KÄvyÄnuÅÄsana (KA)
geyaá¹ á¸ombikÄbhÄá¹aprasthÄnaÅiá¹ gakabhÄá¹ikÄpreraá¹arÄmÄ-
krÄ«á¸ahallÄ«sakarÄsakagoá¹£á¹hÄ«ÅrÄ«gaditarÄgakÄvyÄdi || 8.4 ||
Alaá¹kÄracÅ«á¸Ämaá¹i (KAA)
padÄrthÄbhinayasvabhÄvÄni á¸ombikÄdÄ«ni geyÄni rÅ«pakÄá¹i cirantanair uktÄni. tad yathÄâ
(59) channÄnurÄgagarbhÄbhir uktibhir yatra bhÅ«pateḥ |
Ävarjyate manaḥ sÄ tu masá¹á¹Ä á¸ombikÄ matÄ ||
(60) ná¹siá¹hasÅ«karÄdÄ«nÄá¹ vará¹anaá¹ jalpayed yataḥ |
nartakÄ« tena bhÄá¹aḥ syÄd uddhatÄá¹ gapravartitaḥ ||
(61) gajÄdÄ«nÄá¹ gatiá¹ tulyÄá¹ ká¹tvÄ pravasanaá¹ tathÄ |
alpÄviddhaá¹ sumasá¹á¹aá¹ tat prasthÄnaá¹ pracaká¹£ate ||
(62) sakhyÄḥ samaká¹£aá¹ patyur yad uddhataá¹ vá¹ttam ucyate |
masá¹á¹aá¹ ca kvacid dhÅ«rtacaritaá¹ Åiá¹ gakas tu saḥ ||
(63) bÄlakrÄ«á¸ÄniyuddhÄdi tathÄ sÅ«karasiá¹hajÄ |
dhavalÄdiká¹tÄ krÄ«á¸Ä yatra sÄ bhÄá¹ikÄ matÄ ||
(64) hÄsyaprÄyaá¹ preraá¹aá¹ tu syÄt prahelikayÄnvitam |
(65) á¹tuvará¹anasaá¹yuktaá¹ rÄmÄkrÄ«á¸aá¹ tu bhÄá¹£yate ||
(66) maá¹á¸alena tu yan ná¹ttaá¹ hallÄ«sakam iti smá¹tam |
ekas tatra tu netÄ syÄd gopastrÄ«á¹Äá¹ yathÄ hariḥ ||
(67) anekanartakÄ«yojyaá¹ citratÄlalyÄnvitam.
Äcatuḥṣaá¹£á¹iyugalÄd rÄsakaá¹ masá¹á¹oddhatam ||
(68) goá¹£á¹he yatra viharataÅ ceá¹£á¹itam iha kaiá¹abhadviá¹£aḥ kiá¹cit |
riá¹£á¹Äsurapramathanaprabhá¹ti tad icchanti goá¹£á¹hÄ«ti ||
(69) yasmin kulÄá¹ ganÄ patyuḥ sakhyagre vará¹ayed guá¹Än |
upÄlambhaá¹ ca kurute geye ÅrÄ«gaditaá¹ tu tat ||
(70) layÄntaraprayogeá¹a rÄgaiÅ cÄpi vicitritam |
nÄnÄrasaá¹ sunirvÄhyakathaá¹ kÄvyam iti smá¹tam || iti ||
Ädigrahaá¹Ät ÅampÄcchalitadvipadyÄdiparigrahaḥ. prapañcas tu brahmabharatakohalÄdiÅÄtrebhyo âvagantavyaḥ.
Viveka (KAV)
masá¹á¹eti. trividho hi geyakÄvyasya prayogaḥ masá¹á¹a uddhato miÅraá¹ ca. tathÄ hiââá¸ombikÄsu narapaticÄá¹ukaprÄdhÄnyena pravá¹ttÄsu sukumÄram eva Åuddhaá¹ rÅ«pam. bhÄá¹akeá¹£u ná¹siá¹hÄdicaritavará¹ane uddhatam eva. yat punar masá¹á¹e âpy uddhataá¹ pradiÅati tad ucitam eva. tatrÄpy alpatvabahutvaká¹to bhedaḥ. pÅ«rvaḥ prasthÄnaprabandha. uttaraḥ Åiá¹ gaá¹akabhedaḥ. uddhate tu masá¹á¹ÄnupraveÅÄd bhÄá¹ikÄbhedaḥ. anyad api preraá¹arÄmÄkrÄ«á¸arÄsakahallÄ«sakÄdim alpatvabahutvavaicitryaká¹tam ihaiva praviá¹£á¹aá¹ veditavyam.
nanu á¸ombikÄÅiá¹ gaá¹akÄdau anyonyÄnucitatvaá¹ vÄkyÄnÄá¹ tataÅ cÄnanvaye kathaá¹ rañjakatvam iti cet, na, devatÄstuteḥ strÄ«puá¹bhÄvasamÄÅrayasya ca Åá¹á¹ gÄrasya sarvatrÄnugamÄt. tathÄ cÄhaââdevastutyÄÅrayaká¹taá¹ strÄ«puá¹bhÄvasamÄÅrayam.â iti. tata eva cÅ«á¸Ämaá¹iá¸ombikÄyÄá¹ pratijñÄtamâ
he devi á¸ombÄ« á¹avvamisahii homi hauá¹ |coriyamihuá¹ahaá¹ vammahasÄru kahemi tau ||
caturvargopadeÅasya rÄghavavijayÄdirÄgakÄvyeá¹£u dá¹á¹£á¹atvÄt. á¸ombikÄdau tu kÄmasyaiva pracchannÄnurÄgaparamarahasyopadeÅÄt. âyad vÄmÄbhiniveÅitvamâ ity anena manmathasÄratvenÄbhidhÄnÄt. siá¹haÅÅ«karadhavalÄdivará¹anenÄpi bhÄá¹akapreraá¹abhÄá¹ikÄdÄv aprastutapraÅaá¹sÄrthÄntaranyÄsanidarÅanÄdinÄ puruá¹£ÄrthasyaivopadeÅadarÅanÄt.
atha pÄá¹hyasya geyasya ca rÅ«pakasya ko viÅeá¹£aḥ. ayam ÄkhyÄyateâpÄá¹hye hiâaá¹ gaá¹ gÄ«taá¹ cety ubhayam apratiá¹£á¹hitam. tathÄ hi karakaraá¹acÄrÄ«maá¹á¸alÄdi yat tatrÄá¹ gopayogi tat svarÅ«peá¹a layÄdivyavasthayÄ cÄniyatam eva yathÄrasaá¹ prayujyamÄnatvena viparyÄsÄt. geye tu gÄ«tam aá¹ gaá¹ ca dvayam api svapratiá¹£á¹ham. tathÄ hiâyasya yÄdá¹Åaá¹ layayatisvarÅ«pÄdikaá¹ nirÅ«pitaá¹ tan na viparyeti mantrÄdivat. yady api kvacid vará¹Äá¹ gaprÄdhÄnyaá¹ yathÄ prasthÄnÄdau, kvacid vÄdaprÄdhÄnyaá¹ yathÄ bhÄá¹akÄdiá¹£u bhagnatÄlaparikramaá¹Ädau, kvacid gÄ«yamÄnarÅ«pakÄbhidheyaprÄdhÄnyaá¹ yathÄ Åiá¹ gaá¹akÄdau, kvacin ná¹ttaprÄdhÄnya yathÄ á¸ombilikÄdiprayogÄnantaraá¹ huá¸ukkÄrÄdyavasare. ata eva tatra lokabhÄá¹£ayÄ vallimÄrga iti prasiddhiḥ. tathÄpi gÄ«tÄÅrayatvena vÄdyÄdeḥ prayoga iti geyam iti nirdiá¹£á¹am. rÄgakÄvyeá¹£u ca gÄ«tenaiva nirvÄhaḥ. tathÄ hi rÄghavavijayasya vicitravará¹anÄ«yatve âpi á¸hakkarÄgeá¹aiva nirvÄhaḥ, mÄrÄ«cavadhasya tu kakubhagrÄmarÄgeá¹aiveti. kiá¹ ca pÄá¹hye sÄká¹£ÄtkÄrakalpÄnuvyavasÄyasaá¹praty u(? saá¹pratyayo)payoginaḥ pÄtraá¹ prati bhÄá¹£Äniyamasya niyatasya chandolaá¹kÄrÄdeÅ cÄbhidhÄnaá¹ dá¹Åyate. gÄ«yamÄnaá¹ ca nÄbhinÄ«yate asaá¹ gatyÄpatter api tu yÄdá¹ÅÄ layatÄlÄdinÄ yÄdá¹garthasÅ«canayogyo âbhinayaḥ sÄttvikÄdi. pradhÄnarasÄnusÄritayÄ prayogayogyas taducitÄrthaparipÅ«raá¹aá¹ dhruvÄgÄ«tena kriyate. geye ca sÅ«dÄder iva vastubhÅ«tarÅ«parasÄdimadhyapÄtiviá¹£ayaviÅeá¹£ayojanayÄ ká¹tÄ prÄ«tiḥ sÄdhyÄ. á¸ombikÄder na naá¹asyevÄlaukikarÅ«paprÄdurbhÄvanayÄ.
tathÄ hiâá¸ombikÄdau vará¹acchaá¹Ä vará¹Ädiprayoge tÄvad abhinayakathaiva nÄsti, kiá¹ tatra vicÄryate, kevalaná¹ttasvabhÄvaá¹ hi tat. tadanantaraá¹ tu dhÄrÄparikramapÅ«rvakalayaprayogÄvasare
pÄÄlaale sesÄhiá¹i hu jaya jaya lacchivatthalamaliÄ ||
ityÄdi yad gÄ«yate tat kasyoktirÅ«pam. yadi tÄvan nartitum ÄgatÄyÄ laukikyÄ á¸ombikÄprabhá¹ter nartakyÄs tadÄ saivedÄnÄ«m evaá¹bhÅ«taá¹ vasturÅ«paá¹ laukikaá¹ vacanam abhidhatte. gÄyanÄdisaá¹kramitasvavÄkyatayeti kaḥ sÄká¹£ÄtkÄrakalpÄrthaḥ. sÄká¹£ÄtkÄrakalpatvÄdhyavasÄyagocarÄ«kÄryatvaá¹ ca pÄá¹hyasya pradhÄno âá¹Åaḥ. tena yathÄ loke kaÅcit kaá¹cid anyopadeÅagÄnÄdikrameá¹a vastÅ«dbodhanakaraá¹advÄreá¹a vÄ chandonupraveÅitayÄ vÄ kasyacin manasyÄvarjanÄtiÅayaá¹ vidhatte ná¹tyann api gÄyann api, tadvad eva á¸ombikÄkÄvyÄdau draá¹£á¹avyam.
âheá¹á¹he vi á¸ombÄ«â
ityÄdÄv api vacasi saiva á¸ombikÄ narapatiparitoá¹£akÄrthÄbhidhÄyivacananiá¹£á¹hena gÄ«tena vÄdyena ná¹tyena ca rÄjÄnam anurañjayituá¹ gá¹hÄ«todyamÄ vaktrÄ«tvena pÅ«rvasthitÄ madhye kÄcid Ä«dá¹ÅÄ« cauryakÄmukakelilÄlasamÄnasÄ, kÄcit punar evaá¹vidhÄ, kaÅcid evaá¹bhÅ«taÅ cauryakÄmukaḥ, ko âpy evaá¹bhÅ«tas tatra kÄcid evaá¹ prauá¸hadá¹tÄ«ty evamÄdi rÄjaputrahá¹dayÄnupraveÅayogya tatprasÄdanena dhanÄdyÄrjanopÄyam abhidadhatÄ« tam eva rÄjaputraá¹ paratvena tathaiva vÄ samuddiÅya anyad api ceá¹£á¹itam abhidhÄyÄnte á¸ombikÄká¹tyam evopasaá¹harati. guá¹amÄlÄyÄá¹â
âjÄmi tÄrÄ anuá¸ia puá¹u á¹avvÄ«samiâ ||
ityÄdau tatra tu sÄ ná¹tyantÄ« á¸ombikÄ bahutaroparañjakagÄ«tÄdipaá¹upeá¹aka parivá¹tÄ tvÄá¹ praty evam aham upaÅlokitavatÄ«ti tanmadhyavartigÄyanamukhasaá¹kramitanijavacanÄ laukikenaiva rÅ«peá¹a tadgÄ«yamÄnarÅ«pakagatalayatÄlasÄmyena tÄvan ná¹tyati. tadgÄ«yamÄnapadÄrthasya ca sÄtiÅayam ÄvarjanÄ«ye rÄjÄdau há¹dayÄnupraveÅitÄ darÅayituá¹ laukikavyavahÄragatahastabhrÅ«karmaromÄñcÄká¹£ivikÄratulyayogaká¹£ematayaivÄá¹ gavikÄrÄdisaá¹bhavam apy Äká¹£ipati. evaá¹ gÄ«tena rajanaá¹ prÄdhÄnyena vidhÄya tadupayoginaá¹ cÄá¹ gavyÄpÄraá¹ pradarÅya ná¹ttena punaÅ cittagrahaá¹aá¹ kurvatÄ« ná¹ttaá¹ pradhÄnabhÄvaá¹ gÄ«taá¹ ca tadupasarjanabhÄvaá¹ nayantÄ« tata eva tadabhinayam anÄdriyamÄá¹Ä tadgÄ«yamÄnÄá¹ gabhÄvÄká¹£iptatatsamucitabhÄvam evÄá¹ gÄviká¹£epaá¹ karoti layapariá¹£vakvaá¹Ädau. tatreyatyaá¹Åe laukikamÄtrasvabhÄva eva rÄmanaá¹ÄdivyavahÄravan kÄvyaprayojyaprayojakabhÄvÄÅaá¹ kÄ. tadanantaraá¹ ca yathaiva sÄ gÄ«taná¹ttÄdi prÄyuá¹ kta tathaiva tatsadá¹Åaá¹ nartakÄ« prayuá¹ kte. na tu á¸ombikÄá¹ sÄká¹£ÄtkÄrakalpena darÅayati tadÄ«yÄhÄyaryÄdinÄ svÄtmarÅ«papracchÄdanÄdyabhÄvÄt. tata eva na á¸ombikÄá¹ sÄká¹£ÄtkÄrakalpena sÄ darÅayati, api tu tathaiva ná¹ttaá¹ sÄbhinayaá¹ kevalaá¹ ca pradarÅayatÄ«ti nÄlaukikarÅ«pÄntaraprÄdurbhÄvaneti. vyutpattyabhisandhÄnaá¹ ca geye nÄsti pÄá¹hye tu tad eva pradhÄnaá¹ bharatamuniprabhá¹tÄ«nÄá¹ tathaiva mÅ«lataḥ pravá¹tter ity alaá¹ bahunÄ aprastutaprapañceneti.