I.1 Utrum impressiones metheorologice fiant secundum naturam inordinatiorem ea que est primi elementi corporum
[D 58ra CÂ 51raM 19ra]Primo queritur circa primum librum Metheororum utrum impressiones metheorologice fiant secundum naturam inordinatiorem ea que est primi elementi corporum, id est secundum naturam minus ordinatam quam natura celi.
â¨1â© Arguitur primo quod non â¨fiuntâ© secundum naturam, quia fiunt raro et in paucioribus, saltem aliqua1 sicut comete et motus terre, etc.; igitur sunt a casu, et non a natura.
â¨2â© Secundo: aliqua fiunt violente, sicut elevatio vaporis, qui2 est gravis et de natura aque, et etiam descensus ignis deorsum in casu fulminum; igitur non sunt a natura.
â¨3â© Tertio arguitur quod non sint inordinata, quia omne quod est a natura est ordinatum, ut dicit Commentator octavo Physicorum, et duodecimo Metaphysice habetur quod entia nolunt male disponi1; modo, bona dispositio non est aliud quam3 ordinatio.
â¨4â© Quarto arguitur4 quod non sunt minus ordinata a natura quam celum, quia sunt5 ab ipso celo effective, sicut patet primo huius2, et causantur a motu corporum celestium.
â¨5â© Oppositum patet per Aristotelem in prohemio huius3.
â¨6â© Declarando terminos et dicendo6 ad questionem, primo videndum est quomodo sunt a natura et secundum naturam, et secundo de inordinatione7 talium impressionum.
â¨7â© Primo, cum queritur de impressionibus, etc., sciendum secundum Albertum8 quod tales impressiones non sunt elementa nec sunt mixta perfecta, aut completa, aut permanentiaâsicut sunt lapidesâ, aut animata; immo sunt quedam mixta imperfecta et quasi in via et in continua alteratione seu variatione, cuiusmodi sunt quedam flamme apparentes in aere, nubes, tonitrua, et huiusmodi, et etiam aliqua in terra, sicut generationes fontium et fluminum, et ita de talibus4. Et quia maior pars talium fit super terram, ideo dicuntur âmetheorologiceâ, a âmethaâ, quod est âtransâ, et âtherosâ, quod est âvisioâ aut âspeculatioâ, quasi res de supra apparentes, aut in aere9.
â¨8â© Secundo sciendum quod âimpressioâ potest capi tripliciter. Uno modo pro quacumque alteratione, aut ad qualitates primas aut ad alias per quas imprimitur aliqua qualitas. Secundo modo, magis proprie, pro alteratione ad secundas qualitates que immediate sequuntur ex primis et actione primarum, sicut est inflammatio, condensatio, congelatio, digestio, indigestio, distillatio, coagulatio, conglutinatio; et sic de consimilibus. Et isto modo accipitur in proposito et in isto libro. Et si sint alie alterationes ad alias qualitates, sicut ad colores, ad sapores, et ita de aliis, quia iste non immediate sequuntur actionem primarum10, ideo non de illis declaratur in hoc libro, sed in aliis libris naturalibus. Tertio modo capiuntur âimpressionesâ pro quibusdam mixtis consequentibus tales qualitates et alterationes, de quibus est [C 51rb] mensio in hoc libro, sicut nubes, que sequitur ad condensationem vaporis, et tonitruum ad compressionem exalationis, et comete ad inflammationem, et sic de aliis. Et adhuc isto modo accipitur âimpressioâ in proposito et de talibus est scientia, saltem ypotetica vel temporalis.
â¨9â© Tertio sciendum, cum queritur si sunt secundum naturam, quod ânaturaâ dicitur de materia et forma, [D 58rb] scilicet de activo et passivo, sicut patet secundo Physicorum5. Et quiddam est passivum remotum, sicut materia prima, aliud propinquum11, sicut elementum12. Et similiter activum quoddam est universale in causalitate, sicut celum, etc.; aliud13 est particulare et immediatum14, sicut ignis; aliud instrumentale15, etc.
â¨10â© Tunc est conclusio quod tales impressiones, qualitercumque sint, sunt16 a natura aut secundum naturam, quia secundum Aristotelem17 causantur a celo mediate, et immediate a calore et frigore6. Modo talia sunt ânaturaâ mediate. Similiter, ex parte passi aliqua sunt naturalia, sicut descensus pluvie et infrigidatio aque; et ita de aliis. Iuxta hoc correlarie sequitur quod quedam fiunt aliqualiter violente, verbi gratia18 quando vapor per levitatem suam elevatur sursum naturaliter, tunc quandoque intercluditur aliquid grave19, et talia moventur violente.
â¨11â© Quantum ad secundum, de ordinatione istorum, sciendum quod ordo non est aliud nisi debita rerum dispositio sive [M 19rb] res debite ordinate sive certa lex20 et regula per quam aliqua disponuntur secundum prius et posterius.
â¨12â© Secundo notandum quod ordo principaliter in tribus videtur consistere: primo in loco aut situ, sicut est ordo celi sperarum et elementorum; secundo in tempore, sicut est ordo in ortu et occasu Solis et stellarum; tertio in proportione aut perfectionis (sicut individua diversarum specierum dicuntur âordinataâ), aut etiam intentionis (sicut virtutis aut21 intelligentie), aut etiam in22 proportione causalitatis, et hoc reperitur in quolibet genere cause23, sicut cause efficientes, subordinate et etiam finales; et ita de aliis.
â¨13â© Alia distinctio est quod quedam est ordinatio cum uniformitate sive regularitate vel equalitate, sicut primus motus24, scilicet diurnus, qui semper fit eodem modo, et similiter unisonus in musica25. Sed alia est ordinatio que consistit in regulari difformitate seu varietate secundum proportiones rationales et quandam pulchritudinem, sicut motus Lune, qui aliquando est tardior et aliquando velocior, secundum determinata tempora, ut patet secundo Celi et per astrologos7. Et talis est ordinatio in consonantiis musicalibus ubi sit variatio regularis. Et hoc contingit vel in situ vel in proportione vel in tempore.
â¨14â© Tertia distinctio: quod ordinatio primo modo, que est in equalitate, non suscipit magis et minus, quia etiam omnes proportiones equalitatis sunt equales, sed alia bene; unde in quibusdam est maior varietas aut minor, sicut patet de numeris: unde in ordinatione partium numerorum non est magna varietas, sed in ordinatione quadratorum est magis varietas. Patet etiam in motibus celi: unde, sicut patet in Theorica, in motu Mercurii est multo maior varietas quam in motu Solis, et tamen totum est ordinatum268.
â¨15â© Ex istis sequitur correlarie primo quod in omni ordinatione, quantumcumque [C 51va] difformi, aliqua regularitas reperitur27. Patet primo quia, secundum Boethium in Arismetica, omnis inequalitas rationalis ad equalitatem reducitur et ex equalitate procedit9. Hoc patet etiam per Albertum primo huius, capitulo tertio10. Modo ordo est quedam inequalitas rationalis sive disparitas, sicut patet in musicis consonantiis. Secundo, si non esset ita, tunc non esset ordo, quia ordo est regula28, ut patuit ex descriptione. [D 58va] Et tertio tunc non esset aliqua pulchritudo, quia pulchritudo consistit in regulari dispositione, ut patet in quarto Perspective11.
â¨16â© Secundo infertur quod, quanto est maior difformitas, tanto minus apparet ordo et tanto difficilius est ordinem invenire, sicut patet in motibus celi. Unde vulgaribus bene videtur quod ortus et occasus sunt ordinati, sed de eclypsibus apparet quod sint inordinata, quia earum ordo invenitur cum difficultate29.
â¨17â© Tunc pono conclusiones. Prima est quod universum et omnia que in eo sunt, sunt omnimode ordinata loco, tempore et proportione comparando quodlibet ad omnia. Patet: omnia sunt debite in toto disposita, igitur ordinata. Consequentia nota est ex descriptione ordinis; antecedens patet duodecimo Metaphysice, quia entia nolunt male disponi12; igitur sunt debite disposita, et per consequens ordinata. Hoc patet etiam per Boethium, quarto de Consolatione, qui talem ordinationem vocat âfatumâ13. Secundo, omnia disponuntur quadam consonantia et armonica proportione30, igitur bene et ordinate. Consequentia nota est et antecedens patet per Boethium in Musica, qui hanc ordinationem vocat âmusicam mundanamâ, que fit precipue ex rationali motu celorum et interceptione31 radiorum stellarum quibus iste mundus inferior gubernatur, ut patet primo huius14. Hoc patet etiam per Macrobium et per Pitagoram et alios Antiquos dicentes mundum facere quandam melodiam non sensibilem auribus, sed similitudinariam et intelligibilem ratione, ac si cuncta faceret sapientia sua interdisponens omnia15. Tertio, universum est pulchrum; igitur est bene ordinatum32. Consequentia patet ex dictis et in quarto Perspective, quia pulchritudo non consistit nisi in ordinatione et debita proportione16; et antecedens patet per Tullium in libro De natura deorum17. Et hoc dicit Aristoteles in De mundo3318, et Plato et Hermes, dicens quod mundus est pulchritudine incomparabili19, cuius pulchritudinem describit Alanus in De complanctu nature20; et similiter Boethius, quarto De consolatione in principio et etiam in quodam metro, dicit pulcher, pulcherrimum34 ipse mundum mente gerens3521.
â¨18â© Ex hoc infero correlarie quod si aliquid [M 19va] vel aliqua per se sumpta sint aut appareant inordinata aut turpia, tamen totam universitatem faciunt pulchriorem. Patet exemplo in musica, unde aliquando ex discordia parva36 fit dulcior melodia. Et etiam in homine supercilia, que in se sunt turpia, quandoque37 reddunt hominem pulchriorem, et aliquando est de aliqua macula (et istud est exemplum Augustini), et38 hoc ponit Alanus22.
â¨19â© Secunda conclusio est specialiter de impressionibus, que fiunt secundum naturam ordinatam et eveniunt ordinate. Patet primo ex conclusione precedenti. Secundo, quia dicitur in textu quod causantur ex motibus corporum celestium23; modo tales sunt ordinati. Tertio, quia nullus effectus est semper a casu respectu cuiuslibet cause, ut dicit Lincolniensis secundo Physicorum24; igitur ista fiunt ex intentione alicuius cause universalis intendentis bonum et finem39. Modo omne bonum est ordinatum et pulchrum, et etiam, ut patet secundo Physicorum, [C 51vb] quedam istorum sunt et ordinantur propter fructus terre, sicut pluvie25, etc., et forte aliqua ad presignandum futura, sicut comete, etc26. Quarto patet a signo de ordine quantum ad tempus, quia propter talem ordinem possunt presciri, et hoc dupliciter: aut per motus celi, sicut astrologi et sicut ponit Virgilius27, sicut motus terre quando tremit; secundo presciuntur per alias impressiones, sicut in hoc libro dicit Aristoteles quod ex rubedine de mane prescitur pluvia28, et sic de multis40 aliis.
â¨20â© [D 58vb]Ex hoc sequitur correlarie commendatio huius scientie, scilicet quod est diligenda propter duo: primo propter ipsam speculationem, quia pulchrum est scire causas talium impressionum; secundo, quia valet ad providentiam, que est quedam pars prudentie. Unde perfecte sciens41 hanc scientiam potest facilius previdere qualitates aut dispositiones temporum, et secundum hoc previdere42, sicut dicit Aristoteles secundo Politice, ubi dicit quod facile est philosophis ditari4329.
â¨21â© Tertia conclusio est quod propter talem nimiam varietatem dicuntur âminus ordinataâ quam motus celi. Patet in tempore, quia non ita rariter eveniunt sicut oppositiones stellarum et coniunctiones istarum; et etiam in loco, quia quandoque nubes sunt inferius et superius, nec habent loca ita regulata sicut stelle; tertio in proportione, quia intelligentie ad orbem semper est eadem et uniformis proportio, ut patet secundo Celi30. Sed in istis alterationibus non est semper eadem proportio agentis ad passum, et ideo ibi est multiformis variatio. Et ita intelligendum est dictum Aristotelis quando dicit quod fiunt secundum inordinatiorem naturam: non quod natura sit inordinata, sed est minus ordinata quam in celo. Et ideo ista propositio non mutat significationem, sed minuit, et dicit Aristoteles âquam ea que est primi elementi corporumâ31, id est celi, quia licet âelementumâ principaliter dicatur de materia et forma, ut patet tertio44 Celi et quarto Metaphysice32, et etiam secundum famositatem dicitur de quatuor elementis, tamen potest dici de quolibet corpore simplici. Et ideo, quia celum est primum corpus simplex, ideo vocat Aristoteles ipsum âprimum elementumâ, in quo est maior ordinatio; et propter hoc ipse dicit quod âdictum est prius de perornatis45 astrisâ33, id est perfectius ordinatis.
â¨22â© Tunc ad rationes. Ad primam respondetur quod, licet aliqua sint raro, tamen, quia fiunt ut pluribus46 supposita tali applicatione causarum, ideo non fiunt a casu. Et etiam, si sunt a casu, cum hoc stat quod sunt a natura.
â¨23â© Per hoc ad secundam, quia, licet aliqua sint violente, tamen dicuntur ânaturaliaâ respectu agentis naturalis istud intendentis.
â¨24â© Ad tertiam dictum est quod non sunt inordinata proprie, sed minus ordinata.
â¨25â© Ad quartam, cum dicitur quod fiunt ab ipso celo in quo est ordinatio, conceditur, sed tamen cum hoc concurrunt quedam agentia particularia que non sunt ita ordinata sicut motus celi47; et cum hoc possunt impediri per liberum arbitrium.
I.2 Utrum iste mundus inferior sit contiguus ipsi celo
Consequenter secundo queritur utrum mundus inferior sit contiguus celo.
â¨1â© Et arguitur quod non, quia contigua se invicem tangunt; modo celum non est tangibile48, ut patet tertio Physicorum34, etiam quia in eo non est aliqua qualitas tangibilis49, ut patet50 primo Celi, quia non est calidum nec frigidum35; igitur etc.
â¨2â© Secundo: quecumque sunt contigua et se tangunt, agunt et patiuntur ad invicem; patet tertio Physicorum36. Et propter hoc dicitur ibidem quod omne agens est patiens et repatitur; modo celum est impassibile, ut patet primo Celi37 et primo huius38.
â¨3â© Tertio: solus ignis tangit concavum orbis Lune51, et terra non nec aliud elementum; nec etiam aliud celum tangitur [M 19vb] ab aliquo inferiore preter celum ipsius Lune; igitur non totus mundus inferior est contiguus, etc.
â¨4â© Quarto, quia contigua sunt [C 52ra] quorum ultima sunt simul et in eodem loco. Modo superficies convexa ignis et concava orbis52 Lune non sunt in eodem loco, quia non sunt in loco et, si essent, adhuc non essent in eodem loco.
â¨5â© Ultimo: ymaginetur spera ignis dividi per partes proportionales, quarum prima sit medietas que est versus nos, secunda medietas residui, et sic ultra. Tunc arguitur: nulla istarum est contigua celo, igitur iste non contiguantur celo. Sed iste sunt ignis, [D 59ra] quia partes sunt totum; igitur ignis non est contiguus celo. Antecedens patet inductive: quia prima pars non est53 contigua celo, cum inter ipsam et celum sint alie partes, et sic arguitur de secunda, et sic de aliis.
â¨6â© Oppositum patet per Aristotelem primo huius54, ubi dicit quod necesse est ut hec inferiora sint contigua55 ipsi celo39. Et inde sumitur communis auctoritas quod iste mundus inferior contiguus est56 lationibus supercelestibus57 ut tota virtus gubernetur inde.
â¨7â© Circa istam questionem primo videndum est quid est esse continuum aut contiguum; secundo qualiter secundum hoc se habent quatuor58 prima corpora mundiâscilicet quatuor elementaâet celum59; tertio qualiter unum contiguum movet alterum40.
â¨8â© Quantum ad primum, prima distinctio est quod âcontinuusâ accipitur dupliciter. Primo pro quacumque immediata coniunctione corporum, et ita capiunt mathematici60 âcontinuumâ, sicut dicit Commentator quarto Physicorum quod que sunt contigua in naturalibus, in mathematicis61 dicuntur âcontinuaâ41. Ideo geometri ymaginantur lineam continuam que transit totum mundum62; et ideo non ponunt aliqua esse contigua, et etiam in naturalibus improprie omnia immediata dicuntur âcontinuaâ. Ideo in proposito Aristoteles dicit quod iste mundus est continuus celo42, et exponitur: âid est contiguusâ43. Secundo modo accipitur âcontinuitasâ pro quadam naturali qualitate seu dispositione vel condicione per quam partes tenent invicem et colligantur, sive coniunguntur aut uniuntur; et dicitur una qualitas sicut esset densitas aut perspicuitas, seu sicut forma inherens, seu corpus taliter se habens. Tunc respondetur ad questionem per quale, et isto modo aliqua dicuntur âmagis aut minus continuaâ secundum quod sunt fortius aut debilius colligata et unita, sicut viscosa dicuntur âmagis continuaâ, ut patet quarto huius44. Et ad talem qualitatem fit alteratio quodammodo, saltem consecutive, sicut ad raritatem et perspicuitatem.
â¨9â© Ex hoc sequuntur correlaria. Primum est quod secundum ponentes superficies inter continua, est una63, et inter contigua, sunt due, que corrumpuntur quando fit continuatio. Et hoc videtur Aristotelem dicere sexto Physicorum quando diffinit continua et dicit quod64 continuorum ultima65 sunt unum et contiguorum simul45.
â¨10â© Secundum: quod aliqua diversarum specierum possunt esse continua. Patet, quia potest esse in talibus una talis qualitas vel tenacitas seu talis modus, sicut patet de ligno viridi et arido. Etiam aliqua eiusdem rationis sunt immediata et non continua, sicut due spere celestes, que secundum Commentatorem secundo Celi sunt eiusdem speciei46. Et ideo non sufficit quod aliqua sint immediata et eiusdem nature ad hoc quod sint continua, sed requiritur talis modus sic se habendi.
â¨11â© Tertium est quod secundum aliquos non oportet, ad hoc quod contigua continuentur, corrumpere superficiem nec facere motum localem, sed solum alterationem ad illam qualitatem que dicitur âcontinuitasâ, sicut quando due aque immediate coniunguntur et sunt contigue et postea continue. Et propter hoc solvitur argumentum per quod probaretur iuxta istud quod superficies essent distincte a corpore.
â¨12â© Quarto est quod nulla, quorum unum certa velocitate secundum quodlibet sui movetur et aliud quiescit aut movetur alia velocitate vel ad oppositum66, sunt continua. Patet, quia talia non possunt invicem tendere, sed invicem est ut sint distincta. Ideo dicitur quinto Physicorum quod continua sunt quorum motus est unus47, et quorum non est unus non sunt continua, sicut patet exemplo de speris celestibus que non moventur equali velocitate; et ideo discontinuitas est perceptibilis per talem motum, precipue in illis que sunt eiusdem rationis, unde, si spere omnes celi quiescerent, non posset assignari67 ubi esset distinctio sperarum.
â¨13â© Quinto est quod possibile est aliqua esse continua quorum unum movetur et aliud quiescit aut movetur ad oppositum vel [C 52rb] alia velocitate, et hoc est propter retardationem continuam quandoque in infinitum [D 59rb], secundum precessum partium. Verbi gratia est virga continua, cuius68 pars superior movetur et flectitur, inferiori parte quiescente aut ad oppositum mota; etiam una pars movetur velocius69 quam alia, nec oportet propter hoc quod discontinuentur, quia nulle due partes immediate se invicem excedunt in velocitate certo gradu secundum quodlibet sui; ideo non oportet quod disiungantur, immo idem est maximus gradus qui non est in una [M 20ra] et minimus qui non est in alia.
â¨14â© Sextum est quod nulla incommunicantia in materia sunt continua, quia una talis70 qualitas non potest ibi71 inesse, nec faciunt unum; et ideo celum et ignis non possunt continuari. Et forte quod omnia que communicant in materia possunt continuari, sicut pars arboris viridis et sicca.
â¨15â© Septimum est, et penultimum72, quod celum est73 in infinitum magis continuum quam aliquid inferiorum. Patet statim, quia in continuitate est tenacitas74 et difficultas ad dividendum75; modo impossibile est dividere celum, et ideo continuatum est76 compage indissolubili, ut patet in secundo Celi48; et quodcumque aliud potest dividi77. Et ideo illa continuitas celi est alterius rationis ab istis inferioribus, nec sequitur qualitates primas78.
â¨16â© Ultimum est quod, si in aliqua materia non esset aliqua talis continuitas, tunc illud esset divisum in quolibet in quo est divisibile. Ideo dicunt aliqui quod terra pura, que est elementum, nullam habet continuitatem, immo est sicut terminus propter summam siccitatem49. Et ideo, si nulla corpora sint proprie unum nisi sint continua, tunc concederent quod nulla terra est, et tamen infinite terre sunt, nec diceretur terra âunaâ nisi per aggregationem, sicut a terminis. Secunda distinctio est quod quedam dicuntur âcontinuaâ, ut dictum est, aut âcontiguaâ, que non sunt sic unita; alia dicuntur âcontinuataâ seu âcontiguataâ; unde illud est continuatum quod est continuum aliquo et illud aliud alteri. Tertio: tunc extrema sunt continuata, sicut due manus que continuantur cum corpore.
â¨17â© Quantum ad secundum, sciendum quod per âmundum inferioremâ intelliguntur quatuor elementa et composita ex his, scilicet totum aggregatum. Tunc est conclusio quod, tenendo âtotum79â categorematice, totus mundus inferior toti celo est contiguus. Patet statim, quia coniungitur ei sine medio ne sit dare vacuum, et non sunt continua; ergo80 sunt contigua.
â¨18â© Secunda81 est quod, syncategorematice loquendo, quodlibet, vel totum, est contiguatum82 toti, vel contiguum83. Patet statim, quia terra est contiguata ipsi celo mediantibus elementibus intermediis.
â¨19â© Tertia conclusio est84 Alberti, capitulo secundo et tertio, ubi dicit quod maior est85 continuatio vel contiguatio inter aquam et terram quam inter ignem et aerem50. Hoc declarat primo quia, ut dicit, terra et aqua plus conveniunt in densitate quam ignis et aer in raritate51, ideo etiam in gravitate, quia terra et aqua sunt gravia; et similiter aer est gravis in loco suo, et non levis, ut ipse dicit, et etiam dicitur quarto Celi52. Tertio etiam quia aer, terra, aqua, maxime conveniunt eo quod aer attingit terram in parte discoperta aquis. Modo quanto aliqua magis disconveniunt, plus dicuntur âdiscontinuaâ, et magis distant a continuitate et e converso86. De tertio nichil ad presens8753.
â¨20â© Ad rationes. Ad primam dico quod âtangereâ potest accipi dupliciter: uno modo pro sensu tactusâet sic non est in proposito, immo solum animal tangit isto modo; alio modo pro immediata corporum iuxtapositioneâet sic capitur in proposito cum dicitur quod ignis tangit celum.
â¨21â© Ad secundam concedo quod tangentia se agunt invicem si utrumque sit natum pati. Modo celum non est natum pati, ut probat Philosophus8854, et ideo agit in ignem, et non e converso.
â¨22â© Ad tertiam concedo quod terra non est contigua celo, sed est contiguata, et etiam âtotumâ categorematice acceptum89, scilicet90 tota massa elementorum, est contigua celo91.
â¨23â© Ad quartam dico quod non intelligitur quod ultima, videlicet superficies, sint in eodem loco simul sic quod occupent locum; sed intelligitur âsimulâ, [D 59va] id est âsine distantiaâ, quia immediate.
â¨24â© Ad quintam, ad[C 52va]mittendo casum, concedo quod nulla istarum partium proportionalium est contigua celo, licet contiguata, et nego consequentiam, cum dicitur: âergo nulleâ; immo infinite collective contiguantur92 celo. Et ideo, ubi individua sunt infinita, ad inductionem in singulari non sequitur propositio de plurali93.
I.3 Utrum omnis virtus inferior a superioribus, scilicet a supercelestibus, gubernetur
Consequenter tertio queritur utrum omnis virtus inferior a superioribus, scilicet a supercelestibus, gubernetur.
â¨1â© Et arguitur quod non. Primo, quia voluntas nostra est libera et est94 inferior, et ista non regitur a corporibus celestibus. Patet consequentia, quia, si subiaceret celesti influentie, iam non esset libera, nec95 deberet laudari aut vituperari plus quam alie virtutes inferiores96.
â¨2â© Secundo: gubernatio est per cognitionem, ut patet primo Politice55, unde ille qui regit debet mente previdere97; sed celum non cognoscit. Etiam intelligentia non cognoscit ista inferiora, quia idem est ibi intelligens et intellectum98, ex quo patet quod nichil intelligit extra se56.
â¨3â© Tertio: stelle nichil agunt in visceribus Terre; ergo non omnis virtus regitur per eas. Antecedens patet, quia nec per motum, unde non movent ista inferiora, excepta regione ignis et aliqua parte aeris57; nec per lumen, quia lumen impeditur et non transit [M 20rb] per corpus opacum, et sic non intrat infra terram.
â¨4â© Quarto: hoc esset per actionem, et agens et patiens debent communicare in materia et debent se tangere. Etiam agens in agendo repatitur: hoc totum tertio Physicorum et primo De generatione58; sed celum non habet materiam nec tangit Terram nec est passibileâprimo Celi59.
â¨5â© Oppositum patet per Aristotelem in principio prosecutionis huius libri60.
â¨6â© Circa terminos questionis primo notandum est quod per âvirtutemâ in proposito intelligitur âpotentia activaâ seu âforma agensââaut principalis, aut instrumentalisâ, sicut forma ignis, gravitatis, caliditatis et levitatis, etc., que dicuntur âvirtutesâ istorum inferiorum.
â¨7â© Secundo sciendum quod âgubernareâ aut âregereâ est agere sicut principale agens in aliquod bonum finem intendendo, et si proprie sit âgubernareâ, tunc talis intentio fit per cognitionem. Et ideo principale agens, sicut forma ignis, non dicitur âregereâ motum suum propter hoc quod99 non cognoscit. Unde primo Politice dicitur quod âregereâ est alicui finem perordinare dirigendo motum61; et ideo sapientis est regere, eo quod previdet intellectu10062.
â¨8â© Tertio notandum quod per âcelumâ hic intelligitur aggregatum ex orbe et intelligentia, quod est unum per se. Unde intelligentia est principale regens et agens et celum est instrumentale necessario coexigitum, sicut probat Commentator secundo Celi et duodecimo Metaphysice per hoc quod intelligentia immutabilis est et semper se habet eodem modo in eternum63; ideo ab ipsa non potest provenire actio nova nisi mediante corpore externo ab ipsa moto motu externo, ut magis videbitur postea64.
â¨9â© Tunc pono conclusiones. Prima est quod celum agit in ista inferiora. Patet multis experientiis. Primo patet de principali corpore, scilicet de Sole, (secundum Albertum est maius inter astra101)65, quomodo calefacit inferiora per lumen et quomodo transmutat tempora, et secundum accessum et recessum eius generantur fructus terre et talia, ut patet secundo De generatione66. Secundo de Luna, cuius actio reperitur in fluxu et102 refluxu maris consequens motum Lune, ut videtur secundo huius67; et secundum motum eius et coniunctiones et oppositiones augentur et minuuntur humores in mixtis, et ideo medici eligunt dies secundum motum Lune; immo arbores citius franguntur in novilunio quam in103 plenilunio, et in littera sunt alia experimenta. Tertio patet in aliis planetis, unde secundum auctores quidam frigefaciunt, sicut Saturnus per suum accessum, et Mars desiccat et Iuppiter calefacit; et sic de aliis. Et non potest aliter probari aliquid esse efficiens nisi quia ad positionem huius sequitur effectus, et ad augmentationem vel approximationem augmentatur, [D 59vb] et non in alio genere cause. Et istud sufficit, nec requiritur demonstratio mathematica, unde satis est notum quod [C 52vb] Sol efficit lumen68. Quarto patet de stellis fixis, quia secundum quod planete sunt sub aliis et aliis stellis fixis, habent aliam et aliam virtutem activam in istis inferioribus; ideo104 signum est quod tales stelle etiam peragunt105, et hoc per omnes106 astrologos107. Quinto, non solum coagunt108 quantum ad qualitates primas109, sicut Sol calefacit, etc.110, sed etiam111 quantum ad secundas, causando infirmitates, sanitates et fortunas et similia, ut patet ex astrologia. Et patet etiam in adamante, ubi satis apparet influentia celi; et signum est quod ita est in aliis lapidibus, ubi112 sunt alie virtutes a celo. Item etiam quantum ad generationes animalium qui secundum motum celi certis temporibus generant, sicut oves vel apes, et sic de aliis113. Et similiter medici, quando fetus est in utero per novem menses, attribuunt cuilibet mensi unum planetam, scilicet Saturno primum114, et sic consequenter. Et ideo expertum est quod si nascatur septimo aut nono mense vivit, et si octavo non potest, quia attribuitur sibi Saturnus11569. Patet etiam in generatione lapidum et metallorum in visceribus terre; unde in alchimia116 ponuntur septem genera metallorum secundum diversa genera planetarum117, unde attribuunt Saturno ferrum et argentum Mercurio et aurum Sole118.
â¨10â© Secunda conclusio: quod talis actio celi in inferioribus fit119 triplici instrumento, videlicet motu, lumine et influentia. Primo per motum, ut patet primo huius, calefaciendo regionem ignis et superiorem regionem aeris70. Per lumen notum est. Per influentiam patet primo quia Sol concurrit ad generationem, ut patet secundo Celi et secundo Physicorum71. Et hoc non fit per motum localem, quia non movet localiter usque inferius, nec per lumen, quia ita bene generatur homo in umbra sicut in lumine, et etiam aliqua in visceribus terre, et similiter post occasum120 de nocte, quando Sol non lucet121. Et etiam Luna, quando est in puncto medie noctis, causat refluxum maris72, et tunc non lucet super mare. Cum ergo hec non fiunt per motum aut lumen, sequitur quod per alium modum, et hoc vocatur âinfluentiaâ. Secundo, quia alia pars orbis quam stella agit, ita quod intelligentia agit mediante illa, et non per lumen, ut notum est, quia est aliqua pars que non lucet122. Tertio, quia impossibile est agere in distans nisi fiat actio aliqua in intermedia123, ut patet secundo Celi73. Et probatur hoc modo: nichil ageret [M 20va] que non illuminat nec movet nisi alio modo, et hoc vocatur âinfluere124â.
â¨11â© Sed dubitatur querendo que res sit talis influentia. Respondeo quod est talis qualitas sicut lumen aut species in medio. Differt tamen a lumine quadrupliciter. Primo, quia talis spiritualis qualitas est insensibilis, sicut etiam species in medio; sed lumen est visibile, ut dicunt aliquiâtamen forte falsum est74. Secundo, quia talis influentia transit non impedita a quocumque opaco; sed lumen impeditur nec transit in viscera terre nec per opacum. Tertio, quia est a qualibet parte celi, tamen fortius a stella, et lumen est solummodo ab astro125. Quarto, quia non remittitur ad remissionem luminis, saltem tamen quantum lumen, et ideo est fortis influentia in umbra. Et sic ergo patet de tali influentia. Et qui vellet dicere quod non est aliqua qualitas sicut de specie in medio126, tunc oportet dicereâet est rei veritasâquod medium taliter se habet quod, si ponatur patiens dispositum, celum ageret in illud127.
â¨12â© Ultima conclusio est quod omnis virtus naturalis inferior a supercelestibus128 gubernatur. Et patet primo per primam conclusionem, quia experimus quod celum agit in aliquibus; ergo verisimile est quod etiam in aliis, pari ratione.
â¨13â© Secundo: influentie celestium sunt ubique, nec impediuntur [D 60ra] per opacum, per secundam conclusionem; sed cuilibet qualitati inferius agenti est aliqua influentia consimilis et conformis, per primam conclusionem, quia quidam planete sunt frigidi, alii calidi sunt, ergo per talem influentiam coagunt cum qualitatibus inferioribus. Et hoc est quod dicit Albertus, capitulo quarto, dicens: âmovens proximum sunt qualitates prime continentes in se virtutes celestesâ75.
â¨14â© Tertio rationibus Aristotelis. Prima est quod motus celi est primus et causa omnium aliorum, ut patet in octavo Physicorum76; ideo intelligentia mediante tali motu regit inferiora. Secunda ratio est quia est eternus, ideo alii motus corruptibiles dependent [C 53ra] ab ipso77.
â¨15â© Quarto rationibus Alberti, capitulo quarto, quia motus elementorum sunt irregulares et moventur velocius in fine; igitur indigent aliquo regulante, et non est aliud quam motus celi12978. Secundo est quod aliter, elementis distantibus, non fieret commixtio nisi alterum, sicut ignis, condensaretur ab ipso celo ut descenderet ad locum mixtionis. Ex quo patet correlarie quod quandoque celum immediate agit per ipsum lumen, sicut condensando aerem in nubem, absque quod applicetur aliud agens particulare79.
â¨16â© Quinto: omnia agentia non subordinata, sicut inferiora, subordinantur alicui termino, quia per hoc patet duodecimo Metaphysice quod est unum primum80; et illud cui subordinantur dicitur âagens universaleâ, sicut celum aut intelligentia, quod plus influit in causatum quam particulare, ut patet in De causis81.
â¨17â© Ultimo: ordinatio prius est in corporibus celestibus, ideo Aristoteles vocat ea âperornataâ82; igitur ab ipsis est in aliis et derivatur in inferioribus tamquam a priori vel causa. Igitur, ipsa ordinatione celi circumscripta, non esset in inferioribus ordinatio; ergo non esset actio, quia actio est in ordine ad finem130; et ideo, si celum non influeret, lapis non moveretur deorsum nec ordinaretur ad illum locum. Talis autem ordinatio mundi, seu armonia, exercetur ab intelligentiis, secundum Boethium quarto De consolatione, ubi dicit: âsive igitur famulantibus quibusdam providentie divinis spiritibus fatum131 exercetur, seu anima, seu tota132 inserviente natura, seu celestibus syderum motibus133, seu angelica virtute, seu aliquibus horum aut omnibus fatalis134 series texiturâ, existente tamen135 summo gubernatore, qui se solo posset regere si vellet83. Intelligendum est tamen quod, hoc non obstante, proportio effectuum est sicut agentium particularium aut instrumentalium136. Et etiam effectus sepe assimilatur cause instrumentali, sicut lumen transiens per vitrum rubeum causat colorem rubeum similem medio per quod transit84.
â¨18â© Ad rationes in oppositum. Ad primam137 dico quod voluntas non est virtus naturalis que contineatur sub isto regimine celi, et hoc necessitando eam, tamen bene fortiter inclinando, cui inclinationi per virtutem resistit, sicut dicit Ptolemeus quod vir sapiens dominabitur astris85, et etiam patet in De secretis secretorum86.
â¨19â© Ad secundam concedo quod talis gubernatio fit per cognitionem. Intelligentia tamen alio modo cognoscit quam nos, quia forte sufficit ad hoc cognitio universalis qua intendit movere celum.
â¨20â© Ad tertiam solutum est, quia non solum agunt per lumen, sed per influentiam; ideo possunt agere infra terram.
â¨21â© Ad quartam, cum dicitur: âagens et patiens communicantâ, etc., iste condiciones, ut patet tertio Physicorum, intelliguntur quando utrumque est agens particulare et corruptibile, sed non de agente universali, sicut est celum87.
I.4 Utrum aliquis motus localis in istis inferioribus sit effective a celo
â¨1â© Queritur quarto utrum aliquis motus localis in istis inferioribus sit effective a celo. Quia in precedenti questione dictum est [M 20vb D 60rb] quod celum agit in istis | inferioribus mediante motu, lumine et etiam influentia88, ideo nunc queritur de motu.
â¨2â© Et arguitur quod non, quia intelligentia est appropriata orbi138, et non istis inferioribus; igitur solum movet orbem, et non ista inferiora.
â¨3â© Secundo: [C 53rb] omnis motus inferior, si est naturalis139, est a forma vel inclinatione mobilis, et non a celo vel intelligentia; et si est violentus, semper oportet ponere aliquid violentans. Etiam celum nichil agit contra naturam.
â¨4â© Tertio de igne in spera, quia unius corporis simplicis est unus motus simplex, ut dicitur primo Celi89; cum ergo ignis naturaliter habeat motum sursum, non habet alium motum nisi sit violentus; ergo habet talem violentum motum a celo140.
â¨5â© Quarto: talis motus non potest esse naturalis, quia habet alium141; nec violentus, quia movetur a celo motu perpetuo142, et nullum violentum est perpetuum, ut dicitur primo Celi90.
â¨6â© Quinto: omne corpus naturale, quando est extra locum naturale, movetur illic, et dum pervenit, quiescit naturaliter91; ergo, cum locus sursum sit naturalis igni, ignis naturaliter habet quiescere.
â¨7â© Ultimo: sicut videmus de terra, que quiescit in loco suo, et alia elementa, ita a simili debet esse de igne; nec debet esse peioris condicionis ut non dimittatur in pace in loco suo.
â¨8â© Oppositum patet ex precedenti questione, ubi dicitur quod celum agit per motum92. Et Aristoteles in textu, capitulo tertio, probat quod ignis movetur circulariter in sua spera, et etiam superior pars aeris usque ad superficies altissimorum montium93.
â¨9â© De questione est sciendum quod multipliciter dicitur aliquid moveri a celo seu ab intelligentia. Primo modo immediate ab intelligentia; et sic movetur celum.
â¨10â© Secundo modo hic inferius mediante alteratione, sicut calefactione per lumen; et sic dicimus quod Sol et stelle elevant vapores sursum, quia per alterationem disponunt ad motum sursum et ad levitatem.
â¨11â© Tertio dicitur movere localiter sicut agens universale mediatum; et sic celum movet lapidem deorsum quia concurrit cum forma et gravitate ad causandum talem motum.
â¨12â© Quarto sicut agens universale, tamen immediatum quodammodo; et sic dicimus quod natura universalis aut celum movet aquam sursum ne fiat vacuum quando attrahitur aer per calamum cuius extremitas est in aqua; et sic talis motus non diceretur âviolentusâ, sed ânaturalisâ a natura universali.
â¨13â© Quinto movet celum inferiora mediante solo motu locali; sic dicitur quod movet speram ignis vel ignem in spera, quia propter nimiam velocitatem trahit secum ignem tali motu.
â¨14â© Primo igitur videndum est si ibi sursum sit aliquis ignis. Et probat unus doctor quod non, quia143 ibi non apparet nec lucet, nec videtur necessitas ponendi talem144 speram magnam. Secundo, quia videmus quod omne elementum et corpus simplex ornatur aliquo vivente, sicut in terra sunt aliqua viventia, et etiam in aere et aqua. Et etiam secundum Platonem stelle sunt145 in celo ex quibus ornatur, et sunt corpora animata94. Modo in igne non sunt aliqua talia viventia95.
â¨15â© Pono tamen conclusionem oppositam quod ibi est ignis in spera multo maiori146 quam sit147 aer. Patet ratione Aristotelis, quia si totum esset unum elementum, sicut aer, tunc elementa non essent debite proportionata, immo aer esset nimis magnus96. Secundo: in secundo De generatione probatum est148 per combinationes qualitatum primarum, que sunt sex combinationes quarum quatuor sunt possibiles, quod sunt quatuor elementa97; et nos videmus quod alia, sicut terra, aqua, aer, habent regiones ordinatas149; igitur etiam ignis habebit unam regionem. Tertio patet a signo, quia flamma, in qua dominatur ignis, tendit sursum, et inde signum est quod ibi est regio propria ipsius ignis, sicut adamas tendit versus polum, et causa est quia ibi sunt minere ubi sunt tales lapides150. Quarto patet alio signo: quando exalationes elevantur valde sursum, tunc inflammantur sicut comete, etc.; et ideo signum est quod appropinquant [C 53va] ad locum ipsius ignis et calidam regionem.
â¨16â© Ad rationes doctoris. Ad primam dico quod ignis purus [D 63va] non lucet, sed flamma bene, que non est ignis, sed fumus ardens. Et ideo talis ignis151 est purus, non turbidus, ut dicit auctor De spera98, et152 invisibilis, tanto rarior aere quanto aer est rarior aqua et aqua terra.
â¨17â© Ad aliam diceretur quod non est necessarium quod ibi sint viventia, quia omne vivens nutritur in mixtis, unde purum elementum non nutrit, ut dicit Commentator secundo De anima, et naturales15399. Et ideo viventia sunt ubi sunt mixta, et ille ignis est valde purus, ut dictum est. Potest tamen dici quod ibi sunt viventia, scilicet quidam spiritus vel demones aut aliquid tale154100.
â¨18â© Tunc secundo videndum est si talis ignis moveatur circulariter. Et est prima distinctio: sicut visum est in una questione, contigua sunt ita proxima sicut sunt continua101; modo talium [M 21ra] corporum quidam sunt perfectissime planata, sive polita vel levigata (sive sunt plana sive sperica), sed alia sunt non perfecte polita, immo aspera.
â¨19â© Tunc dico correlarie quod nullum asperum et politum possunt esse contigua per totum: patet statim, quia tunc esset vacuum inter illas asperitates, si non repleretur locus per asperitatem corporis coniuncti.
â¨20â© Tertia distinctio: quod corpus contiguum alteri tripliciter potest moveri. Uno modo versus sibi contiguum illud pellendo, sicut homo expellit aerem ante se; secundo recedendo et per accidens attrahendo sibi contiguum, sicut homo dum movetur attrahit aerem qui est retro se; tertio lateraliter distrahendo, sicut homo movet aerem collateralem. Et secundum hoc triplex est motus violentus a corpore contiguo, scilicet expulsio, attractio, detractio; et hoc sive moveatur circulariter sive recte102.
â¨21â© Tunc pono conclusionem quod nullum corpus perfecte planum detrahit corpus sibi contiguum, licet possit expellere vel attrahere. Patet, quia omnis talis detractio fit per interpositionem partium asperarum invicem sic quod unum intrat aliud secundum tales partes. Et ideo puto155 quod si esset una rota perfectissime plana que solum moveretur circulariter, ipsa156 non moveret aerem circumstantem.
â¨22â© Ex hoc sequitur correlarie quod in celo una spera non detrahit aliam nec violentat, quamvis moveatur diversimode. Et hoc innuit Commentator secundo Celi, ubi dicit quod ibi non est motus raptus nisi methaphorice et similitudinarie, quia rapere et detrahere est cum violentia, ut ipse dicit103.
â¨23â© Secundum est quod nec etiam celum motu suo rapit aut detrahit ista inferiora, sicut est spera ignis. Patet, quia superficies concava orbis Lune157 est perfectissime polita158âpatet secundo Celi104â; igitur superficies convexa ignis sibi contigua159 est perfecte plana, per primum correlarium; ergo non se invicem detrahunt, immo tunc ignis impediret motum celi. Nec obstat quod dicit Aristoteles secundo Celi, quod in istis inferioribus nichil est perfecte spericum, quia talis ignis non est spericus per naturam suam, ut dicitur tertio Celi, sed habet hanc figuram a continente105.
â¨24â© Secunda conclusio: quod probabiliter potest dici quod ignis in sua spera non movetur. Patet ex dicto160 correlario, quia non trahitur nec rapitur a celo. Secundo, quia si hoc esset naturaliter, tunc fieret ab intelligentia, et tunc si adderetur aliquid, amplius non moveretur, ut patet secundo Celi106. Tertio, non videtur quin resisteret cum inclineretur ad quietem, et tunc esset violente. Quarto, non obstat de cometis que moventur, quia hoc non est ad motum ignis, sed per alterationem stellarum; et videtur difficile si movetur eodem modo sicut orbis Lune161 et secundum accessum vel recessum in zodiaco.
â¨25â© Hoc non obstante est tertia conclusio quod movetur secundum Aristotelem162107. Cuius signum [C 53vb] est quia comete moventur circulariter, que sunt in aere, et per consequens aer163 et ignis ita moventur. Etiam videtur rationabile quod, sicut patet in textu, spere superiores moventur velocius et alie tardius, et motus Lune est magne velocitatis; etiam quod descendendo inferius sit aliquid quod moveatur tardius, sicut ignis, et [D 60vb] aliquid164 tardius, sicut aer108.
â¨26â© Ideo ad rationes alterius opponentis. Ad primam concedo quod hoc non est motus tractus, sed per naturalem inclinationem impressam a celo in ipso igne.
â¨27â© Ad secundam dico quod intelligentia non est adhuc appropriata sic suo orbi, quia tunc ignis esset animatus sicut celum; ideo non movet immediate, sed per impressam inclinationem, ut dictum est, que etiam imprimitur in cometa vel aliquid tale quando venit de novo.
â¨28â© Ad tertiam dico quod non resistit, quia ista impressio est sibi naturalis; et ideo est quodammodo motus voluntarius ab intelligentia.
â¨29â© Ad rationes in oppositum. Quedam sunt solute. Ad primam concedo quod intelligentia applicata orbi, tamen mediante orbe, influit inferius et causat multos motus.
â¨30â© Ad secundam dico quod aliqui motus tales sunt naturales, nec fiunt solum ab inclinatione mobilis, sed cum hoc ab agente universali; et aliquando sunt violenti respectu nature particularis et non universalis; ideo simpliciter nichil est contra naturam.
â¨31â© Ad tertiam, de igne, concedo quod unius corporis simplicis est unus motus simplex per suam formam propriam, sicut per levitatem, sed potest habere alium ab agente universali per virtutem impressam.
â¨32â© Ad quartam dico quod iste motus non est violentus nec contra naturam particularem, sed preter eam, et non preter naturam universalem.
â¨33â© Ad quintam dico concedendo quod omne corpus in loco naturali sic quiescit quod non movetur ab illo, sed tamen bene movetur in illo165.
â¨34â© Ad ultimam, de terra et aliis, dico quod non est simile, quia non sunt ita vicina nec ita propinqua166 ipsi celo, ideo non recipiunt talem impressionem. Et hoc est magis de perfectione ignis quam si non moveretur sic; immo quantum ad hoc est nobilior quam terra et magis assimilatur suis propinquis.
Et sic patet questio.
I.5 Utrum, cessante motu celi, fierent generationes, alterationes, impressiones et similia in istis inferioribus
[M 21rb]Consequenter quinto queritur utrum, cessante motu celi, fierent generationes, alterationes, impressiones et similia in istis inferioribus.
â¨1â© Arguitur quod sic. Primo quia non videtur quin ignis adhuc calefaceret stuppam approximatam167109 et quin possit movere manum; et ita de aliis.
â¨2â© Secundo: si nunc cessaret, aut ista inferiora conservarentur in eodem statu in perpetuumâet hoc non, quia tunc esset eis melius quam nunc, quod est inconveniens, quia universum est optime dispositum; et adhuc essent composita ex materia168 et contrariis, et per consequens essent corruptibilia; et si corrumperentur, cum generatio unius sit corruptio alterius169, et etiam e contrario110, tunc fierent generationes et per consequens alterationes; etc.
â¨3â© Tertio: celum regit inferiora, ut dicit Aristoteles111; modo cessante principe regente, adhuc subditi agerent, licet non ita ordinate; igitur, cessante celo, adhuc inferiora agerent, quamvis non ita ordinate170.
â¨4â© Oppositum patet per Aristotelem171, quia totum gubernatur virtutibus superioribus112, et in precedenti questione probatum est quod talis motus est causa et regula aliorum113. Etiam dicit Aristoteles quod celum est causa efficiens impressionum; modo, cessante efficiente principali, cessat actio114.
â¨5â© Circa istam questionem primo sciendum est quod secundum Aristotelem universum est ordinatum taliter quod, amoto172 uno essentialiter requisito, totum destrueretur, quia ordo et bonitas173 et connexio174 conservat res in esse. Ideo, quia reputaret impossibile quod motus celi cessaret115, qui est de ordine universi, ideo175 diceret quod ex hoc sequeretur quod nichil esset, ita quod ad hoc impossibile sequitur contradictio et per consequens quodlibet176. Et ita diceretur si destrueretur una species in universo, et propter hoc species sunt eterne de necessitate, secundum ipsum116. Tamen, quia ad ymaginationem est possibile nec videtur implicare contradictionem, [C 54ra] similiter possibile est apud Deum, ideo admittendum est tamquam possibile futurum; unde videtur rationabile quod, hoc posito, adhuc Sol luceret et lumen calefaceret.
â¨6â© Primo ergo videndum est, si omnis motus cessaret, quid esset177.
â¨7â© Et sunt [D 61ra] due suppositiones. Prima est178 quod celum agit tripliciter: motu, lumine et influentia (et intelligo illam influentiam que non est ex lumine, sed in umbra, ut dicebatur)117. Et hec tria sunt eque prima, ita quod unum non dependet ex altero; unde Sol non prius movetur quam luceat vel quam influat, aut e contrario.
â¨8â© Sed contra: motus localis circularis est primus omnium motuum, tantum alterationis quam localium, ut primo huius patet et octavo Physicorum118, et similiter est causa. Secundo: ex quo essent eque prima, non esset ibi ordo; quod est falsum.
â¨9â© Ad primum dico quod motus circularis celi est primus respectu motuum inferiorum, et non simpliciter respectu omnium179, sed privative, sic quod ante illum nullus est prior; tamen est aliquis coeternus, sicut illuminatio et influentia, nec unum est causa alterius simpliciter. Ad secundum dico quod si non ordinentur inter se, non propter hoc est deordinatio, quia ordinantur ad tertium, scilicet ad intelligentiam que agit per ista. Etiam non simpliciter, sed secundum quod, motus localis efficit lumen, et est propter illuminationem, quia celum non taliter illuminaret180 nisi moveretur; sed non simpliciter, quia si numquam moveretur, illuminaret, non tamen taliter. Ex hoc patet correlarie quod si non illuminaret, moveretur adhuc, et e converso; et ita de influentia.
â¨10â© Secunda suppositio est quod agere per motum localem potest esse dupliciter: primo immediate, sicut motus calefacit et etiam per motum immediate movet celum speram ignis, per Aristotelem119. Secundo, quia immediate agit per aliud, ut per lumen; tamen non sic variaretur actio nec esset hic et postea ibi nisi illuminans moveretur per motum localem, sicut dicimus quod motus vel ortus Solis est causa diei, non quia illuminatio sit per motum, immo per lucem, sed nisi per motum veniret ad ortum, non luceret in hoc loco, bene tamen alibi181, sicut motus candele est causa illuminationis domus.
â¨11â© Ex hoc sequitur correlarie conclusio prima quod celum non agit in inferiora per motum localem primo modo nisi usque ad superficies altissimorum montium. Patet statim, quia nichil movet inferiora immediate per suum motum nec etiam calefacit, ut ponit Aristoteles120, et propter hoc media regio182 est frigida.
â¨12â© Secundum correlarium est quod agit per motum secundo modo. Patet, quia nisi moveretur, non essent noctes et dies alternati, nec ver183 et estas, calor et frigus, etc.
â¨13â© Tunc sit prima conclusio principalis quod, si cessarent motus, lumen, illuminatio, influentia celi, nichil fieret postea in istis inferioribus. Patet, quia causa particularis non agit nisi coagat universalis, ut dicitur in libro De causis121. Modo intelligentia, que est causa universalis, non potest agere nisi mediante aliquo istorum, scilicet mediante motu, lumine, influentia.
â¨14â© Secunda conclusio: si solum motus cessaret, adhuc inferiora agerent, quia coageret cum eis mediante lumine et influentia, que non dependent a motu, per primam suppositionem, quia motus non agit hic inferius nisi per accidens, ut dictum est.
â¨15â© Tertia conclusio: quod si celum esset [M 21va] uniforme per totum, hoc est184 secundum partes, et quiesceret, omnia inferiora resolverentur successive usque ad simplicia et postea non esset amplius generatio185. Patet, quia Commentator duodecimo Metaphysice et secundo Celi dicit quod ab agente eterno quod semper se habet eodem modo non potest provenire nova actio nisi mediante aliquo quod se habeat aliter et aliter122. Modo, hoc posito, celum186 se haberet eodem modo et secundum partes et secundum totum; ideo verisimile est quod usque ad primum tempus mixta resolverentur in simplicia et deinde quiescerent.
â¨16â© [C 54rb]Infertur correlarie quod eodem modo fieret si celum esset uniforme sic quod non esset magis lucens in una parte quam in alia [D 61rb] et etiam moveretur uno motu uniformi, scilicet motu diurno. Patet statim: ex quo esset uniforme, non esset variatio propter motum ipsius ad ista inferiora, et ideo nulla nova actio posset de novo incipi, licet iam incepte corrumperentur seu187 cessarentur; nec esset aliqua ratio quare alicubi dominaretur frigiditas et postea caliditas alternatim. Tamen Deus posset facere quidquid vellet.
â¨17â© Quarta et penultima: quod si celum esset difforme sicut nunc et non moveretur, probabilius videtur quod omnia corrumperentur in elementa et postea transmutarentur ad invicem, quia in una parte esset caliditas maior, ubi Sol staret, et in188 alia minor, ubi Sol non esset. Ideo continue ibi generaretur ignis et ex opposito aqua, que per fluxum et refluxum attingerent ad invicem et agerent, quia ista variatio celi secundum partes et aspectus ad diversa loca sufficeret per actionem simplicium.
â¨18â© Ultima conclusio: quod hoc posito, tunc non cessaret statim generatio mixtorum, sed mixta perfecta, sicut animata, corrumperentur in imperfecta, et imperfecta189 in elementa; et tunc de cetero non esset aliqua generatio mixti nisi forte imperfecti, sicut sunt impressiones. Patet, quia variatio secundum loca non sufficit ad generationem mixtorum perfectorum, sed cum hoc requiritur quod sit variatio secundum tempora et quod fiant diversi aspectus diversorum planetarum et astrorum190. Cuius signum est quia aliqua generantur certis temporibus et non in aliis, sicut fructus terre, etc., et quedam animalia191. Et sicut dicebatur ante super materiam de qua debet generari vivens, oportet quod alternatim sint diversi aspectus planetarum, sicut concluditur per quasdam experientias; cum ergo talia non fierent, non essent tales generationes. Sed talis certa constellatio non requiritur ad generationem simplicium; unde ignis in quocumque tempore generat ignem, quamvis quidam sint magis comburentes192. Et si obiceretur, quia conceditur quod, si celum nunc staret, homo corrumperetur in cadaver, et tunc videtur quod ex cadavere isto possent generari vermes per putrefactionem, respondetur quod non; immo cadaver resolveretur in terram vel aliquid inanimatum immediate, quia, ut dictum est, ad generationem viventium requiritur variatio constellationum.
â¨19â© Ad rationes. Cum dicitur quod193 ignis calefaceret et combureret194, verum est; sed necessario oporteret quod195 influentia maneret mediante qua agens universale coageret cum igne.
â¨20â© Ad secundam, cum queritur utrum inferiora corrumperentur, patet ex positione quod si celum esset uniforme et maneret influentia usque ad aliquod tempus, corrumperentur in simplicia, et tunc simplicia manerent eterna. Et cum dicitur quod tunc esset melius, negatur, quia composita animata196 sunt perfectiora, que non essent197.
â¨21â© Ad tertium, cum dicitur quod celum regit, concedatur mediantibus tribus predictis, scilicet motu, etc.; ideo, cessante motu aliis manentibus, aliter regeret quam nunc, sicut etiam, cessante lumine et influentia, ageret per motum, forte usque ad speram aeris versus superficiem montium198199. Dico tamen quod cessantibus omnibus istis, inferiora non agerent. Et quando probatur quia, cessante principe a regimine, subditi agunt, licet male et inordinate, respondetur quod plus dependent actiones particularium ab universalibus in natura quam subditi a principe in politia, quia inferiora dependent a superioribus et quantum ad agere et quantum ad bene agere, [D 61va] sicut demonstrat Aristoteles in libello De mundo123, ubi probat quod, cessante influentia Dei, omnia adnichilarentur200, et [C 54va] facit comparationem illi qui ducit choream qui, quando cessat a motu, alii cessant201 et a motu bono et non bono; et adhuc magis dependent inferiora a celo et a Deo202.
Et sic patet questio.
I.6 Utrum, solo primo motu superiorum cessante, fierent generationes, impressiones, etc., posito quod Sol et alii planete moverentur
Consequenter sexto queritur utrum, solo primo motu superiorum203 cessante, fierent generationes, impressiones204, etc., posito quod Sol et alii planete moverentur.
â¨1â© Arguitur quod non, quia cessante primo motu cessaret tempus, cum tempus sit primus motus aut eius passio [M 21vb]âquarto Physicorum124; ergo cessaret omnis motus, quia motus non potest fieri nisi in tempore.
â¨2â© Secundo: cessante primo motu, alie intelligentie cessarent movere; igitur casus non est admittendus neque fierent alii motus. Antecedens patet quia, ut dicitur duodecimo Metaphysice, intelligentie alie a prima movent propter primam et ut assimilentur prime125; ergo, si prima non moveret205, plus assimilarentur sibi non movendo quam movendo206.
â¨3â© Tertio: hoc posito, destrueretur ordo causarum et etiam motuum, et sic secunde cause non agerent, sicut patet in De mundo126 per exemplum ducentis choream qui207, quando cessat a motu, alii cessant, et similiter de principe sive duce exercitus127.
â¨4â© Oppositum arguitur, quia motus Solis in zodiaco est causa generationis et corruptionis, ut patet secundo De generatione128; ergo, ipso posito circumscriptis aliis motibus, adhuc esset generatio, etc.
â¨5â© Secundo: per motum suum et lumen calefaceret, et diversimode; ergo fieret alteratio et ex consequenti generatio.
â¨6â© Tunc in questione videndum est primo de dispositione superioris si primus motus cessaret solum; secundo de dispositione inferioris.
â¨7â© Quantum ad primum, dicunt aliqui quod primus motus non est nisi motus ultime spere, sicut octave vel none vel primi mobilis, ita quod inferiores orbes moventur quilibet uno motu proprio. Et ideo, ipso primo solo cessante, secundum istum modum Sol moveretur adhuc208 sicut nunc, et Luna et alia.
â¨8â© Sed alia est opinio Aristotelis et Commentatoris, secundo Celi, et quasi omnium astrologorum, quod primus motus est motus diurnus totius celi aggregati ex omnibus speris ab una intelligentia appropriata toti celo; et preter hoc quilibet planeta a propria intelligentia movetur motu proprio, quasi e contrario ab occidente in orientem, ut patet in De spera129, et ita moveretur209 motu composito.
â¨9â© Et secundum hoc dicendum est primo quod cessante primo motu210, omnes planete moverentur ab occidente in orientem, ita quod Sol in uno anno faceret unam revolutionem, Luna in mense211; et ita de aliis. Et ideo Sol moveretur tardius quantum ad revolutionem quam Luna, licet modo sit e contrario propter motum diurnum. Verbi gratia, si navis moveretur ad orientem velociter et duo homines in navi, ut Sortes et Plato, tenderent ad oppositum ambulando, tunc, si Sortes ambulet velocius, moveretur velocius212 navi quiescente, et nunc movetur tardius mota navi.
â¨10â© Secundo dico quod, quandocumque Sol veniret ad meridiem unius loci, numquam esset magis altus una vice quam alia in meridie, licet bene in aliis horis.
â¨11â© Tertio, quod coniunctiones et oppositiones et aspectus fierent, sed non eodem modo sicut nunc in comparatione [D 61vb] ad loca Terre.
â¨12â© Quarto, quod si fieret e contrario, scilicet quod Sol staret vel aliquis planeta, stantibus213 aliis motibus ut nunc, tunc de necessitate sequeretur aut quod Sol exiret zodiacum et viam suam, aut quod annus abbreviaretur, aut quod post talem quietem velocitaretur iterum214 ad ponendum in priori loco. Hoc potest statim apparere ex libro De spera130, quia Sol est in signis, id est sub signis que sunt in primo celo. Ideo, si signa moverentur et Sol non, ille exiret illa signa; et ideo forte quod, si aliquando Sol stetit, tunc stetit totum celum215131.
â¨13â© Quantum ad secundum, puta que esset ordinatio istorum inferiorum, quamvis hoc sit ignotum, tamen illud debet poni quod videtur magis rationabile. Et igitur dico primo quod generationes, elevationes, impressiones, etc., fierent cum alio ordine quam nunc fiunt et aliis locis. Patet statim, quia dictum est quod aspectus et oppositiones et coniunctiones216 fierent, et ista sunt causa talium generationum.
â¨14â© Secundo dico quod alique species desinerent esse et in aliquibus locis. [C 54vb] Patet, quia in quibusdam locis numquam esset temperies coexigita ad generationem talium animalium, sicut est de elephantibus vel aliis quibusdam, sed possibile est quod alique conservarentur in aliquibus locis temperatis. Etiam, cum semper per medium annum esset nox, aliqua viventia non possent durare et aliqua possent, sicut forte nunc est sub polo, ubi de facto est nox per medium annum, sicut patet in De spera132.
â¨15â© Tertio et ultimo: quod mixta et viventia haberent alium terminum seu periodum sue durationis, sicut verisimile est quod homines non viverent ita diu, vel forte diutius. Et etiam quia anni tempora non essent eodem modo sicut nunc, ideo in quibusdam locis non essent arbores neque fructus terre, immo forte in nullo loco bene fierent fructus terre.
â¨16â© Ad rationes principales. Ad primam, cum dicitur quod cessaret tempus, dico quod âtempusâ potest capi dupliciter: uno modo pro duratione successivaâet isto modo quandocumque esset motus et qualitercumque, tunc esset tempus; et sic tempus non est magis primus motus quam alii motus. Alio modo accipitur âtempusâ pro illo mediante quo anima mensurat talem durationem, et conveniens est217 quod talis sit motus regularis. Et quia primus motus est [M 22ra] regularissimus, ideo talis duratio congrue mensuratur per talem motum in aliis motibus, licet aliquando et communiter nos mensuremus per218 per motum Solis. Ideo distinguimus tempora per dies et annos, alii per motum Lune, alii quandoque per motum orilogii219, alii quandoque per motum hominum, sicut quando dicimus quod iste stetit per motum220 duarum leucarum. Et ita patet quod quilibet motus potest esse tempus et mensura aliorum, sed magis proprie de motu regulari. Ex quo patet solutio quod tunc esset tempus.
â¨17â© Ad secundam Aristoteles concederet quod cessante primo motu, alia cessarent. Etiam concedendum est simpliciter221: si primus motor cessaret a motu et influentia et non coageret cum aliis, tunc alii motores cessarent, quia non agunt nisi propter ipsum et cum ipso; tamen posset cessare a motu primo et cum hoc agere ad motus alios, et ita alii motores assimilarentur sibi in hoc et agerent ad intentionem suam.
â¨18â© Ad ultimam concedo, ut dictum est, quod, si [D 62ra] omnino cessaret, tunc omnes alii cessarent, et hoc magis quam in chorea vel exercitu. Sed sicut dux exercitus potest cessare a motu proprio et precipere motum subditis, ita quodammodo primus motor cessaret a primo motu et coadiuvaret222 alios motus, et sic adhuc esset ordo223 causarum224.
I.7 Utrum motus localis sit causa caloris
Consequenter septimo queritur utrum motus localis sit causa caloris.
â¨1â© Et arguitur quod non. Primo sic: motus non est motus133, igitur motus225 non calefacit. Antecedens patet quinto Physicorum134. Consequentia tenet226, quia calefactio est quidam motus, et ipsa esset ipsius motus localis effective227.
â¨2â© Secundo: si ita esset, sequeretur quod aliquid calefieret in infinitum228. Primo, quia si motus localis est causa calefactionis, calefactio levitatis, et levitas229 intentionis motus localis, et iterum iste motus causa calefactionis, et sic revertendo in infinitum. Iterum sint duo mota localiter, tunc unum calefacit alterum230, et iterum secundum calefacit primum per suum motum; et sic revertendo231 in infinitum. Tertio: pari ratione qua unus motus localis calefieret, ita erit de altero, quia quoad hoc videntur esse eiusdem rationis.
â¨3â© Etiam si esset causa per se, tunc omnis motus232, quia âper seâ, presupponit de omni; sed consequens est falsum per multas experientias. Primo: aqua currens per motum suum non calefacit, immo potius frigefit ac etiam frigefacit; et adhuc est frigidior233 quam si staret in stagno234135. Secundo: aer dum movetur per ventum est frigidior quam si quiesceret in tranquillitate. Tertio: aqua calefacta movetur ut frigefiat, et sic motus est causa frigiditatis. Quarto: aer movetur de supra ut aqua235 frigefiat, sicut sufflando. Etiam ventus per suum motum extinguit candelam, [C 55ra] igitur non calefacit. Item lapis in descendendo236 non calefit, quia acquireret sibi per motum naturalem dispositionem innaturalem, et etiam, dum movetur a generante, continue fit gravius et etiam frigidius; et si fieret calidius237, tunc continue fieret calidius et levius, et per consequens tanto fieret frigidius quanto calidius136. Item paraliticus movetur quantum ad membra238 valde velociter, et tamen ex hoc non calefit, immo, ut dicunt medici, ista infirmitas procedit ex nimia frigiditate. Etiam aliquando homines moventur ex nimia frigiditate tremendo, et tamen non calefiunt239.
â¨4â© Oppositum patet per aliam questionem, ubi240 dictum est quod celum calefacit inferiora per motum et lumen et influentiam137. Et patet tertio capitulo, ubi probat Aristoteles quod motus celi calefacit ignem et aerem superiorem138.
â¨5â© Nunc videndum est quis motus calefacit et quis non, et per quem, et que calefiunt241 et que non, et in alia questione videbitur in quo genere cause et in quo modo causandi, et quomodo ignis et aer calefiunt ex motu celi139.
â¨6â© Tunc ergo dico supponendo quod quedam sunt corpora242 polita, alia aspera; quedam solida, dura et densa, alia opposito modo. Similiter quidam est motus localis rectus, alius circularis; et istorum quidam regularis, alius irregularis, quidam difformis, alius uniformis.
â¨7â© Alia distinctio ad propositum: quod quidam est motus tranquillus, alius est motus turbidus. Tranquillus est sine distractione partium mobilis, sicut motus celi; turbidus est cum distractione et difformitate seu distensione partium, sicut quando virga plicatur violente; unde causa quare iterum revertitur ex se ad rectitudinem est quia quedam partes a parte concavitatis fuerant compresse et condensate ultra243 naturalem dispositionem, et alie versus convexitatem244 fuerant [D 62rb] distense et rarefacte ultra modum debitum; ideo per se tendunt245 ad naturalem dispositionem et inde fit talis motus. Membra huius divisionis tanguntur ab Aristotele et ab aliis Antiquis140. Unde motus celi ab Antiquis vocabatur âtranquillus246â; [M 22rb] unde Boethius: âveterem247 servant sydera pacemâ141. Similiter Platonici248 dicebant motum flamme ignis esse turbidum, quia fit cum quadam distensione et quasi in turbine; et ideo Aristoteles in littera vocat talem motum turbidum âextrusionem249â142, et est motus localis mixtus cum rarefactione et condensatione violentis.
â¨8â© Sunt igitur tres divisiones motuum et quinque differentie. Prima est per regulare et irregulare, que attenditur quantum ad partes corporis quoad tempus250. Secunda, per uniforme et difforme, que attenditur quantum ad partes mobilis. Unde motus celi est regularis, ut patet secundo Celi143, quia numquam movetur velocius una vice quam alia, sed non est uniformis, quia una pars movetur tardius251 quam alia, sicut iuxta polum est motus252 tardus. Tertia divisio est per turbidum et tranquillum, quia dum lapis descendit deorsum, partes inferiores moventur irregulariter253 et difformiter254, et tamen tranquille, quia non est rarefactio et condensatio. Quarta distinctio est quod quedam sunt corpora calefactibilia, sicut habentia materiam; aliqua non calefactibilia, sicut celum. Et etiam quedam sunt in se habentia calorem naturaliter et alia non, sicut elementa frigida.
â¨9â© Tunc pono suppositiones. Prima est quod ex motu turbido fit distensio et detractio partium et rarefactio, et in tranquillo non fiunt nisi aliunde. Secunda distinctio est quod quedam sunt qualitates que se invicem consequuntur naturaliter, sicut caliditas, raritas, levitas, et etiam frigiditas, densitas, gravitas; unde primo huius dicitur quod frigidum condensat aerem in nubem et calidum disgregat144. Tertia est quod in motu turbido virtus moti excitatur: si sit naturalis, quia movet; si sit violentus, quia resistit et conatur ad oppositum. Unde sic excitari est agere et exire ad actum secundum. Quarta est quod dum agit est in [C 55rb] nobiliori dispositione et ideo inducit, secundum posse, nobiliorem condicionem et dispositionem255 magis convenientem, cuiusmodi est caliditas256145. Ultima est quod in animalibus, dum moventur voluntarie257, immittuntur quidam spiritus ad membra, qui sunt calidi.
â¨10â© Tunc sunt tres conclusiones. Prima est quod nichil precise calefit propter motum tranquillum et uniformem. Verbi gratia, si grave descendit, partes centrales se habentes invicem eodem modo continue non distrahuntur nec per consequens rarefiunt; igitur nec calefiunt ex tali motu, per primam et secundam suppositionem, immo sunt quasi in quiete comparando unam alteri. Et confirmatur a signo, quia homo in navi mota quantumcumque velociter non calefit ex isto motu, et tamen movetur valde velociter; et hoc est quia movetur258 motu tranquillo; et etiam quia membra sua eodem modo se habent ad invicem; et etiam tunc non movetur a forma sua, quia tunc non est excitata, immo potest dormire. Et ista etiam est causa quare ille qui vadit pedester plus calefit quam ille qui equitat, quia dum stat super equum movetur motu magis tranquillo259.
â¨11â© Secunda conclusio est quod motus turbidus calefacit. Patet, quia ex tali motu partes distrahuntur et rarefiunt, per primam suppositionem, et ad rarefactionem sequitur calefactio, per secundam260. Secundo, forma taliter distracta excitatur et fit actu261 resistens, per tertiam262; ergo est in nobiliori [D 62va] dispositione263 et inducit nobiliorem qualitatem264, scilicet caliditatem, per quartam. Et ideo per exercitium acquiritur sanitas et bonus calor naturalis, et languor et torpor excussantur265, sicut in exemplo aqua quiescens citius putrefit quam si moveretur266146. Tertio specialiter in animatis patet, per quintam suppositionem, quia spiritus calidi267 immittuntur ad membra268 in motu voluntario. Et confirmatur per Albertum, qui in inanimatis269 assignat causam huius distractionem partium, et in animalibus, motum spirituum et sanguinis147.
â¨12â© Ultima conclusio: quod motus tranquillus calefacit, non tamen solus, sed quia ex confricatione cum exteriori continente fit motus turbidus, ex quo sequitur distractio, deinde rarefactio, et calefactio consequenter270. Patet ex exemplo de sagitta proiecta, et etiam de ferro confricato lapidi271.
â¨13â© Dubitatur circa hoc. Primo272, quia ferrum molendini calefit, ut videtur, et tamen ibi non est tanta rarefactio273, et similiter de lapide percusso cum ferro. Secundo: aliquis motus est difformis274, et tamen non calefacit. Tertio dubitatur utrum talis motus causet calorem in corpore moto vel sibi propinquo. Quarto queritur que corpora magis calefiant275 ex motu et que minus.
â¨14â© [M 22va]Ad primum dico quod illud ferrum276 quod non rarefit, non calefit immediate per motum suum, quia movetur motu tranquillo; sed circa superficiem et contactum ad corpus proximum est quidam motus distrahens ex confricatione, et ibi est rarefactio magna et calefactio. Et quia ille partes prope iuncturam calefiunt, tunc calefaciunt alias consequenter, ita quod partes interiores calefiunt ex motu277 exteriorum, et hoc mediate. Quod autem fiat tanta rarefactio signum est quod quedam partes per talem alterationem corrumpuntur et corpus fit minus asperum et fit etiam minus et consumitur; et ideo, ad remediandum ut fiat minor confricatio, ponitur unctura278.
â¨15â© Ad secundum dico quod licet motus circularis sit difformis, tamen non est turbidus, nec ibi fit distractio partium, cum hoc etiam quod279 dicitur âuniformisâ in comparatione ad angulos circa centrum.
â¨16â© Ad tertium, utrum calefaciat mobile vel aliud iuxta se, dico quod immediate calefiunt partes mote iuxta superficies vel iuncturas280, et tunc mediante illo calore calefiunt alie partes, seu mobilisâsicut partes centrales281 ferriâ, seu quiescentis [C 55va]âsicut ligni282 iuxtapositiâ, indifferenter. Ex hoc sequitur correlarie quod tantum calefieret ferrum si quiesceret et corpus circa ipsum moveretur sicut e contrario, quia tanta posset esse confricatio.
â¨17â© Ad quartum dico primo quod ex motu corporum politorum contiguorum non fit calefactio. Patet, quia nulla est ibi confricatio, cum non sit aliqua asperitas. Unde dico quod si esset aliqua rota, sicut283 fabri, que284 esset omnimode polita, non calefieret ex confricatione cum aere. Dico secundo quod ex motu et contactu asperorum magis fit talis calefactio. Tertio, quod adhuc magis ex motu durorum et solidorum. Patet, quia mollia non ita violentantur, nec est tam fortis confricatio, immo cedunt; cuius signum est quia pars ferri285 que est contra solidum magis calefit quam illa que est in aere, et ideo ponitur ibi aliquid molle. Ultimo dico286 quod si corpus contiguum moveretur simul cum contiguato, tunc in tali iunctura non fieret calefactio ex motu immediate. Patet, quia non esset ibi confricatio nec distractio287, et patet exemplo, quia illa pars ferri288 que est in mola289 non calefit in motu290 sicut alia que est extra. Ideo bene signum est quod non omnis motus et secundum se est causa caloris, sed solum ubi est confricatio, et etiam in corpore apto nato, et non [D 62vb] in celo. Et etiam, si calefaciat, tanto erit velocior quanto291 magis calefaciet, ceteris paribus.
â¨18â© Patet ergo responsio ad questionem quod aliquis motus causat calorem quia ad aliquem sequitur calor, et patet quis est iste292 et qualiter et quomodo et in quibus.
â¨19â© Ad rationes in oppositum. Ad primam, cum dicitur âmotus non est motusâ, verum est tamquam termini vel subiecti; tamen motus potest esse dispositio ad alterum motum et quodammodo causa, ut videbitur in alia questione293148.
â¨20â© Ad secundam, cum dicitur quod calefieret in infinitum, dico quod non, quia licet motus calefaciat et calefactio adiuvet motum, tamen hoc non est in infinitum, sed solum se invicem coadiuvant; et ita dico quando duo corpora se invicem calefaciunt294 per motum, et etiam quia talis additio, si esset, esset secundum proportiones minoris inequalitatis, et sic non esset in infinitum.
â¨21â© Ad tertiam, cum dicitur quod pari ratione unum et aliud, nego illud, sed causa dicta295 est in positione149.
â¨22â© Sed discurrendo per experientias: ad primam, de aqua296, potest dici quod forma eius, licet sit in actu secundo297, tamen non inducit caliditatem, quia non est forma sibi conveniens nec habet in se aliquam; et si haberet, naturaliter tendit ad frigus; sed non est ita de corpore mixto perfecto. Aut potest dici quod si est ibi aliqua rarefactio, tunc ex hoc frigiditas remitteretur, si non intenderetur propter aliam causam, sicut propter proximitatem ad magis frigidum. Etiam ex confricatione cum aere forte remitteretur, nisi essent alia infrigidantia; et etiam ista confricatio est parva, quia non sunt corpora dura298. Etiam, quod aqua stans calefit, hoc est aliunde et ex radiis Solis vel putrefactione vel ex vaporibus terre150.
â¨23â© Ad secundam, de vento, dico quod aer calefieret, sed frigefit aliunde.
â¨24â© Ad tertiam, de aqua que movetur ut frigefiat, dico quod ista frigefactio provenit aliunde, quia ibi sunt quidam vapores ignei299 et [M 22vb] fumi quibus aperitur exitus per talem motum.
â¨25â© Ad aliud, de sufflatione aeris, dico quod ista infrigidatio non est precise ex motu, sed quia aer frigefacit illam aquam, et etiam calefit ex fumositatibus aque. Ideo quando est aliquantulum calefactus, si sufflando expellitur, tunc venit novus aer qui non erat calefactus, et magis frigefacit. Et ita dico quando candela extinguitur per ventum.
â¨26â© Ad aliam, de lapide, dico quod possibile est quod aliquantulum calefiat in descendendo. Et cum dicitur quod acquireret indispositionem, verum est quoad hoc, sed quoad aliud acquirit meliorem dispositionem, scilicet locum naturalem151. Et cum additur quod dum movetur a generante fit grave et frigidum300, concedo, quia actio [C 55vb] generantis est fortior quam illa parva calefactio que fieret ex confricatione cum aere, cum hoc etiam quod rei veritas est quod aliquantulum minus frigefit301 propter talem confricationem que aliqualiter remittit actionem agentis302.
â¨27â© Ad aliam, de paralitico, dico, non assentiendo303, quod forte iste motus est ex defectu spirituum qui non mittuntur a corde continue, sed magis quasi guttatim et discontinue, et in illo304 intervallo membrum movetur a gravitate et postea, ex spiritu veniente, iterum membrum movetur et305 resurgit, et ita fit tremor et motus vanus. Et ideo aliquantulum ille motus calefacit, tamen membrum stat frigidius quam si esset continua influentia spirituum calidorum, quia plus esset calidus306 ex talibus spiritibus quam ex tali motu. Consimiliter est dicendum de febribus307.
I.8 Utrum aer superior et ignis in suis speris calefiant ex motu celi
[D 63ra]Consequenter octavo queritur utrum aer superior et ignis in suis speris calefiant ex motu celi.
â¨1â© Arguitur primo quod non, quia motus est actus imperfectus, ut patet tertio Physicorum152; ergo non agit308. Consequentia patet inde, quia omne agens309 est in actu perfecto153.
â¨2â© Secundo: si motus calefacit, aut pro fluxu formeâet hoc non, quia tale non est activum, immo de genere passionis, ut patet tertio Physicorum154; nec pro forma fluente, quia talis quandoque310 est frigefactiva311, sicut forma ferri.
â¨3â© Tertio: tunc motus esset qualitas activa, quod est falsum, quia non sunt nisi quatuor155.
â¨4â© Quarto, quia non est eiusdem speciei cum calore; modo quodlibet fit a sibi simili156. Et dubitatur si calor causatus ex motu et ex calore et lumine sint eiusdem speciei. Et apparet quod non, quia agentia sunt diversarum specierum; et etiam videtur quod sic, quia disponunt et312 generant ignes eiusdem speciei157.
â¨5â© Quinto specialiter de aere, quia non est coniunctus ipsi celo; ergo non calefit ex motu celi.
â¨6â© Sexto de igne, quod non calefiat ex motu celi, quia ibi non est confricatio, eo quod sunt corpora polita, ut dictum fuit prius313158. Et similiter calor causatur ex motu turbido, ut dictum est314159. Modo dicit auctor De spera quod ibi est ignis purus, non turbidus315160.
â¨7â© Septimo: ignis est calidus in summo a natura316; ergo non calefit ab exteriori, sed est in dispositione naturali a sua forma, sicut alia elementa.
â¨8â© Ultimo: quanto una pars ignis vel aeris superioris rarefit, tanto alia condensatur; unde, ut patet in quarto Physicorum, impossibile est unum rarefieri nisi aliunde condensetur317161; ergo, quanto calor intenditur per rarefactionem, tanto remittitur alibi per condensationem. Patet per Aristotelem in littera quod318, aggravato igne, trahitur deorsum162.
â¨9â© Oppositum patet per Aristotelem319, tertio capitulo163.
â¨10â© Videndum est primo in quo genere cause motus sit causa caloris; secundo in quo modo causandi; et tertio de quesito.
â¨11â© De primo pono conclusionem quod est causa in genere efficientis. Patet, quia calor est a motu; ergo motus est efficiens. Tenet consequentia, quia iste prepositiones: âaâ vel âabâ, denotant efficientem, ut patet secundo Physicorum164. Probatur antecedens, quia, posito motu debito modo, sicut dearticulatum est in alia320 questione, sequitur calefactio165, et motus non est causa interminata nec est finis; ergo est efficiens. Patet statim, quia nulla alia via potest probari aliquid esse321 efficiens, et istud sufficit in naturalibus, sicut dicimus quod, posito Sole super Terram, sunt lumen et dies322166. Hoc de primo.
â¨12â© Quantum ad secundum, distinguendum de efficiente, scilicet quod quiddam est efficiens principale, sicut forma substantialis, que est natura, aliud instrumentale. Et multipliciter: unum sicut qualitas inherens, sicut caliditas vel lux; aliud323 sicut qualitas extrinseca que non est in agente, sicut lumen est effectivum instrumentale caloris, vel species in medio visionis; aliud dicitur âinstrumentaleâ non quia sit una res distincta ab agente principali, sed est quedam condicio agentis principalis324 vel ipsum agens325 taliter se habens, sicut dicimus quod acuties est causa divisionis, et ita idem est instrumentale et principale. Sed [M 23ra] quando significatur nomine connotativo326, tunc dicitur âinstrumentaleâ. Et hoc potest esse dupliciter. Uno modo, quod denotet agens sic se habere quoad acquisitionem immediate, et sic calefactio est actio mediante qua acquiritur caliditas, dicitur causa caliditatis et est quasi via, et non est aliud quam agens sic inducens. Alio modo quantum ad aliud ex quo sequitur talis actio, sicut acuties aut approximatio; unde approximatio dicitur aliquid facere ad calefactionem quia agens non calefaceret327 nisi328 haberet talem condicionem.
â¨13â© Tunc pono conclusionem quod motus localis est causa efficiens caloris isto ultimo modo. Patet, quia moveri localiter motu329 distractionis est quedam condicio vel dispositio denotans mobile aliter se habere, ad quam [D 63rb] dispositionem sequitur rarefactio, et ex consequenti calefactio et caliditas; ergo est causa efficiens modo predicto et mediate, et non quilibet motus, sicut dictum est167, et non semper, quia talis calefactio potest impediri per aliquid infrigidans fortius. Et sic breviter ista causalis est vera: [C 56ra] âquia a movetur localiter taliter, ipsum calefit vel aliud calefacit, mediate vel immediate, quia causat calorem, et ille calor alterum caloremâ. Hoc de isto330.
â¨14â© Tunc de tertio pono conclusionem quod ignis et aer in sua spera immediate calefiunt motu suo ex331 rarefactione. Patet, quia ibi fit quedam distractio, quia moventur circulariter et cum hoc motu mixto, qui etiam est mixtus ex motu locali et ex rarefactione332.
â¨15â© Secunda conclusio: quod hoc fit mediate a motu celi. Patet, quia eo quod celum movetur, imprimitur in istis quedam virtus motiva localiter333 ex qua334 sequitur calefactio, ut dictum est. Et principaliter ex motu Solis, qui est satis prope et satis velox168, et etiam ex corpore Solis, qui est densior pars orbis sui169. Et hoc videtur magis persuasivum quam demonstrativum.
â¨16â© Sed dubitatur. Primo, quia Sol est nimis longe, et motus eius. Secundo, quia talis aer superior est calidus, et hoc ultra naturam. Et ideo dicit Aristoteles quod est ibi estus et quasi ignis170, ergo hoc est violente; et tamen hoc est perpetuo; et dicitur primo Celi quod nullum violentum est eternum171. Tertio ex hoc sequitur quod ignis et aer erunt magis calidi in una parte sue spere quam in alia335, quia motus est multo velocior sub equinotiali quam iuxta polos.
â¨17â© Ad primum respondet Commentator, secundo Celi, quod motus Solis non calefacit precipue, immo categorematice totum celum172; unde visum est quod principalius propter partes velocius motas et nobiliores, sicut propter Solem173.
â¨18â© Ad secundum potest concedi quod aer et ignis condensantur et rarefiunt et moventur violente336âet hoc videtur dicere Aristoteles in textu174âet quod aer calefit violente. Et cum dicitur quod nullum violentum, etc., conceditur, et ideo nullus aer est ibi perpetuus aut movetur perpetue337, sed continue est ibi generatio et corruptio, ut dicit Aristoteles175; et ideo ab eterno movetur aliquis aer violente, et nullus movebitur in perpetuum violente338.
â¨19â© Ad ultimum concedo quod versus polos suprema regio aeris non est ita calida, tam propter tarditatem motus quam propter remotionem a plane-tis et a Sole; nec similiter inferior, propter obliquam incidentiam radiorum. Et ideo media regio aeris, ubi generantur nubes, etc.339, est ibi magne latitudinis340, et sunt ibi nubes quedam valde basse et quedam valde alte. Sed e contrario propter causas oppositas est sub341 equinotiali et versus Solem; et ideo media regio aeris est ibi satis stricta176. Ex hoc etiam sequitur quod possibile est quod spera ignis sit magis spissa sub equinotiali et versus istas partes, et magis tenuis versus polos; et e contrario de spera aeris et aque.
â¨20â© Ad rationes. Ad primam, cum dicitur quod motus est actus imperfectus, potest dici quod verum est respectu perfectionis advenientis, et non semper, sed quod non est instrumentale non oportet342177.
â¨21â© Ad secundam, âaut pro fluxuâ, etc.: qui poneret fluxum diceret quod talis qui est disponens est agens principale343, et qui non poneret344, diceret quod mobile, dum sic se habet, natum est calefieri aut calefacere.
â¨22â© Et per idem ad tertiam, quia non est qualitas activa sicut esset caliditas.
â¨23â© Ad quartam respondetur quod non oportet quod effectus sit eiusdem speciei cum agente345 instrumentali, nec cum principali in generatione equivoca346178. Et quando queritur ultra, dico quod calor ex motu et lumen, etc., sunt eiusdem speciei, nec est inconveniens quod a diversis causis secundum sensum precedant effectus idem in specie.
â¨24â© Ad quintam concedo quod aer est remotus a celo, ideo non calefacit aerem nisi mediate347.
â¨25â© Ad sextam concedendum est quod celum non calefacit ignem ex confricatione, quia est politum, ut probat ratio, sed magis hoc fit inferius [D 63va] per rarefactionem [M 23rb] et distractionem. Et quando additur ultra quod ignis ille est purus, non turbidus348, dico quod non est turbidus quantum ad claritatem, sicut aqua turbida dicitur âfervidaâ349, sed bene est turbidus quantum ad motum.
â¨26â© Ad septimam, cum dicitur: âignis de natura sua est calidus in summoâ, potest dici quod adhuc aliquantulum potest intendi per rarefactionem innaturalem, quia nichil est ita rarum quin adhuc per motum possit rarefieri. Vel potest dici quod natura sic ordinavit vel sic est ordinata350 quod per talem motum celi ignis351 conservatur in calore summo, sicut terra per quietem in suo frigore; et etiam quia per talem motum condensatur una pars, alia rarefacta, et venit ad mixtionem, quia elementa sunt propter mixta.
â¨27â© Ad ultimam concedo quod quantum fit ibi de rarefactione, tantum fit alicubi de condensatione. Et ideo, quia aer superior rarefit ultra debitam naturam352, [C 56rb] ideo inferior in media regione condensatur et inde fiunt nubes, etc. Et hoc facit natura propter generationem impressionum et similium353.
Et sic patet.
I.9 Utrum lumen in istis inferioribus a corporibus celestibus generetur
Consequenter nono queritur utrum lumen in istis inferioribus a corporibus celestibus generetur.
â¨1â© Et arguitur quod non, quia agens non agit in distans nisi per medium; modo corpora celestia354 sunt intermedia inter nos et Solem, et illa sunt impassibilia et inalterabilia, ut patet primo Celi179; igitur Sol non potest ea illuminare nec per consequens inferiora mediantibus illis.
â¨2â© Secundo: aut lumen generaretur inferius ab omni parte celiâet hoc non, per Commentatorem secundo Celi, sed solum a Sole et stellis180; aut ab aliqua et alia nonâet hoc non, quia sunt eiusdem rationis, ut probat Commentator secundo Celi181, et eiusdem speciei specialissime.
â¨3â© Tertio: aut omne lumen esset novumâet hoc non, quia lumen prope Solem est eternum; aut omne esset eternumâet hoc falsum ad sensum; aut aliquod eternum et aliud novumâet hoc falsum, quia sunt eiusdem speciei; modo corruptibile et incorruptibile differunt plus quam genere, decimo Metaphysice182.
â¨4â© Quarto: lumen est qualitas secunda355, et ergo fit ex qualitatibus primis solum, et non a celo.
â¨5â© Oppositum arguitur ex alia questione, in qua dictum est quod celum agit per motum, lumen et influentiam183. Patet etiam per Aristotelem in littera, ubi vult quod propter calorem generatum356 ex lumine celestium elevantur vapores et exalationes184; et patet secundo Celi185.
â¨6â© Prima distinctio est ista: quod tria sunt que differunt invicem, scilicet lux et lumen et splendor. âLuxâ dicitur esse qualitas corporis luminosi357, sicut est Sol aut flamma, mediante qua qualitate generatur lumen in medio, sicut ignis generat lumen in medio et sicut ignis agit in medium358. Sed âlumenâ dicitur esse qualitas medii perspicui generata a corpore luminoso per lucem. Sed âsplendorâ est dispositio seu qualitas corporis opaci causata a corpore luminoso sibi opposito mediante luce et lumine. Et est illud mediante quo colores fiunt visibiles; unde Sol lucet, medium illuminatur et scutum, terra, vel color dicitur âsplendereâ359. Tamen improprie quandoque unum capitur pro alio.
â¨7â© Iuxta hoc pono incidentaliter quod omne lumen est insensibile et invisibile. Hoc patet tertio Perspective, ubi dicitur quod solum sunt duo visibilia per se, scilicet lux et color186. Et si dicatur contra, quia nos videmus lumen Solis, et etiam color non potest videri nisi medium sit illuminatum, et secundo De anima dicitur quod lumen est visibile187, respondetur ad primum quod omne quod videtur et terminat visum est opacum, et ideo clarus aer est invisibilis, et ideo solum videmus splendorem vel colorem splendentem aut lucem. Unde, dum radius Solis transit per foramem in domo, nullo modo perciperetur nisi per aliquod corpus opacum360, sicut est paries vel aliquis fumus [D 63vb] vel aliqui pulveres. Ad aliam361 dico quod lumen non facit ad visionem coloris nisi per accidens; unde, si posset esse quod nullum lumen esset in medio dum tamen color splenderet, videretur. Cuius signum est quod quantumcumque lumen quacumque parte medii intendatur aut remittatur, nullo modo color melius videtur362 propter hoc, dum tamen color363 non splendeat364. Et ideo non est maior necessitas ponendi lumen in medio quam species coloris vel aliquid tale, quia diceretur quod dum opacum est presens corpori luminoso, statim fit lucidum absque hoc quod generetur aliquid in medio, dummodo non sit aliquod obstaculum. Et quando dicitur quod lumen est visibile, secundo De anima188, ipse intellexit pro âlumineâ âlucem365â.
â¨8â© Tunc pro nunc supponatur quod lumen sit in medio. Et tunc notandum secundo quod lumen debet ymaginari per radios, id est secundum lineas rectas protensas de corpore luminoso ad opacum resplendens. Et sicut patet in Perspectiva, cum radius sit res naturalis, non est linea indivisibilis, sed habet omnes dimensiones189. [C 56va] Tamen longitudo est maior, que ymaginatur per lineam indivisibilem in medio talis radii [M 23va] quem dicitur âaxisâ.
â¨9â© Tertio notandum, et est distinctio bona366, quod quadruplex est radius secundum auctores: est enim quidam radius rectus, secundus reflexus, tertius fractus et quartus confusus vel accidentalis, sicut patet per Lyncolniensem in Perspectiva190. Radius rectus est directe proveniens a corpore luminoso per medium perspicuum. Radius reflexus est quando invenit corpus opacum et non potest transire, sicut est paries vel terra, et tunc talis radius reflectitur versus corpus luminosum, id est quia lumen propter splendorem illius opaci iterum multiplicatur versus corpus luminosum. Et talis367 est duplex: quidam reflectitur per eandem viam, scilicet368 radius perpendicularis, sicut si Sol esset recte super caput nostrum; alius revertitur369 per aliam viam, sicut quando radius cadit oblique ad angulos inequales. Et dicit Lyncolniensis quod actio radii reflexi370 in aliam viam est fortior quam per eandem viam, quia minus recedit ab incessu recto191. Radius fractus est quando invenit medium non totaliter densum et opacum, sed minus perspicuum quam medium primum, vel e contrario magis perspicuum quam primum, sicut aqua est minus perspicua quam aer. Et tunc radius non reflectitur versus corpus luminosum nec etiam procedit recte ultra371, sed frangitur. Et hoc dupliciter, quia si medium secundum est densius, tunc frangitur ad dexteram et perpendicularem; et si sit rarius372, ad sinistram recedendo a perpendiculari192. Et ex istis faciliter potest reddi causa de baculo qui apparet fractus in aqua, et etiam de radiis fractis in vase vitreo rotundo, qui retro ipsum causant373 ignem374193. Sed radius confusus est quando est fractus vel reflexus plus quam semel, sicut est in angulis domus quando Sol lucet contra unum parietem, et ille contra alium et ille adhuc contra alium194. Et cum hoc, sicut dicit Albertus, est quoddam lumen confusum propter divaricationem radiorum, id est propter variam reflexionem vel fractionem, quia unus uno modo et alter alio modo195.
â¨10â© Ex hiis pono conclusiones. Prima est quod solummodo Sol375 inter omnia corpora celestia lucet. Ista probatur a Commentatore secundo Celi, ubi probat quod Luna recipit lumen a Sole196. [D 64ra] Et cum alie stelle sint eiusdem rationis, sequitur quod omnes illuminantur a Sole, unde dicit Albertus quod376 sicut cor est in medio animalis et est fons vite, ita Sol est in medio planetarum et est fons et origo totius luminis197.
â¨11â© Ex hoc sequitur correlarie quod lumen stellarum et Lune non est nisi lumen Solis ad nos reflexum, sicut lumen parietis non est nisi lumen Solis reflexum a pariete. Et hoc etiam dicit Albertus quod secundum hoc quod stelle habent diversas naturas diversificatur lumen Solis in eis receptum198.
â¨12â© Secundum correlarium est quod lumen diversificatur quandoque propter corpus refrangens, sicut patet ab Alberto de stellis199 et experientia, quando Sol illuminat aliquid valde rubeum, tunc opposita illi rubeo quodammodo apparent rubea. Similiter etiam diversificatur secundum medium per quem transit, sicut, dum transit per vitrum rubeum, postea ulterius apparet rubeum. Ex quo sequitur ultra quod si fieret unum celum377 circa Terram rubeum, tunc de cetero omnia apparerent rubea378.
â¨13â© Aliud est quod Sol sufficit illuminare ad distantiam totius mundi, et forte non ultra.
â¨14â© Ultimo, quod omne lumen est augmentabile et diminuibile per radios rectos, excepto lumine orbis Solis. Patet, quia, cum Sol movetur cum suo orbe, tunc non aspicit aliter aliquam partem sui orbis uno tempore quam in alio, nec magis de prope. Et ideo [C 56vb] lumen continue manet equale, nisi diceretur augeri propter lumen reflexum a Luna et stellis, que quandoque sunt magis prope ad unam partem379. Sed in nullo alio orbe est aliqua pars quin aliquando Sol sit magis prope vel minus ex quo sequitur illud lumen intendi et remitti.
â¨15â© Secunda conclusio est quod omnium inferiorum solus ignis est lucens seu luminosum, et hoc differenter a Sole. Primo, quia purus ignis non lucet, sed oportet quod sit secundum debitam proportionem mixtus, sicut in flamma et in aliis mixtis lucentibus380. Secundo, quia non ex se, immo cum hoc mediante Sole tamquam causa universali.
â¨16â© Ex hoc sequitur correlarium quod sicut solummodo sunt duo corpora illuminantia luce corporali, ita etiam in abstractis et spiritualibus solummodo sunt duo a quibus est omne spirituale lumen, scilicet Deus et anima. Et Deus est principale, sicut Sol, et anima minus principale, sicut ignis. Et ideo Platonici dicebant animam esse ignem, ut patet in381 erroribus primi382 De anima200.
â¨17â© [M 23vb]Ultimum correlarium est quod sicut omnia corporalia illuminantur a Sole lumine corporali, ita etiam omnia que sunt ab ipso Deo, a quo derivatum est esseâhiis quidam clarius, hiis vero obscurius. Et quia lumen ipsius Dei non est383 nisi ipse Deus, ideo Deus est ubique. Sicut ergo lumen Solis ad nos reflectitur mediante stella384, ita etiam Deus luce spirituali reflectitur in ipsis hominibus385.
â¨18â© Ad rationes in oppositum. Ad primam dico quod, sicut dicitur secundo De anima201, quedam est alteratio cum quadam corruptione contrarii, et ipsa fit a qualitatibus contrariisâet sic celum est inalterabile et impassibile; sed alia que fit sine contrarietate, sicut illuminatioâet sic celum, quantum ad aliquas partes, potest obscurari et postea illuminari, sicut in eclypsi; immo, si esset una flamma prope celum, causaret lumen in celo. Quantum ad alias partes intenditur et remittitur per approximationem Solis, et in orbe Solis continue manet lumen386 equale vel fere.
â¨19â© Ad aliam videbitur alias de qualitatibus spiritualibus387202, et dico quod originaliter omne lumen est a Sole. Et cum dicitur quod omnes [D 64rb] partes sunt, etc., verum est essentialiter, non tamen accidentaliter, immo una potest esse densior, clarior, etc.
â¨20â© Ad tertiam dictum est quod aliquod lumen in celo est novum et aliud eternum, nec ex hoc sequitur quod non sunt eiusdem speciei, quia nullum lumen est eternum quantum est ex se, sed solum quia conservatur a luminoso. Et ideo, quando388 Aristoteles dixit quod corruptibile et incorruptibile differunt genere et plus quam389, intelligit de substantiis quarum una est de natura sua corruptibilis et habet principia intrinseca corruptionis, alia non. Etiam omne lumen est corruptibile de se, licet non corrumpitur, quia non universaliter est verum quod omne corruptibile corrumpitur390203.
â¨21â© Ad ultimam, cum dicitur quod est qualitas secunda, istud est negandum simpliciter, immo dicit Lyncolniensis, tractatu De luce, quod lux est prima qualitas corporum204.
Et sic patet questio.
I.10 Utrum quatuor elementa sint continue proportionalia
[CÂ 71rb]Consequenter decimo queritur utrum quatuor elementa sint continue proportionalia.
â¨1â© Arguitur primo quod sic, quia elementa sunt continue proportionalia secundum raritatem et densitatem, sicut videtur esse verum ex sensu, quia quanto aqua est rarior ipsa terra, tanto est densior ipso aere; et per consequens etiam aer erit tanto densior ipso igne.
â¨2â© Secundo etiam continue sunt proportionalia secundum gravitatem et levitatem, quia quanto terra plus ponderat aqua, tanto aqua ipso aere. Et hoc testatur Ovidius dicens: âimminet his aer391, qui quanto pondere terre, pondere aque est levior, tanto honerosior igneâ205. Ergo videtur quod sint etiam continue proportionalia secundum alias qualitates et secundum suas magnitudines.
â¨3â© Oppositum arguitur, quia vel elementa essent proportionalia quia392 essent inequalia, et tunc sequeretur quod illud quod esset maius haberet corrumpere aliaâquia consimiliter videtur arguere Aristoteles tertio Physicorum, probando quod nullum elementum sit infinitum206; aut diceretur quod sunt inequalia magnitudine, et tunc unum esset maius in activitate, sicut ignis, quia modicum de igne est magis activum quam tantum de terra; ergo adhuc ignis deberet corrumpere alia elementa393.
â¨4â© Primo notandum est quod questio potest intelligi394 uno modo quod sint proportionalia secundum qualitates activas et passivas; secundo modo quod sint proportionalia secundum magnitudinem.
â¨5â© Secundo notandum quod aliqua dicuntur âproportionaliaâ uno modo secundum proportionem equalitatis, sicut tria equalia vel quatuor; alio modo secundum proportionem inequalitatis. Et hoc dupliciter: vel proportionalitate aritmeticaâet de ista non queritur; vel geometricaâet de ista intenditur, sicut sunt isti quatuor numeri: 1, 2, 4, 8, secundum proportionalitatem duplam.
â¨6â© Hoc viso, de questione possunt ymaginari quinque modi dicendi. Primus est quod elementa quatuor sint sibi invicem equalia et in magnitudine et in qualitate, cuius ratio prius est tacta, quia aliter videretur quod illud quod est maius, ex quo obtinet, deberet alia corrumpere. Et sic mixtum equaliter, si esset, esset perpetuum, et omne inequaliter mixtum est corruptibile. Ita videtur quod iste totus mundus inferior propter hoc quod est perpetuus debeat esse equaliter compositum, licet non mixtum, ita quod elementa sint equalia et quod si unum excederet, corrumperetur, sicut est in minori mundo, scilicet in homine. Sed iste modus non valet et evidenter potest improbari, quia per demonstrationes astrologicas demonstratum est quod tota spera generabilium et corruptibilium est plus quam in millecuplo maior quam sit spera ipsius terre, et tamen ex ista positione395 sequeretur quod esset solum in quadruplo maior, quia repleretur quatuor corporibus quorum quodlibet esset equale terre. Nec valent probationes, quia licet unum esset maius in magnitudine, non tamen in qualitate. Et supposito [D 64va] quod utroque modo excederet, adhuc396 non posset alia corrumpere, sicut videbitur postea207, et etiam quia non agit nisi secundum partem approximatam alteri elemento. Et ideo quoad hoc non est simile in maiori [C 71va] mundo et minori.
â¨7â© Item secunda via potest esse quod elementa sunt inequalia secundum magnitudinem, cum sunt equalia secundum qualitates activas propter causam dictam nec unum corrumpat alia, ita quod aqua est minor terra, et ideo est magis activa et qualitates eius magis sensibiles, et aer est maior multo quam aqua, et ideo proportionaliter eius qualitates sunt minus active propter quandam recompensationem. Et si ignis in sua spera sit maior adhuc quam aer, tunc, licet ignis flamma208 et in materia densa sit valde activus, tamen in sua spera, ubi est magis rarus, est ibi valde modice activitatis. Et istud attestantur platonici397, qui dicebant quod ille ignis non est corrumpens209. Et ista opinio non videtur necessaria, quia posito quod ignis esset magis activus quam aliquod aliud elementum et quod, si tota summa caliditatis398 esset aggregata, quod esset multo maior quam tota frigiditas mundi, tamen ex hoc non sequitur quod corrumpat eam, quia non est sibi taliter applicata. Sic etiam videmus quod si quis ponat digitum in mari, non plus frigefiet quam si mare non esset ita magnum. Et secundum hunc modum diceretur quod tota caliditas, tota frigiditas, siccitas, humiditas mundi sunt equales; tamen, quia caliditas est extensa in maiori399 materia, ideo est minus intensa proportionaliter, et sic de aliis videtur.
â¨8â© Tertia via, que videtur trahi ex dictis Aristotelis: quod elementa in magnitudine sunt proportionalia secundum proportionem decuplam. Probatur primo quia dicit Aristoteles, secundo De generatione, quod ex uno pugillo terre fiunt decem aque, et ex uno [M 45rb] aque decem aeris, et sic consequenter210. Ergo talis videtur proportio totius aque ad totam terram sicut est partis ad partis generate ex illa parte. Et hoc patet primo huius211. Secundo verismile est, et videtur rationabile, quod tota massa materie prime inclusa in concavo orbis Lune secundum quatuor elementa sit divisa in quatuor partes equales, supposito quod essent consimilis densitatis, ita quod si ex quolibet alio elemento fieret terra, tunc essent quatuor400 terre equales, et ita, si quodlibet rarefieret aut condensaretur usque ad densitatem aque, essent etiam equales; et sic de aliis. Cum ergo iam ex prima ratione patet quod aqua est decuplo rarior quam terra401 et aer quam aqua, etiam sequitur evidenter quod nunc se habent secundum proportionem decuplam, quod videtur manifestum. Tertio potest persuaderi quia quatuor elementa se habent sicut isti quatuor numeri: 1, 10, 100, 1000. Modo secundum omne ydioma sunt tot limites numerorum et non plures, ac si non voluntarie sed ex ordine negatur sic esse infinitum. Ergo videtur etiam quod secundum istam naturalem proportionem vel perfectionem se debent habere quatuor elementa que perficiunt universum, et maxime quia dicit Boethius quod omnia que a primeva rerum402 origine403 precesserunt ratione numerorum sunt formata212. Et ex hoc patet numerando et summando quod proportio totius spere generabilium et corruptibilium ad speram ipsius terre esset sicut mille centum undecim ad unum404; ergo per regulas geometricas et demonstrationes sequitur quod distantia centri Terre ad celum ad semidyametrum ipsius Terre esset in minori proportione quam undecim ad unum.
â¨9â© Et ex isto correlario arguitur contra positionem, quia licet ista via sit pulchra et rationibus probabilibus ostensa, tamen ad oppositum est ratio demonstrativa, cui melius est credendum, [C 71vb] quia astrologi per experientias et demonstrationes mathematicas concluserunt quod distantia centri Terre ad celum est maior [D 64vb] in comparatione centri Terre, sicut videtur in alia conclusione seu opinione213. Secundo, si aqua esset maior in decuplo quam sit terra, sequeretur quod fere deberet esse ita profunda sicut est semidyameter Terre, et per consequens videtur quod ipsa cooperiret totam terram.
â¨10â© Ideo ad rationes dico quod forte non ex uno pugillo terre fiunt decem aque, nec credo quod numquam potuit experiri, quia rei veritas est: si aqua fiat ex terra, aqua erit multo maior, sed quod in decuplo nescio. Item, hoc concesso, non propter hoc oportet quod sit eadem proportio totius ad totum. Et per hoc solvitur ratio secunda, quia non videtur necessitas quod tota massa materie prime sit ita equaliter densa, quamvis esset quedam congruentia, nisi oppositum appareret per rationem evidentem. Et ita etiam dico de ultima ratione de numeris. Et propter hoc sciendum quod multoties congruentia et ratio persuasiva cogeret aliquid ponere preter405 experientiam aut rationem evidentem406, sicut videmus quod quedam congruentia esset quod sicut spere celestes se invicem circumdant secundum totum, et celum ignem, et ignis aerem, et aer aquam, ita congruum videretur quod aqua circumdaret totam terram, et ideo diceremus nisi esset experientia.
â¨11â© Quarta via est pro qua aliqua supponuntur. Primum est quod quatuor elementa occupantia totum spatium407 generabilium et corruptibilium, id est replentia totum concavum orbis Lune, debent esse ad invicem continue proportionalia ad modum quatuor numerorum continue proportionalium proportione geometrica, sicut essent isti: 1, 2, 4, 8. Et causa est, sicut demonstrat pulchre Plato in Timeo, quia inter quoscumque duos numeros cubicos sunt duo alii medii proportionales408214. Et ideo ita debent esse inter duo elementa extrema ad hoc ut sit debita colligantia inter ea. Hoc idem dicit Macrobius in De somnio Scipionis409215.
â¨12â© Secunda suppositio estâque habetur in Ptolemeo, in quinta distinctione410 Almagestiâquod linea exiens a centro Terre ad longitudinem propinquiorem ipsius Lune est 39 partes et 22 minuta, de quibus semidyameter Terre est una pars216. Similiter habetur ibidem quod semidyameter epycicli Lune est 5 partes et 10 minuta, et semidyameter Lune est 10 minuta et 32 secunda de talibus partibus. Et ideo, istis duobus ultimis simul iunctis et demptis a primo, restant 33 partes, 54411 minuta et 27 secunda217.
â¨13â© Tertia suppositio est quod quando Luna est in longitudine propinquiori et in parte inferiori epycicli, ipsa attingit usque ad superficiem concavam sui orbis. Et ideo ex istis statim sequitur quod semidyameter spere generabilium412 est fere 34 partes de quibus semidyameter Terre est una, nisi quod est modicum minor. Et ideo proportio dyametrorum est talis, ergo proportio dyametri totius spere generabilium et corruptibilium ad dyametrum ipsius Terre est sicut 34 ad unum, vel modicum prope218.
â¨14â© Alia suppositio est quod proportio sperarum est sicut proportio dyametrorum triplicata, id est in triplo maior, sicut potest demonstrari ex duodecimo Euclidis219. Cum ergo [M 45va] ipsa proportio dyametrorum sit trigesima quadrupla, si triplemus eam sequitur quod tota spera vel massa tota elementorum erit sicut 39304413, et ista terra erit sicut unum. Si ergo voluimus istam summam totam dividere in quatuor terminos continue proportionales quorum primus414 sit sicut unum, habebimus: 1, deinde 33, et deinde 1089 et postea 35937. Et isti numeri sunt fere sicut quatuor elementa, nisi quod ista proportio est modicum minor quam proportio elementorum415. Et proportio trigesima quadrupla est maior. Et ideo, reducendo ad proportionem valde propinquam, terra est sicut [D 65ra] 1, aqua sicut 33 tanta et etiam 30 minuta, 30 secunda, et aer erit sicut 1132 et 53 minuta, et ignis sicut 38124 et 48 minuta et 53 secunda; unde minutum est sexagesima pars alicuius rei, et secundum sexagesima pars minuti416. Et ideo, si ista iungantur simul, [C 72ra] tota massa elementorum esset 39292. Et iste numerus est modicum minor illo qui prius fuerat assumptus, et ille erat nimis magnus417 et nimis grossus. Ex isto etiam patet scienti geometriam quod faciliter possent haberi spissitudines elementorum et proportiones dyametrorum eorundem418.
Tabula proportionum elementorum419. Leuce a centro420 usque ad concavum sunt 15193 et 3/8 diece; si421 pro una dieca 24, 3550 fere. Anni 10 fere.
Figure 1
Tabula proportionum elementorum
|
Semidyameter elementorum |
Universitas eorundem |
Spissitudo sperarum |
Quantitas corporum |
||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
elementa |
partes |
minuta |
partes |
minuta |
partes |
minuta |
partes |
minuta |
secunda |
|
terra |
1 |
0 |
1 |
0 |
1 |
30 |
1 |
0 |
0 |
|
aqua |
2 |
15 |
3 |
15 |
1 |
8 |
33 |
30 |
30 |
|
aer |
7 |
15 |
10 |
30 |
3 |
37 |
1132 |
53 |
0 |
|
ignis |
23 |
30 |
34 |
0 |
11 |
45 |
38124 |
48 |
53 |
â¨15â© Tunc sequitur alia via, que est magis naturalis et levior422. Et primo423 videbitur quod elementa non sunt equalia nec proportionalia; secundo qualiter, hoc non obstante, salvatur perpetua concordia et causatur424, seu armonia eorum, ita quod quodlibet eorum est eternum et numquam alternatim secundum se totum corrumpetur, quamvis aliud esset valde fortius atque maius425.
â¨16â© Sit ergo prima conclusio quod elementa non sunt equalia. Hoc patet, quia ex presuppositis ex quarta opinione demonstrative patet quod quatuor equalia ipsi terre non replerent totam speram.
â¨17â© Secunda conclusio est quod non sunt continue proportionalia, quia sicut potest patere ex precedentibus, hoc esset impossibile nisi eo modo quo ponitur in quarta opinione; sed hoc non potest esse.
â¨18â© Probatur: primo sequeretur quod tota terra esset cooperta aquis, quia postquam aqua contineret 33es partes tantas sicut est terra semel, videtur quod rationabiliter deberet cooperire totam terram.
â¨19â© Secundo: si aliquis diceret quod non cooperit terram propter hoc quod non habet centrum suum cum centro terre (et hoc in magnitudine, licet forte in gravitate), ex hoc sequitur unum satis absurdum, scilicet426 quod centrum ipsius aque esset totaliter427 extra ipsam terram, et quod ipsa terra esset totaliter428 extra centrum ipsius aque429, quia, si sunt taliter proportionalia, sequitur quod spissitudo aque est fere tanta sicut est spissitudo ipsius terre; ergo, sicut patet in figura, si aliqua pars terre deberet supereminere, oporteret quod totaliter iret extra centrum.
D 65ra, marg. inf.
CÂ 72ra, marg. sup.
Figure 2
Excentricitas sperarum aque et terre
â¨20â© Tertio: ex hoc sequitur quod aqua in aliquo loco [D 65rb] esset multo magis profunda, scilicet per magnum spatium430, quam sit distantia de isto loco usque ad centrum Terre, quod non videtur verisimile, quia tunc intrantes longe in mare431 deberent invenire maiorem profunditatem quam inveniant.
â¨21â© Quarto: fortius ex sensibus432 arguitur supponendo quod aliqua pars terre est discooperta. Tunc, si ita esset quod aqua esset ita magna433, sequeretur quod totum aggregatum ex aqua et terra non accederet ad rotunditatem vel spericitatem434, quia terra exiret speram aque ad modum unius gibbi435, ut patet infra. Et ex hoc sequitur ultra quod umbra totius aggregati non semper esset rotunda, et etiam quod eclypsis Lune, que fit ex umbra Terre, non deberet esse secundum arcum [M 45vb] et portiones perfectorum circulorum, cuius oppositum dicunt astrologi436 et concordat sensui. Nec valet si dicatur quod umbra, postquam est ita longe protensa, iam tendit ad rotunditatem, quia licet parva supereminentia, sicut unus mons vel aliquid tale, non tolleret illam rotunditatem umbre a longe, tamen ita magnus globus437, sicut esset tota terra habitabilis, deberet hoc tollere. Ideo hoc non valet. [C 72rb] Etiam non valet si dicatur quod aqua non facit umbram quia est transparens, quia licet sit verum de parva aqua, tamen magna profunditas438 facit439 umbram et impedit radios Solis.
â¨22â© Quinto: cum magna pars440 sit non cooperta aquis441 totaliter442, tamen ibi sunt multa maria et flumina220. Et ideo, si aqua et terra sic disponerentur ut ponit illa opinio, sequeretur quod ista maria essent valde alta in respectu ad aquam in sua regione; et ideo deberent ibi statim stare et443 fluere.
â¨23â© Tertia conclusio est quod ipsa aqua tota est multo minor quam ipsa terra. Et hoc est valde probabile, quia aqua444 stat totaliter super superficiem ipsius terre, et tamen non cooperit eam totam nec reperitur ita immoderate profunda. Si dicatur quod communiter dicitur quod est plus mare quam terra, istud intelligitur capiendo âterramâ pro superficie terre, ita quod plus de superficie terre est cooperta aquis quam discooperta.
â¨24â© Tunc ad motivum alterius opinionis dico quod licet sit pulchra, tamen non procedit ex sensibus, sicut procedendum est in naturalibus. Et ideo, sicut dicit Aristoteles, tales decipiuntur propter amorem geometrie et scientiarum mathematicarum221. Secundo dico quod conditionaliter est verum quod445, si elementa sint continue proportionalia, demonstrative sequitur quod sint proportione predicta. Tertio ex ista opinione446 habetur vera proportio ipsius terre ad omnia alia simul sumpta, et etiam distantia usque ad celum et aliqua alia que sunt vera.
â¨25â© Nunc videndum est quomodo hoc non obstante, scilicet quod447 elementa sunt sibi invicem contraria et sunt inequalia et improportionalia448, tamen semper erunt quatuor elementa, nec umquam aliquod449 eorum totaliter corrumperetur. Et sciendum quod non dicuntur âimproportionaliaâ quia non habeant inter se aliquam proportionem, sed quia non sunt continue proportionalia450.
â¨26â© Ponende sunt ergo primo alique suppositiones. Prima est quod in omni mixto dominatur aliquod elementum, et hoc patet primo Celi222; unde in mixtis perfectis451 dominatur terra, ut patet primo huius452223. Et ideo in proposito accipio hic âterramâ pro ipso elemento et omnibus mixtis in quibus dominatur terra, et similiter âaerâ pro aere et omnibus in quibus dominatur aer, et ita de aliis. Et secundum hoc intelligendum est istud quod dicitur, scilicet quod quatuor elementa replent totam speram generabilium et corruptibilium, quia licet cum hoc sunt mixta, tamen comprehenduntur sub ipsis elementis.
â¨27â© [D 65va]Secunda suppositio est quod quodlibet elementum sibi determinat naturalem raritatem aut densitatem, ita quod si fiat rarius aut densius, hoc erit sibi innaturale et quasi violentum; et si multum elongaretur a sua connaturali densitate, tunc corrumperetur vel453 potest corrumpi, sicut potest exemplificari de quolibet eorum. Et hoc patet, quia raritas et densitas sunt quedam qualitates, ideo quelibet forma sibi determinat istas454 secundum certum gradum, sicut est de caliditate, frigiditate, etc.
â¨28â© Tertia suppositio est quod quelibet portio materie sibi determinat certam et determinatam extensionem cum tanta densitate aut raritate. Verbi gratia ista materia non potest magis extendi nisi rarefiat, nec minus nisi condensetur, supposito quod aliunde non augeatur aut diminuatur. Hoc patet, quia aliter ex modica portione materie possent fieri omnia que sunt in mundo, ex quo posset455 quantumlibet extendi, et hoc non rarefiendo, sed existente semper equaliter densa.
â¨29â© Quarta suppositio est quod tota materia prima, qualitercumque informetur vel non, vel dividatur, aut quomodocumque456, semper occupat totam speram generabilium et corruptibilium, ita quod non potest poni in minori loco nec etiam in maiori, nec per rarefactionem nec qualitercumque. Hoc patet, quia si posset occupare minus de loco, iam esset vacuum, quia superficies concava orbis Lune non potest diminui; neque potest occupare maiorem locum, quia talis [C 72va] superficies non potest augeri nec etiam materia potest penetrare ipsum celum.
â¨30â© Quinta suppositio est quod quando ex terra fit aqua, ipsa materia magis extenditur, sicut patet secundo De generatione224, quia ex uno pugillo fiunt decem; ergo per tertiam suppositionem oportet quod ipsa rarefiat. Et ideo videmus ad sensum quod aqua est rarior terra; et ita e contrario materia condensatur si ex aqua fiat terra; et conformiter dicendum est de aliis elementis, sicut si ex aqua fiat aer, similiter rarefit; etc457.
â¨31â© Tunc pono conclusiones. Prima est quod de necessitate, si aliqua portio materie rarefiat, aliqua etiam tantundem condensabitur, et e contrario. Probatur, quia si rarefiat, magis extenditur et occupat maiorem locum, per tertiam suppositionem. Ergo, si nulla alia condensaretur et occuparet minorem, sequeretur quod tota massa materie prime esset in maiori loco quam ante, quod est impossibile. Patet per quartam suppositionem, quia semper replet totum orbem, nec plus nec minus458.
â¨32â© Secunda conclusio est quod si elementa nunc sunt in sua naturali dispositione quantum ad raritatem et densitatem, si aliquod, ut puta terra, augeatur per condensationem alterius elementi vel corruptionemâquia si ex aqua fiat terra, ipsa condensatur, ut patet ex quinta suppositioneâdico quod tunc necesse est aliquod elementum rarefieri ultra naturalem dispositionem [M 46ra] et e contrario de rarefactione, vel459 si aliquod rarefiat. Probatur, quia dictum est quod si ex aqua fiat terra, necesse est ipsam condensari; ergo per primam conclusionem aliquid rarefieri; sed ante illud erat sub naturali raritate, ut patet per positum, ergo postea erit sub raritate innaturali, quod est propositum.
â¨33â© Tertia conclusio est quod si elementa sunt in dispositione naturali quantum ad densitatem, tunc sequitur quod erunt in sua naturali dispositione quantum ad quantitatem460, ita quod quodlibet erit tantum quantum naturaliter debet esse, sicut sequitur immediate ex precedenti conclusione. Ex quo sequitur ultra quod impossibile est aliquod illorum augeri taliter quod in eternum [D 65vb] remaneat sic augmentatum. Probatur, quia ponatur quod nunc terra sit in quantitate et densitate naturali et augeatur, tunc sequitur quod aliquod aliorum rarefiet ultra naturalem dispositionem, per secundam conclusionem. Ergo, si terra staret sic augmentata in perpetuum, aliquod aliorum esset in dispositione innaturali et violenta in perpetuum, quod est contra Aristotelem in primo Celi, in multis locis461, ubi vult quod nullum violentum est eternum225. Ex hoc infero quod si terra ita crescat, necesse est illam in posterum decrescere. Secundo infertur ex dictis quod diluvium non potest in perpetuum manere, quia supposito quod diluvium fiat per augmentationem aque, ita quod sint plures aque quam ante, etiam ad hoc sequitur aliquid innaturale, scilicet aliquod elementum indebite rarefieri aut condensari. Tertio infertur quod quodlibet elementum secundum se totum acceptum determinat sibi certam quantitatem, ita quod non potest esse maius sine aliquali violentia, nec etiam minus. Et ideo bene dicit Aristoteles quod omnia entia naturalia sunt determinata ad maximum, etc462226.
â¨34â© Quarta conclusio est quod naturaliter loquendo impossibile est omnia elementa converti in unum, verbi gratia quod omnia fiant terra aut ignis, quia si quodlibet converteretur in terram, sequeretur quod tota massa materie prime esset magis condensata quam ante, per quintam suppositionem; ergo occuparet minus de loco quam ante, quod est contra quartam, quia aliter oporteret quod in aliqua parte spere463 esset vacuitas seu464 vacuum. Pari ratione probatur quod impossibile est omnia converti in ignem, quia tunc materia tota occuparet plus de loco, quod est impossibile, ut predictum est465.
â¨35â© Ex hoc sequuntur correlaria. Primum est quod si ignis esset in millecuplo maior et etiam activior et fortior quam omnia cetera elementa in quavis proportione, attamen impossibile esset ut destrueret alia elementa et converteret ad se, quia tunc materia tota occuparet plus de loco, ut probatum est.
â¨36â© Secundum correlarium est quod si omnia alia ab igne essent combustibilia ita leviter sicut stuppa [C 72vb] et ignis calidissimus esset sufficienter applicatus, tamen non posset omnia illa comburere, ut statim potest probari demonstrative ex predicta conclusione.
â¨37â© Sed contra ista obicitur. Primo contra primum, quia theologi dicunt quod mundus sumetur per ignem227; ergo possibile est quod ignis comburat omnia alia elementa466.
â¨38â© Secundo dicit Aristoteles, secundo De anima, quod ignis est augmentabilis in infinitum si combustibilia apponerentur228; ergo false dictum est quod non possit omnia combustibilia comburere467.
â¨39â© Tertio dicit Aristoteles tertio468 Physicorum quod si unum elementum esset infinitum, statim destrueret omnia alia229, et hoc non est nisi quia haberet maiorem virtutem. Ergo, isto casu posito quod habeat maiorem virtutem, et hoc in magno tempore469, sequitur quod corrumpet alia, saltem in tempore.
â¨40â© Ultimo, est principium in naturalibus quod agente approximato passo sufficienter disposito, necessario fit actio230. Modo nichil videtur magis dispositum quam aliquid combustibile470 sicut esset stuppa vel aliquid tale471.
â¨41â© Ad primum potest dici quod non omnia convertentur in ignem sicut stuppa comburitur, sed forte igne purgabuntur472, sicut aurum in fornace, itaque ignentur et non comburentur, quia terra in eternum stat, ut dicitur473231. Etiam hoc erit miraculose et non naturaliter; ideo adhuc si omnia fierent ignis, Deus posset facere quod materia non occuparet maiorem locum, quamvis esset magis rara, vel posset adnichilare474 aliquam partem materie prime, vel quomodo sibi placeret475.
â¨42â© Ad secundum, cum dicitur quod ignis est augmentabilis, etc., debet hoc intelligi nisi aliud obstaret. Verbi gratia, [D 66ra] si omnia essent combustibilia et essent igni applicata, tunc, si esset locus qui possit capere tantam materiam tantum rarefactam, tunc, quantum est de ratione ignis, non repugnat quin combureret omnia et augmentaretur quantumlibet. Sed modo, quia de facto non est tantus locus, ideo istud obstat. Et per idem dico ad illud quod dicitur tertio Physicorum232 quod corrumperet omnia si esset infinitus, quia tunc non esset coartatus aliquo loco. Et modo etiam, si multum excederet alia, corrumperet omnia illa, nisi obstaret coartatio loci, qui non posset capere materiam tantum rarefactam476.
â¨43â© Ad ultimam concedo bene quod si omnia alia essent combustibilia et ignis applicaretur, quod multa corrumperentur in ignem, et tunc oporteret ipsum innaturaliter condensari, et tandem tantum condensaretur quod non possit ultra condensari nec manere477, et tunc desineret comburere, nec amplius essent agens et patiens bene disposita. Etiam, licet aliquid sit combustibile et aliud combustivum, et sint approximata, tamen locus exigitur in quo ignis generatus ex combustibilibus recipiatur, et si non sit talis locus, iam omnia non sunt bene disposita. Verbi gratia, si esset aliquod lignum quod esset interclusum in aliquo densissimo et durissimo, ita quod includens non posset frangi nec aliud posset exire, tunc quantumcumque illud lignum calefieret, numquam posset converti in ignem, quia propter includens478 non posset rarefieri, et forma ignis non potest concludi [M 46rb] nisi in materia rara competenter. Et sic patet quod defectus loci est quedam dispositio.
â¨44â© Alia conclusio est quod si elementa essent imparia, sicut tria aut quinque, tunc omnia possent converti in unum, puta in medium, verbi gratia si esset unum medium479 inter aerem et aquam, ut ponebant Antiqui233. Tunc, si omnia elementa reducerentur ad consimilem densitatem, non occuparent maiorem locum quam ante480 nec minorem, quia quantum esset terra rarefacta, tantum esset ignis condensatus; et ideo in fine istud medium adhuc esset in sua naturali dispositione et repleret totum. Ex hoc infertur quod necesse est elementa esse paria, ex quo natura bene fecit, quia si essent imparia, tunc possibile esset quod mundus non perpetuaretur, ut dictum est481. Et modo, quia sunt paria, impossibile est quod convertantur in terram aut aquam, quia non replerent totam speram; nec etiam in aerem aut ignem, quia replerent plus quam totam speram. Quod autem non sufficerent duo et non sunt plus quam quatuor patet secundo De generatione per combinationem qualitatum, et hec est alia speculatio482234.
â¨45â© Ex hoc concluditur finaliter quod non obstantibus contrarietate in equalitate et proportione et corruptione alterna483 secundum partes elementorum hinc et inde, semper tamen erunt484 quatuor elementa, nec umquam alterum eorum potest ab alio vel aliis corrumpi seu destrui, stante quadam armonica concordia que est contrariorum quasi fraterna ac indivisibilis colligantia iugiter perseverans. Patet ergo quod non oportet [D 66rb] ponere quod elementa sint equalia nec proportionalia485.
â¨46â© Rationes in oppositum solute sunt per positionem, quia non oportet, si elementa sint continue proportionalia secundum raritatem aut densitatem, gravitatem et levitatem, quod propter hoc sint ita secundum magnitudinem. Ideo ratio est solummodo persuasiva.
Et sic patet questio486.
I.11 Utrum omne lumen sit calefactivum
Consequenter undecimo queritur utrum omne487 lumen sit calefactivum.
â¨1â© Arguitur primo quod non, quia aliqua inferiora generant frigiditatem488; ergo corpora celestia coagunt in hoc. Patet consequentia, quia virtute supercelestium agunt inferiora489235; ergo hoc est per suum lumen. Consequentia tenet per Commentatorem490 secundo Celi, commento 42°, ubi491 dicit quod virtutes stellarum multiplicantur in istis inferioribus per suum lumen et amoto illo cessant iste virtutes236; ergo aliquod lumen frigefacit492. Confirmatur auctoritate omnium astrologorum, qui dicunt quod Saturnus est frigidus, id est frigefaciens. Patet etiam de Luna in fluxu et refluxu maris; unde per augmentum luminis493 eius in plenilunio augmentantur humiditates et etiam aqua maris.
â¨2â© Secundo, si lumen calefaceret, tunc, posito lumine, poneretur calefactio in subiecto apto nato, quod est falsum, quia lumen generatur subito, secundo De anima et sexto Physicorum237, et calor generatur successive. [C 57ra] Et ideo, si calor non ponitur subito, non ponitur ita cito sicut lumen.
â¨3â© Tertio, si lumen, etc., tunc umbra esset causa frigoris pari ratione; quod est falsum, quia est privativum, et frigus est positivum. Etiam quia in cavernis terre, maxime in hieme, est caliditas494, et tamen ibi est umbra.
â¨4â© Quarto, quia si ita esset, tunc magis luminosum magis calefieret vel calefaceret, cuius oppositum patet ad sensum, quia in albo est magis de lucido, ita quod album lucet plus quam nigrum, et tamen non calefacit, ut videmus de nive; immo secundum Albertum albedo causatur ex frigiditate, ideo ex regionibus frigidis sunt homines magis albi238. Etiam sunt quedam lucentia de nocte, sicut squame piscium et putredines arborum, et tamen lumen eorum non calefacit239.
â¨5â© Oppositum patet in una questione in qua dictum est quod celum agit per lumen, maxime caliditatem240, ut patet ad sensum de Sole. Et hoc probat Aristoteles capitulo tertio241. Etiam, si aliquod lumen calefacit, pari ratione omne lumen.
â¨6â© Pro isto primo premittenda sunt aliqua de priori questione; secundo respondebitur ad quesitum.
â¨7â© Quantum ad primum, suppositis distinctionibus de lumine, luce et splendore et de radiisâquorum unus est rectus, alter obliquus, alius reflexusâetc.495242, suppono adhuc aliqua.
â¨8â© Primum est quod omnis radius in medio duorum dyaphanorum diversorum in perspicuitate frangitur. Hoc patet in Perspectiva et a Lyncolniense243. Et patet etiam experientia. Et ideo, si denarius sit in fundo vasis, est496 aliquis locus a quo posset videri si vas sit plenum aqua, et non videretur si esset plenum aere; et causa est quia radius visualis frangitur in medio inter aerem et aquam, que sunt diversa in perspicuitate. Et similiter Sol prius luceret in fundo si esset [M 24ra] plenum aqua quam aere propter eandem causam.
â¨9â© Secundo suppono quod aer est densior vel magis opacus quam ignis in spera, et [D 66va] ignis quam celum, tanto vel plus497 quanto aqua est densior aere. Et hoc est rationabile, quia elementa proportionaliter se habent in raritate et densitate sicut se habent in gravitate et levitate498.
â¨10â© Tertio suppono quod radius Solis aut stelle veniens ad nos cadit oblique super superficiem convexam ipsius aeris, quia iste radius qui iret ad centrum Terre caderet recte499, igitur omnis alius cadit oblique.
â¨11â© Ex istis infero correlaria. Primum est quod aliquid potest videri et etiam illuminare per lineam curvam, immo forte per lineam circularem, ex quo sequeretur quod oculus posset videre se sine speculo. Patet, quia radius frangitur propter variationem medii in opacitate; modo potest taliter fieri quod non erit fractio sed curvatio, sicut si esset uniformiter difforme.
â¨12â© Secundum est quod Sol videtur antequam sit super horizontem, ex quo sequitur quod numquam est equinotium. Et hoc posset experiri, si est verum, per orologia. Sequitur etiam quod videtur ante ortum et post occasum. Et sequitur ultra quod numquam est tantum elevatus super horizontem sicut apparet, sed semper iudicatur ubi non est, nisi esset super caput nostrum. Et sequitur ultra quod quando est eclypsis, tunc non est Luna inter nos et Solem, et adhuc quod non potest per instrumenta nec per visum cognosci coniunctio stellarum. Ultimo sequitur quod per hoc posset salvari quod aliquando stelle apparent moveri tardius aut velocius, quamvis in veritate regulariter moventur, sicut si esset denarius in fundo aque et moveretur regulariter, tamen oculus qui esset in aere iudicaret quod moveretur difformiter.
â¨13â© Probatio omnium istorum patet, quia radius veniens a Sole ad oculum nostrum cadit oblique in superficie aeris, per ultimam suppositionem, et ignis et aer differunt in perspicuitate, per secundam; ergo talis radius non venit recte, sed frangitur, per primam suppositionem. Tamen dico forte quod illa consequentia non sunt omnino vera, aut si sunt est modica differentia, sed difficile est solvere ad probationem, et etiam ymaginatio est pulchra.
â¨14â© Quantum ad secundum, est una distinctio quod quedam est causa instrumentalis que est dispositio agentis principalis, sicut calor ignis; alia est que est dispositio passi, sicut calor est causa rarefactionis eius in quo est; alia est [C 57rb] dispositiva medium, sicut perspicuitas disponit medium propter visionem. Tunc ad propositum dico primo quod lux Solis est calefactiva primo modo500; et dico secundo quod lux vel splendor opaci, sicut lapidis, est causa caloris secundo modo, quia est dispositio passi; tertio, quod lumen medii est causa tertio modo. Et de hoc possunt poni conclusiones.
â¨15â© Tunc ultra pono aliquas suppositiones. Prima est quod est aliquod instrumentale quod effectus consequitur quantum ad similitudinem et proportionem, et hoc secundum debitam applicationem. Verbi gratia, calor causat calorem sibi similem, et secundum proportionem caloris causantis est proportio effectus, et non secundum proportionem forme ignis aut alicuius alterius.
â¨16â© Secunda suppositio est quod ubicumque sit tale instrumentale, id est in quocumque subiecto, istud fiet effectivum effectus consimilis: verbi gratia501, in quocumque subiecto sit calor, istud est calefactivum, sive in aqua, sive in aere. Ex quo sequitur correlarie quod forma substantialis est quasi agens [D 66vb] universale, sicut forma aque quando est cum frigiditate causat frigus, et caliditate, calorem, et ita de aliis, nisi quod aliquam qualitatem sibi determinat et aliquam502 sibi repugnat. Secundo sequitur quod si qualitercumque, sicut per potentiam divinam, caliditas in summo et siccitas ponerentur in aqua, ipsa combureret sicut ignis, sicut ad sensum videmus quod ferrum comburit vel aliquid tale.
â¨17â© Tertia suppositio est quod aliqua lux est accidens illuminativum, sicut lux Solis, et etiam calefactivum, ut patet ad sensum.
â¨18â© Quarta est quod quedam sunt luminosa ex se, sicut Sol et ignis, et alia ab alio, sicut Luna et stelle, etc.
â¨19â© Tunc pono conclusionem quod omnis lux est effectiva caloris modo preexposito. Patet, quia est tale accidens quod est generativum sibi similis et ad cuius503 proportionem sequitur proportio effectus, per tertiam suppositionem; ergo, in quocumque subiecto inveniatur, multiplicabit se et causabit lucem. Et quia etiam est aliqua lux que est effectiva caloris, ex consequenti videtur quod, in quocumque inveniatur lux, illud causabit calorem, nisi sit aliud impedimentum.
â¨20â© Tunc incidentaliter dico aliqua. Primum est quod lux primaria, sicut illius quod lucet ex se, [M 24rb] non calefacit illud in quo est, sicut Sol non est calidus propter lucem eius nec etiam ignis.
â¨21â© Secundum est quod talis lux causat in alio lucem immediate, et ex consequenti504 calorem, si istud sit calefactibile.
â¨22â© Tertium est quod lux secundaria, sicut in pariete, calefacit illud in quo est, si sit calefactibile, quia lux secundaria que est in Luna non causat calorem505.
â¨23â© Hic sunt duo dubia. Primum est si lux ignis est calefactiva, et etiam aliorum lucidorum inferiorum506. Secundum est si lux Lune et stellarum sit calefactiva507.
â¨24â© Ad primum dicunt aliqui quod solummodo lux Solis calefacit â¨per lumenâ©, vel directum vel refractum, et non lux istorum inferiorum, immo ignis calefacit per suum calorem et non per suum lumen244. Secundo dico quod posset experiri si ignis calefacit per lumen, et hoc per speculum concavum et etiam per vas vitreum spericum plenum aqua; unde, si in congregatione radiorum esset maior caliditas quam alibi, tunc sequitur quod ignis calefacit per suum lumen. Dico tertio quod, isto supposito, sequitur quod ignis potest calefacere aliquid remotum sine hoc quod calefaciat illud quod est508 intermedium, sicut videmus de Sole, qui calefacit ista inferiora, tamen ista media regio aeris est semper frigida, nec etiam calefacit orbes intermedios. Patet etiam ex alio, quia ignis potitur ad maiorem distantiam per suum lumen quam per suum calorem, et etiam citius, quia in modico tempore illuminat quidquid potest illuminare; sed per calorem agit tardius, per partem ante partem ipsius medii.
â¨25â© Ad secundum dixerunt aliqui quod lumen Solis calefacit solum per radios rectos, et ideo lumen ipsius Lune, quod non est aliud nisi lumen Solis reflexum, non calefacit, nec lumen stellarum. Alii dicebant quod lumen Solis et509 stellarum calefacit per accidens propter hoc quod transit per speram ipsius ignis, ideo adducit ad nos calorem ignis245; [D 67ra] sed ista ymaginatio est rudis. Ideo dico ulterius quod posset experiri si lumen Lune calefacit, et hoc per magnum speculum concavum vel per vas vitreum plenum aqua, quia si ita sit, tunc posset fieri unum speculum per quod tot radii [C 57va] congregarentur quod si sunt calefactivi comburerent, nisi sit impedimentum. Dico tertio quod lumen Lune et stellarum calefacit; et probo istud primo auctoritate Aristotelis in quarto De partibus animalium, ubi probat hoc per hoc quod ceteris paribus noctes sunt calidiores in plenilunio246. Secundo auctoritate Commentatoris secundo Celi, ubi expresse vult quod cuiuslibet stelle lumen calefacit, licet secundum magis et minus247. Tertio dicunt astrologi quod per specula possunt taliter congregari et applicari radii planetarum et stellarum quod posita in loco applicationis materia competenti, ibi fiet generatio animalis vivi per putrefactionem248. Modo quarto huius habetur quod putrefactio, nec etiam generatio, non fiunt nisi per calefactionem249; ergo ex tali applicatione radiorum causatur calefactio510. Nec valet illud quod dicebant Antiqui quod lumen reflexum non calefacit, quia oppositum patet in speculo concavo.
â¨26â© Ad rationes. Ad primam concedo quod quedam stelle causant frigiditatem vel saltem remittunt caliditatem; sed hoc non est per suum lumen, immo per aliam influentiam. Et quando dicit Commentator quod multiplicant virtutes per lumen, conceditur, sed cum hoc stat quod multiplicant alias virtutes sine lumine, quia in visceribus terre habent magnam virtutem, et tamen ibi non lucent511250. Et per hoc solvitur de Luna et Saturno.
â¨27â© Ad secundam, cum dicitur: âtunc posito lumineâ, etc., potest dici quod licet lumen generetur subito, tamen durat per tempus et congenerat calorem in illo. Et cum hoc staret quod in eodem instanti in quo inciperet lumen, inciperet calor, tamen diversimode exponendo, scilicet ex inceptione luminis per positionem de presenti, et caloris per remotionem512; et cum hoc lumen generaretur totum simul et calor successive. Veruntamen pro auctoritate dico quod naturaliter impossibile est quod aliquod lumen generetur subito, immo est ibi successive et quantum ad gradus et quantum ad partes subiecti, quia, sicut dicit Lyncolniensis tractatu De luce, corpus luminosum generat lumen subito si non sit impedimentum251. Modo naturaliter est impossibile quin sit impedimentum cuius amotio513 fit successive.
â¨28â© Ad tertium, cum dicitur quod umbra esset causa frigiditatis, posset concedi eo modo quo gubernator est causa periclitationis navis252. Modo dicit Lyncolniensis secundo Physicorum quod preter hoc oportet ponere aliam causam positivam253, et ita in proposito umbra sic esset causa frigoris quia, per amotionem514 luminis, agens infrigidans quod impediebatur a lumine exiret in actum secundum515. Et quando additur ultra de cavernis terre, dico quod sunt calide propter aliam causam, ut videbitur postea, quia ibi videtur fugere caliditas, ut puta in hieme, etc516254.
â¨29â© Ad quartam, cum dicitur quod magis luminosum, etc., [M 24va] conceditur ceteris paribus, sed possunt esse multa impedimenta, quia tale lucidum erit frigidum, ideo fortius aget per frigiditatem suam quam per lumen; et tunc impediretur actio luminis, cum hoc tamen quod, stante tanta frigiditate, fortius ageret si non esset lucidum. Et cum hoc dicitur ultra [D 67rb] quod multa alba sunt frigida, causa est quod non propter lucem, sed propter carentiam adustionis517 ignee caliditatis, que magis facit518. Et cum dicitur de lucentibus de nocte, forte quod aliquantulum calefaciunt, sed hoc est insensibile et519 remisse520. Posset tamen experiri per speculum concavum magnum521.
Et sic patet questio.
I.12 Utrum omne corpus oppositum luminoso sit calefactibile per lumen
Consequenter duodecimo queritur utrum omne corpus522 oppositum luminoso sit calefactibile per lumen.
â¨1â© Arguitur quod non. Primo, quia sequeretur quod aliquid illuminaretur et calefaceret infinite. Probo conclusionem, quia sit a aliquid luminosum cui b sit oppositum. Tunc b reflectet lumen ad a, et per consequens a fiet inde magis luminosum, ergo fortius illuminabit b, ergo b iterum fortius illuminabit a, et sic infinitum. Et eodem modo arguitur de caliditate consequente lumen. Et per hunc modum probaretur quod possibile est infinitas species apparere in speculo quando duo specula sibi invicem opponuntur, quia unum apparet in altero, et iterum per reflexionem in se ipso, et iterum in alio, et sic in infinitum, unde ad sensum patent ibi multe tales reflexiones.
â¨2â© Secundo: si tale corpus oppositum luminoso calefieret, sequeretur quod media regio aeris esset calida, quod est contra Aristotelem primo huius, quia ibi non condensarentur vapores in nubes255. Consequentia nota est, quia talis pars aeris opponitur Soli, immo magis prope quam ista inferiora.
â¨3â© Tertio sequeretur quod montes essent calidiores quam valles, cuius oppositum patet experientia in multis ubi sunt quasi perpetue nives. Et consequentia nota, quia opponuntur luminoso, adhuc magis de prope quam valles.
â¨4â© Quarto sequeretur quod aqua existens in regione propria non esset in sua dispositione naturali, quod videtur inconveniens, quia propter hoc moveretur ad talem locum, nec alibi potest esse [C 57vb] melius. Tenet consequentia, quia ibidem est opposita Soli et illuminata ab ipso, et si questio sit vera, etiam erit calefactiva, et hoc est contra naturam suam quod ipsa sit calida.
â¨5â© Quinto tunc sequeretur quod, quando aliquid esset oppositum luminoso sine obstaculo medio, tunc fortius calefieret, cuius oppositum patet experientia. Unde, si stuppa ponatur ad Solem sine intermedio, non comburetur; et si inter ipsam et Solem ponatur vas vitreum spericum plenum aqua, tunc poterit taliter poni quod comburetur.
â¨6â© Oppositum patet ad sensum de aliquibus que calefiunt dum sunt opposita luminoso, et pari ratione videtur de orbibus. Hoc etiam dictum est in alia questione256 et est positum ab Aristotele in tertio capitulo257.
â¨7â© Primo visum est in alia questione de activo523 caloris per lumen258; nunc videndum est de passivo524. Et primo pono distinctiones et suppositiones, et secundo conclusiones.
â¨8â© Prima distinctio est quod lux vel lumen est duplex, scilicet principale et primarium, sicut in Sole,âpropter quod Eraclitus vocabat Solem âducem et principem, moderatorem fontemque totius celestis luminisâ259; aliud est solo secundarium, sicut stellarum et aliorum reflectentium lumen525.
â¨9â© Secunda distinctio, quod duplex est corpus: quoddam est perspicuum et dyaphanum, per quod transit lumen, sicut aqua aut aer; aliud opacum, quod impedit transitum luminis, sicut terra vel lapis.
â¨10â© Tunc sunt suppositiones. Prima est quod nullum corpus est simpliciter opacum. Probatur, quia sit a aliquod corpus opacum, sicut lapis, et b minus, sicut aqua; tunc cum a non sit in infinitum magis opacum quam b, igitur in aliqua proportione. Igitur, si aliquod lumen transit per b, lumen in eadem proportione maius [D 67va] transiret per a; ergo a non est opacum simpliciter. Verbi gratia: si lumen Solis transit per aquam, et terra sit in centuplo densior, tunc centuplum lumen, vel si Sol esset in centuplo propinquius, transiret sensibiliter526 per terram. Secundo: si a est in centuplo magis opacum, ergo pars a subcentupla in spissitudine erit lumini pervia, id est non impediet lumen plus quam b. Tertio: sicut raritas est augmentabilis in infinitum, ut patet quarto Physicorum260, ita similiter densitas, et per consequens perspicuitas et opacitas, que idem sunt vel consequuntur raritatem et densitatem527, et ita opacum et perspicuum dicuntur in respectu et non simpliciter, sicut magnum et parvum. Quarto patet a signo, quia dicitur quod linx videt mediante pariete261, et hoc non esset nisi aliquod lumen transiret per parietem. Similiter nichil est ita densum quin de eo potest accipi aliqua pars ita tenuis per quam potest videri528. Similiter sunt aliqua de quibus possunt accipi partes insensibiliter tenues529.
â¨11â© Secunda suppositio est quod nichil est simpliciter [M 24vb] perspicuum quod non possit dari530 aliquid magis rarum et perspicuum in respectu cuius diceretur densum531. Patet, quia istud esset in infinitum rarius quam aer, et per consequens istud esset532 vacuum. Secundo, quia hoc maxime esset celum, quod est falsum, quia ibi sunt alique partes magis dense quam alie, et non in infinitum533, sicut stelle et Via lactea262, et etiam quia terminat visum; unde, si esset simpliciter perspicuum, non posset terminare visum.
â¨12â© Ex istis sequuntur correlaria. Primum est quod sequitur ex prima quod multa corpora opaca sunt illuminata intrinsece, sicut forte tota Terra illuminata est a Sole, licet insensibiliter. Hoc patet per signum de lince, que videt per parietem, et sic lumen transit per parietem, et forte quod visus in centuplo fortior videretur perspicius in centuplo, ideo ibi transit lumen.
â¨13â© Aliud correlarium est quod nichil est quod per elongationem non videtur minus intense, quia opacitas impedit visum, et omne medium est aliqualiter opacum263; ideo, si Sol elongaretur in duplo et proportionaliter cresceret, appareret ut nunc quantum ad quantitatem, sed non quantum ad in[C 58ra]tensionem luminis.
â¨14â© Tertia suppositio est quod opacum resistit illuminationi et reflectit lumen. Hoc patet ad sensum et in Perspectiva264. Ideo, quanto luminosum est propinquius, ceteris paribus, tanto fortius illuminat; et quanto aliquid est magis densum534, tanto plus reflectit lumen. Ex quibus sequitur correlarie quod numquam est fractio luminis quod non sit reflexio, et etiam e contrario.
â¨15â© Quarta est quod dum fit illuminatio, aliqua qualitas fit de novo, sive in opaco sive in medio. Et hoc est verisimile, quia color fit actu visibilis, et ante non erat.
â¨16â© Tunc sunt conclusiones. Prima est quod ubicumque et per totum medium535 inter nos et Solem est lux, ita quod totum est lucidum et splendidum. Probatur, quia in opaco, sicut in pariete qui reflectit lumen, est lux, per quartam suppositionem, et nichil est simpliciter perspicuum, per secundam; ergo totum medium est aliqualiter opacum; ergo per tertiam reflectit lumen; ergo est lucidum. Et hoc innuit Aristoteles [D 67vb] tertio huius, tractatu de iride, ubi dicit quod aer reflectit radios et aliqui propter debilitatem visus videbant faciem suam in aere sicut in speculo265. Patet igitur quod per totum est lux536; ideo Antiqui non dubitaverunt utrum lumen sit aliquid, sed bene quid sit.
â¨17â© Primum537 correlarium est quod omne lumen est lux refracta, et si non esset refractio538, non esset lumen. Et sic ista nomina âlumenâ et âsplendorâ in idem coincidunt secundum veritatem, licet secundum famam quando est sensibiliter opacum dicitur âlucidumâ vel âsplendidumâ, et quando non, tunc dicitur âilluminatumâ.
â¨18â© Secundum correlarium est quod species in medio non est aliud nisi tale lumen diversificatum secundum naturam et colorem corporis refrangentis. Ideo dicit Albertus, primo huius, quod lumen Solis refractum a stellis diversificatur secundum naturam stellarum266. Et secundum hoc sunt diverse virtutes stellarum, et etiam quedam stelle apparent rubee et alie albe, etc. Ex quo sequitur quod species ponende sunt in medio, nec videtur verisimile quod homo videret se in speculo nisi esset aliquid in speculo vel intermedio.
â¨19â© Secunda conclusio est quod quanto est maior reflexio, tanto est maius lumen et, ceteris paribus, quanto est densius, tanto est luminosius. Patet statim, quia lumen non causatur nisi ex reflexione539. Ex quo sequitur540 quod in terra prope superficiem est maius lumen quam in aqua, et etiam in aqua quam in aere, et ideo lumen in aere est insensibile.
â¨20â© Pro tertia conclusione dico quod ad perfectum lumen ex parte illuminandi quatuor requiruntur, scilicet541 opacitas, ut refrangat melius; levitas, ut refrangat uniformiter; recta oppositio et approximatio. Et etiam, ex parte medii, quod sit perspicuum et non sit nimis densum, quia lumen non posset ibi transire, sicut de calefactione ignis, quando est intermedium542, non ita bene calefacit.
â¨21â© Ultima conclusio: quod omne corpus materiale oppositum luminoso debite calefit ex illuminatione. Patet ex alia questione, quia ad lucem receptam consequitur calor267. Et dico âmaterialeâ propter celum, unde corpora celestia non calefiunt. Dico etiam âdebite oppositum vel dispositumâ, quia terra, que est magis opaca, magis calefit quam aer et est magis luminosa543. Similiter magis politum, sicut marmor, magis calefit quam asperum. Similiter directe oppositum magis calefit, et ideo in estate, quia ista pars Terre directius opponitur Soli, est maior caliditas quam in hieme. Et hoc est causa quare speculum concavum comburit, quia omnes partes eius a Sole illuminate [M 25ra] opponuntur directe corpori posito in aggregatione radiorum. Similiter quod est propinquius, ceteris paribus, fortius calefit.
â¨22â© Ad argumenta in oppositum. Ad primum dicitur negando consequentiam. Et ad probationem dico primo quod si lumen a est maius quam lumen b, tunc non intenditur per lumen ipsius b. Secundo, quod si intendatur unum propter aliud, et e contrario reflectendo, tamen, quia tales reflexiones544 semper veniunt debilitando, ideo non proceditur in infinitum. Ideo in duobus speculis oppositis non apparent [C 58rb] ymagines infinite, quia tales species ex reflexione debilitantur268. Tertio dico quod adhuc, si tales reflexiones essent in infinitum, tamen, quia continue veniunt545 diminuendo, non facerent aliquid infinitum, sicut est de partibus proportionalibus.
â¨23â© [D 68ra]Ad secundam, de media regione aeris, dico quod non sequitur quod sit calida, quia propter perspicuitatem ibi est parva reflexio. Tamen, si aliud non impediret, aliquantulum calefieret ex isto lumine; modo ibi est fortior causa frigefactionis, ut videtur postea, scilicet antiparistasis269.
â¨24â© Ad aliam, de montibus, dico quod montes essent ita calidi quantum est propter lumen et densitatem eorum, sed alie sunt cause infrigidationis. Una est quia accedunt ad mediam regionem aeris, in qua sunt nubes, et est frigida propter vapores270. Alia est quia propter convexitatem et quia non sunt plana, ideo reflectunt lumen ad diversas partes, et non directe, quia opposito modo figurantur quam concava, que nata sunt magis calefieri ex lumine per refractionem546, ut dictum est de speculo concavo271. Et ideo, in aliquibus locis, ut in montibus, sunt quedam concavitates547 propter quas548 fit debita549 reflexio et caliditas temperata, ut dicit Lyncolniensis550272.
â¨25â© Ad aliam, de aqua que551 non esset in dispositione, etc., potest concedere, quia patet ad sensum de mari, quod552 calefit a Sole et ideo est salsatum, ut dicitur553 secundo huius273; tamen non est aliquis locus ubi ita competenter conservetur, et ideo movetur ad illum locum. Et cum dicitur quod videtur mirabile quod elementum in debita regione non sit in dispositione debita, nego, quia elementa sunt propter mixta, et ideo propter causam finalem necesse est ut fiunt extra naturalem dispositionem et in via ad generationem et corruptionem, etc554. Et ideo Virgilius dicit555 quod nisi esset violentia in natura, tunc statim omnia verterentur in peius sive disponerentur556, et in commento ibidem allegatur Donatus dicens eandem sententiam274.
â¨26â© Ad aliam concedo quod quando557 aliquid opponitur sine obstaculo, tunc magis deberet calefieri558, sed ibi est alia causa, scilicet fractio radiorum ad unum locum559.
Et sic patet quid sit dicendum ad questionem.
I.13 Utrum aliquod agens possit agere in passum distans ab eo sine hoc quod agat in intermedium
Consequenter queritur tertiodecimo utrum aliquod agens possit agere in passum distans ab eo sine hoc quod agat in intermedium.
â¨1â© Et arguitur quod sic. Primo, quia Sol calefacit ista inferiora mediante motu et lumine560, sicut patet primo huius275, et tamen non calefacit speras intermedias, sicut speram Lune, Venus et Mercurii, quia celum est inalterabile, ut patet primo Celi276. Nec etiam calefacit mediam regionem aeris, quia continue est frigida, ut patet primo huius277; igitur etc.
â¨2â© Secundo, magnes agit in ferrum attrahendo eum, et similiter ambra in paleam vel festucam561; et tamen non agit in aerem intermedium nec attrahit ipsum. Et hoc etiam patet quia aliquid movet localiter distans, sicut magnes ferrum, non movendo medium; et per consequens poterit alterare, et ita quamcumque actionem facere.
â¨3â© Tertio dicitur quod basiliscus interficit hominem solo visu562, et tamen non videtur quod agat per aerem medium, quia, ut patet in secundo De anima563, visio non fit extra mittendo, sed intus suscipiendo564278. Et ita potest obici de muliere menstruosa, que inficit speculum a longe, ut dicit Albertus in De somno et vigilia279. Et similiter de quodam pisce qui stupefacit manum piscatorum a longe et tamen non stupefacit aquam intermediam280.
â¨4â© Quarto est alia experientia quod homicida agit in eum quem occidit a remotis commovendo eius sanguinem; et ita de multis consimilibus.
â¨5â© Quinto arguitur de sensibus, quia visibile causat visionem in oculo et non in aere medio. Etiam requiritur distantia565, ut patet secundo De anima281, et sic agit in remotum et non566 potest agere in propinquum. Similiter de sono: aliquis potest audire ictum ab extremitate ligni567 et tamen non audiret de prope ad extremitatem568; [C 58va] nec videtur quod sit necesse ponere aliquam speciem in medio. Et sic videtur quod color alterat visum non alterando medium.
â¨6â© Sexto arguitur de Luna, que alterat et causat frigiditatem569 in aquam, ut patet secundo huius de fluxu et refluxu maris282; et tamen non infrigidat [D 68rb] aerem intermedium nec ignem nec suam speram.
â¨7â© Septimo posset obici per alias experientias de quibusdam lapidibus qui propter suam presentiam [M 25rb] causant tristitiam in mente absque eo quod videantur aut tangantur. Etiam quidam lapides habent curare infirmitates per presentiam suam, sicut onis, ut dicit Albertus in libro De mineralibus570 et multa consimilia que Albertus recitat auctoritate Aristotelis, Zenonis, Empedoclis et aliorum philosophorum, sicut patet ibidem283.
â¨8â© Octavo posset argui de intelligibili, sicut de scientia que movet intellectum et tamen non causat suam speciem in medio.
â¨9â© Ultimo: sit a unus ignis et b una aqua calefacienda, et sit unus alter ignis intermedius; tunc experientia patet quod isti duo ignes fortius calefaciunt quam faceret ignis intermedius tantummodo; ergo a ignis agit in aquam b et tamen non agit in ignem intermedium, cum ille sit calidus in summo; et ita non potest calefieri.
â¨10â© Oppositum arguitur, quia primo huius dicitur quod propter hoc iste mundus est contiguus corporibus celestibus ut gubernetur inde et ista agant in istum mundum284; et hoc non esset necessarium si aliquid posset agere in eo quod non est sibi proximum vel contiguum, et non per intermedium. Similiter tertio Physicorum et primo De generatione dicitur quod agens et patiens se debent tangere, et patet etiam secundo Celi285.
â¨11â© Primo pono distinctiones; secundo conclusiones. Prima distinctio est quod quidam est agens spirituale et incorporeum, sicut Deus et intelligentie et anime, et tale non requirit approximationem nec distantiam proprie, quia ista solum competunt corporibus et eis que sunt in loco; modo talia non sunt proprie in loco571. Sed alia sunt corporea agentia, sicut celum et similia, et de talibus est questio. Et ita potest dici de patiente286.
â¨12â© Secunda distinctio: quod in medio inter agens et passum possumus572 ymaginari tria: primo, virtutem diffusam ab agente; secundo, qualitatem primario inductam; et tertio, qualitatem inductam secundario.
â¨13â© De primo pono quasdam suppositiones sive propositiones. Primo573, quod talis res vocatur âvirtus agentisâ seu âinfluentiaâ seu âspecies diffusa in medioâ. Hoc patet per Lyncolniensem in Perspectiva287. Et huiusmodi virtus diffunditur sperice undiquaque ad omnem positionem, nisi sit impedimentum, sicut patet ibidem in Perspectiva288. Et hoc est quod dicit Commentator, secundo De anima, commento 78°, dicens sic: âsonus, odor, color, movent aerem secundum unam speram ex omnibus partibusâ289.
â¨14â© Secunda suppositio est quod talis virtus ymaginatur sicut lumen, non tamen est lumen, quia lumen est fortius a remotis quam de prope, sicut dictum fuit et videbitur postea290. Potest tamen appellari âvirtus illuminativaâ; unde Commentator, secundo De anima commento 80°, dicit: âcorpus, cum fuerit luminosum ex omnibus partibus, non est dubium quin faciat speram luminosamâ291, et hoc declaratum est ex aspectibus, id est ex Perspectiva292. Et istud est intelligendum tanto de illuminatione574 quanto de quacumque virtute, nisi fuerit impedimentum aut propter figuram aut indispositionem575 agentis aut propter obstaculum in medio.
â¨15â© Tertia suppositio est quod talis virtus vel influentia est quedam qualitas ipsius medii, sicut lumen vel raritas vel aliquid tale. Et si quis vellet tenere aliam viam, tunc diceretur quod licet non sit aliqua qualitas inherens, tamen ita est quod per totum medium sic figuratum sicut una spera576, si patiens poneretur, agens posset ibi agere, et ita aliqualiter est alteratum, vel se habet aliter quam prius, quia ante non erat ita577. Patet ergo de virtute diffusa in medio ab agente. Deinde ymaginatur ibi quedam qualitas primaria, sicut esset lumen a Sole vel calor ab igne. Tertio ymaginatur qualitas secundaria [D 68va] que consequitur illam, sicut calor consequitur ignem et raritas578 calorem. Et ista se habent per ordinem in qualitate579; unde primo est virtus diffusa ab agente580, d[C 58vb]einde qualitas primaria, sicut lumen, deinde secundaria, sicut calor vel raritas.
â¨16â© Tertia distinctio: quod quiddam est passum susceptibile alicuius passionis, sicut aqua calefactionis; aliud, quod non suscipit talem actionem, sicut celum. Et passorum susceptibilium quiddam est bene dispositum et aliud minus bene. Et etiam dispositorum, quiddam est dispositum ad suscipiendum facilius, aliud ad suscipiendum fortius581, sicut aer facilius calefacit quam ferrum, et ferrum fortius propter compacitatem582. Patet etiam583 quod pluma facilius potest proici584 quam plumbum unius libre, et tamen plumbum melius potest proici et fortius585.
â¨17â© Tunc pono conclusiones. Prima est quod impossibile est virtutem agentis diffundi ad aliquam distantiam quod non sit in intermedium. Patet ex prima suppositione, quia talis diffunditur ad modum unius spere solide ubicumque et undicumque inter agens et passum. Patet etiam inductive quod id quod potest agere de longe, potest agere de prope, sicut de igne et aqua et luminoso, etc. Secundo, sicut dictum est tertio Physicorum, movens et motum [M 25va] debent esse simul293, et debet intelligi de movente et moto586 immediate, cuiusmodi est influentia vel virtus ipsius agentis. Hoc patet statim, quia aliter non ageret nisi posset ibidem agere, et hoc vocatur âvirtus agentisâ. Contra istud est instantia, quia color potest videri a longe, tamen non nimis de prope587, immo requiritur ibi moderata distantia294. Responderetur quod color est agens in visum, et ideo immutat et inalterat et inducit speciem per totum medium usque ad oculum588. Et ideo in quocumque puncto medii esset oculus, color ageret in ipsum si non esset impedimentum. Modo, quando supponitur impedimentum, est quod color non est illuminatus589, quia non est lumen in intermedio. Etiam, quando est nimis prope, tunc stat adhuc quod causat speciem et agit in visum, sicut color sic illuminatus590, tamen non potest bene iudicari nec totus color comprehendi, quia, ut patet in Perspectiva, non potest videri sub maiori angulo quam angulus rectus est295; et ideo, quia respectu oculi facit maiorem angulum, non potest videri.
â¨18â© Secunda591 conclusio est quod impossibile est agere qualitatem primariam, sicut lumen aut speciem592, in distans quod non consimilis fiat in intermedio, capiendo âintermediumâ recte vel non recte, si fiat per reflexionem. Hoc probatur, quia talis qualitas est immediate593 ab ipso agente et eius virtute, et ideo agens debet esse coniunctum et contiguum vel contiguatum cum tali passo. Et hoc patet in secundo Celi594, ubi vult Commentator quod Sol non possit agere in ista inferiora nisi aliqualiter illuminaret et alteraret speras intermedias296. Item in quarto Physicorum assignatur una ratio quare grave non moveretur in vacuo, quia celum non influeret nec dirigeret plus ad unam partem quam ad aliam, quia actio non potest esse in vacuo297. Hoc patet secundo De anima, ubi vult Aristoteles quod visio nec etiam auditus possent fieri per medium vacuum298, quia species nec aliquid tale possent ibi produci. Item septimo Physicorum dicitur595 quod inter motorem et motum non est medium, nec vacuum nec plenum299; et intelligitur de motore immediate, ita quod semper oportet esse aliquid tale.
â¨19â© Tertia conclusio: quod agens potest inducere qualitatem secundariam in passum distans sine hoc quod agat consimilem in intermedium. Patet primo ratione, quia ex secunda distinctione patet quod ista se habent per ordinem, et ideo qualitas secundaria est immediate ab illa prima; ideo sufficit quod illa sit immediata secundum locum sicut est [D 68vb] immediata in causalitate596, et agens principale, sicut est remotum in597 causalitate, ita etiam in loco, sicut patet exemplo: quia Sol agit calorem in inferioribus mediante lumine, ideo oportet quod lumen sit immediatum istis calefactis598 et quod omnia intermedia sint illuminata, sed non oportet quod sint calefacta. Et similiter ignis599 causat et inducit600 caliditatem tamquam qualitatem primariam, et ideo non potest calefacere remotum quod non calefaciat propinquum. Sed quia ad caliditatem sequeretur rarefactio601, possibile esset quod illud quod est distans rarefiat et propinquum non; et ita [C 59ra] de condensatione. Et forte quod caliditas non est primaria qualitas inducta ab igne, immo quedam influentia602. Et si hoc sit verum, tunc, si inter nos et ignem poneretur aliquid non calefactibile, sicut una pars corporis celestis, tunc ignis calefaceret distans et non propinquum.
â¨20â© Ultima conclusio: quod semper impossibile est alterari distans quin intermedium alteratur alteratione simili vel dissimili. Patet primo ex prima conclusione, quia influentia et virtus agentis diffunditur per totum medium, et sic saltem medium taliter se habet quod ibi esset actio si esset passum dispositum. Patet etiam ex secunda conclusione, quia alteratur alteratione primaria603, et per auctoritates ibi adductas. Et arguitur ratione, quia aliter sequeretur quod agens posset agere ad quamcumque distantiam, ex quo non ageret in intermedium, nec per consequens medium sibi resisteret. Et ista positio est magis rationabilis et consona604 dictis philosophorum.
â¨21â© Tamen pro quinta conclusione posset dici quod alia via posset substineri, isto modo quod ad hoc quod agens agat in passum sufficit quod sint sibi invicem presentia absque alio obstaculo. Et ideo non est aliqua actio in intermedium nisi illud medium fuerit passivum et obstaculum605 susceptivum talis actionis. Et sic diceretur quod Sol agit in ista inferiora et ageret posito quod non ageret in intermedia, et similiter adamas attrahit ferrum nullo modo alterando aerem intermedium. Tamen bene verum est quod totum medium taliter se habet quod, si ibi esset passum, fieret actio, et ante non erat sic; sed hoc non est per alterationem606 sui quod se habet aliter quam prius, sed per mutationem ipsius agentis. Et si arguatur quod tunc posset agere a quacumque distantia, dico quod non, quia ista est una dispositio requisita ad actionem, scilicet taliter distare et taliter se habere607300. Similiter, cum dicitur quod agens et patiens debent esse proxima, debet sic glosari: quod sufficit quod virtus agentis attingat ad passum, non intelligendo quod sit una qualitas intermedia608, sed quod nunc ita est quod agens potest hic agere.
â¨22â© Ad rationes in oppositum. Ad primam solutum est, quia licet Sol non calefaciat speras intermedias, tamen necesse est quod aliqua alteratione alterat, sicut illuminatione, ut dictum est.
â¨23â© Ad secundam, de magnete, potest dici quod totus aer medius609 est alteratus ad unam qualitatem insensibilem610, et quando talis qualitas est in ferro, tunc ipsam consequitur quedam [M 25vb] alia qualitas movens ipsum ferrum ad magnetem, et non consequitur ipsam in aere. Verbi gratia, lumen causatur a Sole in celum et aerem et terram, et istam illuminationem consequitur calefactio in terra et non in celo, quia non est natum suscipere. Ita potest dici quod licet in aere sit quedam qualitas primaria inducta a magnete, tamen aer non est susceptibilis qualitatis active et motive localiter.
â¨24â© Ad aliam611, de ambra612, que est difficilior613, quia non solum attrahit festucam614, immo ferrum vel quodcumque solidum615, ideo potest dici quod talis qualitas non est nata induci [D 69ra] nisi in corpore denso, et non in aere. Vel potest dici quod attrahit aerem et quodcumque aliud, et ideo aer est magis densus prope ipsam.
â¨25â© Ad aliam, de basilisco, dicitur communiter616 quod tale animal inficit et invenenat totum aerem per oculos suos, non quod visio fiat extramittendo, sed hoc est quia quidam fumi et quidam vapores exeunt per oculos tamquam per partes rariores. Et ita dicitur de muliere inficiente speculum. Et de pisce stupefaciente manum617 potest dici quod movet rete localiter618.
â¨26â© Ad quartam, de homicida, potest dici quod quadam insensibili actione alterat totum medium619.
â¨27â© Ad quintam, de sensibilibus, dictum est de visibili620 quomodo alterat medium. De sono in ligno percusso, dico quod causa huius est quia in tali ligno sunt quidam pori secundum longitudinem pleni aere; et ideo sonus diffunditur per istos poros et non multiplicatur secundum speram propter impedimentum, sicut si esset unum canale ferreum et homo loqueretur in illo621, posset audiri a tribus leucis vel quatuor, licet confuse, quia ille aer totus posset moveri per vocem.
â¨28â© Ad sextam, de Luna que infrigidat aquam622, dicendum quod etiam alterat speram ignis623 aliqua influentia, sed ipsa non est nata suscipere talem infrigidationem.
â¨29â© Ad septimam, de gemmis, quia624 habent tales actiones mirabiles, dicendum, sicut Albertus recitans Zenonem, quod hoc fit mediantibus virtutibus supercelestibus301. Et ideo forte quod tales lapides habent refrangere influentiam celi; ideo potest dici quod alterantur cum illa alteratione.
â¨30â© Ad ultimam, de igne, dico quod iste ignis remotus non agit in ignem medium, et cum hoc possibile est quod agat in aquam remotam. Et causa est quia pro tunc [C 59rb] ambo ignes sunt sicut unum agens, sicut dicit Commentator quod motus Solis calefacit inferiora, sed non per se, sed quia totum celum est unum agens quasi302; ideo debet intelligi de intermedio quod non est pars agentis.
â¨31â© Ad aliam, de intelligibili625, potest dici quod anima est quoddam passum spirituale, et de isto non intelligitur. Etiam scientia non626 causat species suorum accidentium in medio627.
Et sic patet questio, etc. Sequitur.
I.14 Utrum aliquod agens fortius agat in remotum quam in sibi propinquum
Consequenter decimoquarto queritur utrum aliquod agens fortius agat in remotum quam in sibi propinquum303.
â¨1â© Et arguitur quod non. Primo, quia omne agens prius agit in propinquum quam in remotum; ergo fortius agit in propinquum. Antecedens patet experientia, quia agens successive alterat passum, et primo partem propinquam, sicut patet de igne et aliis. Probo consequentiam, quia si prius agat in propinquum628, sequitur quod diutius agit in propinquum, et per consequens facit maiorem effectum; ergo habet fortiorem actionem.
â¨2â© Secundo: agens non agit in remotum nisi quia agit in propinquum; ergo fortius agit in propinquum. Antecedens patet ex alia questione304 et tenet consequentia, quia propter quod unumquodque tale et illud maius305.
â¨3â© Tertio: passum propinquum est agens immediatum respectu passi remoti, sicut aer qui est inter nos et ignem immediate calefacit nos; sed nullum agens inducit perfectiorem629 effectum quam habeat in se; ergo in passo remoto non erit fortior actio quam in propinquo.
â¨4â© Quarto: propinquitas est quedam dispositio seu condicio630 requisita in actione306; ergo quanto631 est maior, tanto est melior dispositio, et per consequens fortior actio.
â¨5â© Quinto: patet experientia quod quanto aliquid est propinquius igni, tanto fortius calefacit; et si luminoso, fortius illuminatur; et si ferrum magneti, fortius attrahitur. Et hoc non videtur nisi quia agens [D 69rb] fortius agit de prope quam de longe.
â¨6â© Oppositum patet multis experientiis. Primo: Sol fortius calefacit valles quam montes qui sunt sibi propinquiores, et inferiorem aeris regionem quam mediam sibi propinquam magis. Secundo: ignis fortius calefacit tegulam632 sibi oppositam quam aerem intermedium, ut patet ad sensum. Tertio: in alia questione patet quod Sol fortius illuminat Terram quam intermedia307. Quarto: in olla super ignem633, aqua frigidior est in fundo prope ignem quam sursum; et ita de aliis vasis. Quinto: sagittarius fortius percutit aliquantulum a longe quam nimis prope; et ita actio est fortior longe ab agente quam nimis prope. Sexto: visio est fortior aliquantulum longe quam nimis prope, et patet maxime de aquila, que non videt bene nisi a remotis. Septimo patet de speculo concavo: si in congregatione radiorum ponatur stuppa, [M 26ra] comburetur; si appropinquetur ad speculum, erit minor caliditas634, etiam de vase vitreo sperico pleno aqua. Octavo: si aliqua duo sint insensibiliter inequalia et equaliter elongarentur, tunc unum desinet videri antequam alterum; et ita a remotis perciperetur inequalitas et non de prope; ergo talis actio est melior et fortior de longe. Ultimo: si est aliquid calidum uniforme in summo et appropinquaretur unum difforme vel difformiter calidum terminatum ad summum gradum versum primum calidum, tunc istud primum fortius et velocius aget in partes remotas quam in propinquas635.
â¨7â© Pono distinctiones. Prima est quod actio potest dici fortior dupliciter: uno modo quia est motus velocior; alio modo quia effectus causatus est maior636.
â¨8â© Secunda distinctio est quod posset queri de virtute agentis si est fortior, etc., sicut est virtus illuminativa in medio, secundum cuius proportionem ad passum attenditur velocitas actionis; vel posset queri de qualitate consequente talem virtutem primario vel secundario, sicut lumen vel calor.
â¨9â© Tertia distinctio: quod quodam est agens corporeum figure plane, aliud quod habet superficiem convexam vel etiam concavam, sive sit perfecte sperica sive pars spere. Et ista multipliciter faciunt ad diversificationem actionis.
â¨10â© Tunc sunt suppositiones. Prima est quod in actione due figure sunt ymaginande et necessarie: prima est spera, quia, sicut patet in alia questione, agens diffundit undiquaque virtutem637 secundum speram308; alia figura est638 piramidalis, cuius basis est ipsum agens aut pars eius, et conus est in passo; et infinite tales ymaginantur [C 59va] in actione. Totum hoc patet a Lyncolniense in sua Perspectiva309. Et ex hoc sequitur quod indivisibile non posset agere, quia non haberet basim, ut patet in figura.
â¨11â© Secunda suppositio est quod quanto piramis est brevior aut etiam obtusior, ceteris paribus tanto actio est fortior, ut patet in Perspectiva310.
â¨12â© Tertia est quod actio fortior fit secundum lineam perpendicularem, que facit angulos rectos aut equales. Et ideo propter hoc in estate est maior caliditas quam in hieme, quia radii Solis magis accedunt ad perpendicularem. Hoc etiam patet in Perspectiva311. Et posset distinguere quod quedam est perpendicularis super rectam, aliam super curvam vel circularem, sicut semidyameter639 circuli est perpendicularis ad circumferentiam.
M 26ra, marg. inf.
Figure 3
Propagatio actionis
â¨13â© Quarta suppositio est quod in linea que ymaginatur perpendiculariter exire ab agente continue, quanto640 aliquis punctus est remotior, tanto virtus est debilior641, [D 69va] et e contrario, nisi propter congregationem radiorum et talium linearum virtus plus fortificetur quam debilitatur per elongationem, sicut patet de speculo concavo.
â¨14â© Tunc sunt conclusiones. Prima est quod si agens est planum vel convexum642, virtus semper propinquior est fortior et643 ceteris paribus actio est fortior. Hoc probatur, quia actio est secundum piramides644, et quanto645 sunt breviores, tanto sunt fortiores, ut patet ex secunda suppositione. Modo quanto propinquius, tanto linee et piramides sunt breviores646.
â¨15â© Secunda conclusio: quod si agens sit concavum et ex congregatione radiorum vel ex eo quod omnes partes recte aspiciunt ad illum locum sit maior fortificatio quam est debilitatio que est propter remotionem vel elongationem647, tunc fortissima virtus est in tali loco vel in tali puncto congregationis, ut potest statim patere ex quarta suppositione et ratione, quia actio secundum perpendicularem est fortior, secundum tertiam suppositionem; sed omnes partes agentis perpendicularis respiciunt illum locum; ergo ibi est virtus fortior, nisi sit nimis longe. Et patet experientia in speculis concavis. Et quanto receditur ab illo puncto, tanto est virtus debilior.
â¨16â© In ista conclusione sequuntur correlaria. Primum est quod posset ymaginari speculum concavum ita magnum quod in puncto congregationis non esset virtus fortior. Et ideo est aliqua quantitas talis quod si fieret unum tale speculum nullum posset melius comburere, neque maius neque minus.
â¨17â© Secundum correlarium est quod si agens esset concavum spericum, tunc in centro esset fortissima virtus, nisi648 esset nimis longe. Patet statim, quia omnes partes perpendiculariter aspiciunt centrum et nullum alium locum.
â¨18â© Ex hoc sequitur tertio quod si totum celum esset ita luminosum sicut Sol, tunc semper, quanto aliquid appropinquaret ad celum, tanto fieret minus illuminatum649 et esset ibi650 debilior actio, immo in centro esset fortissima et totum statim combureretur.
â¨19â© Ex hoc sequitur651 quarto quod si quelibet pars celi habet influentiam hic inferius, sicut est veritas, et ex congregatione radiorum ymaginatorum plus fortificetur virtus quam debilitatur ex elongatione, tunc, ceteris paribus, quanto aliquid est propinquius centro et remotius a celo, tanto est ibi melior et fortior et nobilior influentia celi. Et forte quod ita est de facto quod in illo loco ubi generantur animalia et mixta perfecta sit nobilior influentia quam magis sursum, et adhuc esset nobilior magis inferius652 nisi aliquid impediret, sicut [M 26rb] forte opacitas terre. Sed si per oppositum magis debilitantur ex elongatione quam fortificantur ex congregatione, tunc remotius a celo est debilior influentia. Et propter hoc dicit Aristoteles in libro De mundo quod hec inferiora sunt plena multi turbinis653, quia sunt longe a commodo divino654312.
â¨20â© Utima conclusio est quod actio sicut qualitas continens talem virtutem quandoque est fortior et velocior de longe quam de prope respectu agentis plani655; et etiam respectu concavi aliquando est fortior remotius a puncto concursus. Hoc patet et fit propter meliorem dispositionem passi, et patet experimentis adductis a principio. Unde, si stuppa ponatur iuxta concursum radiorum speculi, tunc ibi erit [C 59vb] maior caliditas quam in aere qui est in illo concursu, et hoc propter compacitatem materie313.
â¨21â© Sed dubitatur contra hoc, quia ubi virtus est fortior, ibi actio debet esse fortior; ergo semper prope respectu planorum656 erit fortior actio. Respondetur quod fortitudo actionis non sequitur magnitudinem virtutis, sed proportionem virtutis ad dispositionem [D 69vb] passi. Et hec proportio potest esse maior cum minori virtute.
â¨22â© Ad argumenta. Ad primum nego consequentiam, quia non sequitur, si prius657 agat prope, quod propter hoc fortius, propter causas dictas.
â¨23â© Ad secundam, cum dicitur quod non agit in remotum nisi propter actionem, etc., dico quod actio fortificatur propter aliud quam propter propinquum, scilicet propter dispositionem passi.
â¨24â© Ad tertiam dico: licet agens immediatum localiter agat in passum, cum hoc stat quod agens remotum localiter immediate taliter attingit ad ipsum effectum et ad passum, et ideo potest fortius agere quam in propinquum.
â¨25â© Ad quartam, de propinquitate, concedo quod quanto est propinquius, tanto est melior dispositio quoad hoc et fortior actio, nisi aliunde esset peior dispositio.
â¨26â© Et propter hoc solvitur ultimam, quia conceditur quod, ceteris paribus, quanto658 aliquid est propinquus, tanto est fortior actio659.
â¨27â© Tunc ulterius discurrendo ad experientias que sunt ad oppositum, et pro tertia conclusione: ad primam et secundam et tertiam concedo quod actio est fortior a longe. Et causa istius est maior compacitas et condensatio ipsius passi, scilicet quod terra est magis illuminata et calida quam aer et etiam tegula660. De montibus alias videbitur661314. Ad aliam, de sagitta, dico quod immediatum movens, videlicet aer vel impetus, est fortius in tali loco pro tunc. Ad aliam, de olla super ignem662, causa posset assignari quia quando partes aque que sunt prope fundum sunt calefacte, tunc fiunt leviores aliis; et ita, cum gravius semper sit inferius, alie que in principio sunt frigidiores postea descendunt, et ideo videmus ibi continuum motum. Ad aliam, de visione, dico quod semper species coloris est fortior prope quam longe; sed quia multa alia requiruntur ad visionem et ad talem iudicium, ideo aliquando melius videtur de longe. Et propter hoc solvitur ad illam de hiis que sunt inequalia insensibiliter. Ad aliam, de speculo concavo, dictum est in secunda conclusione. Et de igne difformi solvitur per tertiam, quia carere caliditate in summo est quedam dispositio ad hoc quod aliquid calefiat; etiam in casu posito non solum istud calidum in summo agit in aliud taliter difforme, sed etiam partes illius difformis coagunt cum illo.
I.15 Utrum unum contrarium possit movere localiter alterum sibi contrarium
Consequenter quindecimo queritur utrum unum contrarium possit movere localiter alterum sibi contrarium.
â¨1â© Et arguitur primo quod non, quia ferrum frigidum positum iuxta ignem non movetur localiter ab ipso igne; tamen sunt contraria secundum qualitates; ergo, etc.
â¨2â© Secundo: si ita esset, verbi gratia quod calidum moveret frigidum, aut ille motus esset naturalisâet hoc non, quia est a contrario et ab extrinseco; aut violentusâet hoc non, quia frigidum fugit calidum contrarium sibi disconveniens, et hoc est naturale et propter suam conservationem quia, ut dicitur primo Physicorum, omne ens diligit se permanere naturaliter; ergo motus qui est ex tali appetitus est naturalis315.
â¨3â© Tertio: movens locale et motum debent esse contigua et proximaâpatet tertio et sexto Physicorum316; ergo663 contrarium non potest movere alterum nisi sit sibi contiguatum et ipsum insequatur.
â¨4â© Iterum quarto: cum elementa sint contraria, sicut ignis et aer, quoad aliquas qualitates, sequeretur quod elementum ignis deberet movere speram aeris sibi proximam, quod est impossibile, quia vel ignis insequereturâet tunc sequeretur quod descenderet, et sic moveretur violente; et si non, tunc esset vacuum, quia nullum aliud posset replere locum.
â¨5â© Quinto: si hoc esset verum, hoc esset propter actionem contrarietatis. Cum ergo unum agat in alterum et e contrario, per reactionem sequitur quod unum movebit [M 26va] alterum localiter et e contrario, quod est impossibile, quia omnes concedunt quod motus localis non provenit a proportione equalitatis nec etiam minoris inequalitatis664.
â¨6â© Ultimo: contraria sunt qualitates, quia substantie nichil est [D 70ra] contrarium, et non moventur665 nec sunt in loco nisi per accidens666.
â¨7â© Oppositum patet per Aristotelem per totum processum huius libri317. Pro hoc enim quod unum contrarium fugit reliquum assignat causam quorundam syderum apparentium de nocte, ut patet quarto capitulo318. Ex hoc etiam fit antiparistasis, id est motus ex contrapositione contrariorum. Et propter hoc media regio aeris est frigida, et etiam terra inferius667 in estate est frigida668 [C 60ra] et calida in hieme; etc.
â¨8â© Quia ista questio est generalis, pono distinctiones669. Prima distinctio est: licet âcontrariaâ dicantur multipliciter, tamen in proposito capiuntur pro corporibus qualitatibus contrariis670 informatis in se invicem activis et passivis. Et ideo album non fugit nigrum, quia non sunt qualitates active.
â¨9â© Secundo sciendum quod quidam est motus localis naturalis, alius671 violentus, alius mixtus672.
â¨10â© Tertio posset ymaginari quod calidum moveret frigidum iuxtapositum tamquam movens principale, et frigidum esset solummodo passum; alio modo tamquam movens occasionale, ita quod frigidum principaliter moveret se, et tamen moveretur occasionaliter quia iuxtaponitur calido; etc.
â¨11â© Quarto notandum quod contrarium movere suum contrarium potest intelligi tripliciter. Primo modo comprimendo, ita quod quando sic comprimitur et invenit exitum, tunc exit et violente movetur, sicut Aristoteles in textu demonstrat de illo quod comprimitur inter digitos, sicut parvus lapis qui impellitur ex tali compressione ac si pelleretur673319. Secundo modo non comprimendo, sed magis expellendo, eo modo quo dicit Albertus quod est quidam magnes qui fugat ferrum320. Tertio modo deportando contrarium interclusum, verbi gratia si in terra vel lapide decem librarum esset inclusus parvus ignis cuius levitas esset sicut unum, tunc descenderet inferius ad motum ipsius lapidis.
â¨12â© Istis positis, prima conclusio est quod contrarium positum iuxta aliud contrarium movetur localiter recedendo ab illo, nisi sit impedimentum. Patet quibusdam experientiis, unde videmus quod quando ligna ponuntur ad ignem, tunc aquositas interior fugit ab igne per poros et apparet exire per674 extremitates lignorum. Similiter videmus de aqua bulliente que recedit ab igne, sed propter gravitatem descendit et fit ibi continuus motus. Ex hoc etiam dicitur causa quare putei sunt frigidi in estate, quia vapor frigidus fugit calidum contrarium quod est in superficie terre et descendit; et propter hoc sunt calidi in hieme.
â¨13â© Secunda conclusio: quod iste motus est principaliter a forma contrarii moti et occasionaliter a suo contrario; et quandoque instrumentaliter a quadam qualitate generata a contrario. Verbi gratia, quando aqua posita iuxta ignem recedit ab igne, tunc movens principale est forma ipsius aque fugiens suum contrarium, quod est occasionale, et quandoque caliditas vel levitas inducta ab igne coadiuvat istum motum. Ratio istius fuge est quia omnis natura diligit se permanere, ideo naturaliter inclinatur ad fugam sui contrarii et ad locum magis naturale sibi. Et hoc est causa motus gravium et levium.
â¨14â© Contra hoc obicitur. Primo, sequeretur quod talis motus esset naturalis. Patet consequentia, quia est a principio intrinseco et ex appetitu naturali, ut dictum est. Sed consequens est falsum. Primo, quia aliquando propter talem iuxtapositionem grave movetur sursum et leve deorsum, sicut Aristoteles demonstrat de syderibus volantibus321. Secundo, quia unius corporis simplicis est unus motus naturalis; ideo, si aqua naturaliter movetur deorsum, non potest naturaliter moveri ad latus fugiendo contrarium.
â¨15â© Ad primum, iuxta ultimam distinctionem dico quod si moveatur comprimendo, tunc est motus violentus, quia talis compressio est violenta675; et similiter, si moveatur a contrario deportando, hoc est violente. Sed si hoc fiat fugiendo et recedendo, tunc potest dici quod est partim naturalis676 propter naturalem inclinationem ad fugam contrarii; est etiam partim violentus propter levitatem vel aliam qualitatem coadiuvantem motum677 inductam a contrario. Et cum probatur oppositum quod aqua aliquando ascendit678 isto modo, dico quod hoc est partim naturaliter679. Sic etiam propter replendum vacuum, dum attrahitur aer, aqua ascendit naturaliter. Et cum dicitur quod unius corporis simplicis, etc.680, debet intelligi si derelinquatur nature proprie. Tamen naturaliter potest moveri aliter propter occasionem aliquam, sicut propter iuxtapositionem contrarii vel ad replendum locum ne fiat vacuum.
â¨16â© Tertia conclusio: quod omnibus modis predictis movetur contrarium a suo contrario, videlicet comprimendo, expellendo, deportando. Comprimendo681, sicut [D 70rb] in motu syderum | volantium682; expellendo, sicut in exemplis adductis de puteo683; deportando, sicut vapores elevantur684 ad superiorem regionem eo quod includuntur quandoque in exalatione, que est magis levis [M 26vb] quam ipsi vapores sunt graves.
â¨17â© Alia conclusio: quod unum contrarium circumdans aliud fortificat illud. Probatur, quia per predicta facit ipsum fugere; ergo, quando circumdat, facit fugere undiquaque. Ex hoc sequitur quod istud inclusum comprimitur et condensatur et unitur; sed virtus unita fortior est se ipsa dispersa322; sequitur [C 60rb] ergo quod ex tali circumdatione fortificatur. Et hoc vult Aristoteles in primo huius capitulo octavo, et istam actionem vocat âantiparistasimâ323.
â¨18â© Tamen, quia non est universaliter verum, ideo ad intellectionem huius potest dubitari. Primo, quia contrarium corrumpit suum contrarium; ergo non fortificat illud685, ut arguatur sic. Et sit circumdans a et circumdatum b, vel a est fortius quam bâet sequitur quod remittit b686 cum sit sufficienter approximatum; vel est debiliusâet sequitur quod non potest ipsum facere fugere, nec per consequens ipsum comprimere.
â¨19â© Secundo sequeretur quod contrarium generaret sibi contrarium, ita quod frigidum calefaceret, quod videtur absurdum. Consequentia clara est ex quo intenderet et fortificaret istud, immo statim sequeretur quod aqua posset generare ignem.
â¨20â© Tertio, si calidum circumdetur a frigido, secundum predicta condensabitur; sed condensatio est causa frigiditatis, ut patet primo huius687324; ergo ex hoc non fortificabitur.
â¨21â© Quarto videmus quod in hieme, quando frigus circumstat animalia, non semper calidum fortificatur, immo multa animalia moriuntur inde688; et propter hoc voluimus etiam calefieri.
â¨22â© Ad primum, cum dicitur quod contrarium corrumpit alterum, dicitur quod verum est689 de per se690; tamen occasionaliter et propter aliam causam per accidens potest ipsum fortificare. Dicitur âper accidensâ pro tanto quia calidum non intendit hoc nec fortificaret nisi esset alia causa, sicut compressio vel aliquid tale. Et quando arguitur: âvel est fortiusâ, etc., dico quod oportet quod circumdans sit fortius, tamen non tantum quod sit nimis velox actio, quia tunc statim corrumperetur. Ideo, quando ista compressio est velocior691 quam alteratio a contrario, tunc fortificatur; quando e contrario, debilitatur.
â¨23â© Ad secundum: âcontrarium generat sibi contrariumâ, negatur consequentia; immo ista intensio frigiditatis692 principaliter est a forma illius frigidi, occasionaliter tamen a suo contrario. Potest etiam dici quod nulla frigiditas generatur ex hoc, sed solummodo materia fit magis compacta, ideo est magis sensibilis.
â¨24â© Ad tertium, cum dicitur quod calidum ex condensatione debet remitti, respondetur quod licet condensationem quandoque sequatur quedam remissio caliditatis, tamen quando condensatio est vehemens et nimis velox, tunc partes calide magis uniuntur et velocius quam remittantur693. Et ex hoc sequitur fortificatio, sicut patet de fulgure inflammato propter talem compressionem325.
â¨25â© Ad aliam patet ex dictis de animalibus que moriuntur frigore, quia causa est quia calor naturalis est nimis debilis; ideo frigus circumstans tantum obtinet quod totum corrumpit et penetrat, et non fortificat. Ideo calefacimus in hieme propter partes694 exteriores que sunt frigide. Et ex isto possunt reddi cause multarum impressionum, sicut de quibusdam syderibus volantibus et de media regione695, que est frigida, et de casu fulgurum696 et de grandine et aliorum effectuum naturalium, sicut quod ventres sunt calidiores in hieme et quod animalia magis comedunt et sunt scuriora697, quia calor interior fortificatur propter frigus circumstans. Similiter aliqua comburuntur velocius in hieme. Et videmus in vineis quod frigus et gelu circumdans fortificat tantum calorem internum quod videntur quasi combuste, et ita de quibusdam aliis arboribus698.
â¨26â© Ad rationes in oppositum. Ad primam, cum dicitur quod ferrum, etc., dictum est in conclusione quod hoc est verum nisi fuerit impedimentum; modo nimia gravitas impedit istud.
â¨27â© Ad secundam: âvel naturaliterâ, etc., dictum est quod quandoque violente, quandoque partim naturaliter. Etiam quia tale contrarium, post actionem sui contrarii, amplius non est699 mere simplex; ideo potest habere plures motus eo modo quo dictum est.
â¨28â© Ad tertiam, cum dicitur quod movens, etc., [D 70va] patet quod si moveatur deportando, sunt semper contigua. Si moveatur expellendo, non oportet de primo movente, tamen bene de aere, vel alio movente immediato, forte est verum. Si moveatur expellendo, tunc potest dici, sicut de magnete, quod non est movens immediatum, sed facit mediante aliquo700 intermedio alterato.
â¨29â© Ad quartam, cum dicitur quod ignis [C 60va] in spera sua moveret aerem, potest dici quod forte non tantum obtinet quod faciat aerem comprimere. Tamen Aristoteles videtur dicere oppositum; ideo concedatur quod comprimit aerem et insequitur ne sit vacuum, et postea quandoque remprimitur ab aere, et sic facit continua translatio et etiam corruptio, ut dicit Aristoteles tertio capitulo326.
â¨30â© Ad quintam, cum dicitur quod hoc est propter actionem sicut propter alterationem, concedatur; et cum dicitur quod unum agit in aliud et e contrario, dicendum quod non quecumque actio [M 27ra] sufficit ad ponendum istum motum, sed sufficit quod sit fortis, ita quod excedat naturalem gravitatem aut levitatem illius contrarii taliter moti.
â¨31â© Ad aliam solutum est, quia pro âcontrariaâ non intelliguntur hic qualitates contrarie, sed corpora talibus qualitatibus informata, non quibuscumque, sed contrariis activis et passivis701.
I.16 Utrum media regio aeris sit semper frigida
Consequenter sextodecimo queritur utrum media regio aeris sit semper frigida.
â¨1â© Arguitur quod non, quia aer est elementum naturaliter calidum et humidum, ut patet secundo De generatione327; ergo in medio sui maxime debet esse tale et naturaliter dispositus, quod non esset si esset frigidum. Similiter, non esset elementum simplex nisi diceretur quod esset summe frigidum; et tunc esset aqua, et non aer.
â¨2â© Secundo, ista dispositio est aeri innaturalis; ergo est sibi violenta; ergo non semper est taliter dispositus. Unde dicitur primo Celi quod violentum non est perpetuum328, immo talia cito corrumpuntur702.
â¨3â© Tertio, talis regio est propinquior causis caloris, que sunt ignis et celum, quam regio inferior; ergo magis debet esse calida.
â¨4â© Quarto, cum frigiditas sit causa condensationis, tunc ille aer esset densior quam inferius, et ita impediret visionem celi et stellarum et transitum luminis, quod est falsum703.
â¨5â© Quinto, in tali loco, puta in tali704 regione, generantur fulmina et ignes, ex quo videtur quod sit calida, et non frigida.
â¨6â© Ultimo, tota spera ignis est quasi uniformis, ita quod non habet medium sui frigidum, nec alia elementa habent medium taliter differens705 ab extremis; ergo etiam nec aer.
â¨7â© Oppositum patet primo huius, tertio et octavo capitulis329.
â¨8â© Primo videndum si et qualiter talis regio est frigida et706 de loco707 huius, et hoc a posteriori; secundo708 assignande sunt cause de tali frigiditate.
â¨9â© Quantum ad primum, sciendum quod per âmediam regionem aerisâ intelligitur illa pars aeris709 in qua generantur nubes, pluvie et talia humida. Et tunc est conclusio quod talis regio est frigida. Probatur a signo, quia ex quo ibi ingrossantur et inspissantur nubes et generantur aque, signum est quod ibi est frigiditas disponens taliter ista.
â¨10â© Secundo, sciendum quod âmediumâ dicitur dupliciter secundum locum. Uno modo quod est inter extrema qualitercumque; secundo modo quod est inter ista per equalem distantiam. Tunc est conclusio quod talis regio dicitur âmediaâ in aere primo modo, quia non distat equaliter ab extremitatibus aeris. Probatur, quia sicut patet satis tertio capitulo ex proportionibus elementorum, multo maior latitudo regionis aeris est supra illum locum ubi generantur nubes quam citra vel versus terram, quia ille locus non est nimis altus330.
â¨11â© Tertio, sciendum quod aliquid dicitur âfrigidumâ dupliciter. Uno modo in summo, sicut aqua pura vel terra; alio modo remisse, et multipliciter secundum magis et minus; unde, si modicum minus quam in summo, dicitur âvalde frigidumâ. Ideo conclusio est quod talis aer non est frigidus in summo, quia tunc esset aqua vel terra, immo ymaginatur habere aliquod gradum caliditatis remissum710; sed tamen est valde frigidus, ideo711 dicitur âregio summe frigidaâ. Et si obiciatur: ibi generatur aqua et glacies, que est frigida summe; ergo frigiditas aeris est tanta vel maior712; potest dici quod aqua ibi generata non est aqua pura, immo mixtaâet per consequens non summe frigida. Etiam potest dici quod ibi generatur maior frigiditas quam aeris circumstantis propter dispositionem materie. Et quia non [D 70vb] a solo aere generatur, sed ab inclinatione materie, que est nature aque et revertitur ad frigiditatem quantum potest, etiam cum adiutorio alterius constellationis.
â¨12â© Quarto, notandum quod âmixtumâ dicitur dupliciter: uno modo quia ex elementis, sicut homo; alio modo solum propter qualitates, sicut aqua calefacta diceretur [C 60vb] âmixtaâ licet esset in se purum elementum. Tunc est conclusio quod ille aer est mixtus primo modo. Patet eo quod totum est plenum quibusdam vaporibus et exalationibus, que licet sunt aeris plena, non tamen sunt purus aer. Et si sit ibi aliqua pars que non debet dici âmixtaâ, tamen secundum qualitates est mixta. Quod autem totum sit plenum talibus vaporibus patet ex libro De crepusculis, ubi pro hoc713 assignatur causa quare apparet dies ante ortum Solis, quia illi vapores spissi recipiunt et refrangunt lumen, et propter altitudinem Sol prius lucet super illos vapores quam super terram331. Et cum perpetue appareat crepusculum ante Solis ortum, sequitur quod continue sunt ibi vapores.
â¨13â© Quantum ad secundum, videndum est de causis efficientibus et finali, unde multe sunt cause efficientes concurrentes. Prima conclusio est quod remotio a Terra potest dici causa per accidens talis frigiditatis, sicut absentia gubernatoris332, vel saltem quare non est ibi caliditas accidentalis que fit ex lumine. Hoc demonstratur, quia radii refracti a Terra continue ascendendo sursum magis elongantur, scilicet incidens714 a reflexo; ideo, quando sunt bene longe, non ita possunt calefacere. Et hoc ponit Aristoteles propter suspendi in longum715333, quod demonstratur magis naturaliter, quia sicut dicebatur alias716, lumen calefit ex forti reflexione ad corpus opacum334; et ideo, cum Terra sit primum opacum [M 27rb] oppositum Soli, maxime calefit a Sole et tunc calefacit aerem proximum, et deinde magis proximum, et tandem, quando nimis est longe, non calefit ab ipsa.
â¨14â© Sed contra hoc obicitur, quia videtur de nocte quod ista causa cessat quando Sol non lucet super Terram717. Respondetur quod non, quia propter radios diei Terra est calefacta et etiam aer propinquus; ideo, quando noctes sunt longiores, de mane aer est frigidior nisi sit impedimentum propter exalationes calidas elevatas a terra718.
â¨15â© Secunda conclusio: quod vapores elevati a terra et aqua calore Solis sunt causa frigiditatis illius regionis. Hoc probatur, quia huiusmodi vapores naturaliter sunt humidi et de natura aque; ideo, quando sunt calefacti actualiter calore Solis et superius elevati, et veniunt ad locum non multum calidum, tunc redeunt per se ad naturalem frigiditatem et ad naturam aqueam, sicut videmus de aqua calefacta; et tunc infrigidant aerem circumstantem, ita quod hic est una partialis causa.
â¨16â© Tertia conclusio est quod motus superioris regionis aerisâqui vocatur âestusâ ab Aristotele335âet caliditas ipsius ignis concurrunt ad causam719 istius frigiditatis. Hoc patet, quia talis aer motus720 rarefit et per consequens inferior condensatur, et ad hoc sequitur infrigidatio.
â¨17â© Quarta conclusio: quod antiparistasis est causa talis frigiditatis, id est circumstantia contrariorum vel circumiacentia721. Hoc patet, quia sicut dictum est prius722, contrarium circumdans aliud fortificat illud336; modo inferior regio est calida ex propinquitate ad terram; superior723, ex motu et propinquitate ad ignem; ergo media, que per alias causas habet frigiditatem aliquam, comprimitur ex isto et per consequens fortificatur frigidum724.
â¨18â© Quinta conclusio725: quod ad hoc facit et726 concurrit influentia celi et aspectus astrorum; cuius signum est quod ex talibus aspectibus solet pronosticari quando debent fieri pluvie et talia, quia tunc magis infrigidatur talis regio.
â¨19â© Ultima conclusio est de causa finali, quod hoc fit propter mixta et generationem eorum, sicut727 dicitur quod Iupiter pluit propter segetes337, et quia elementa sunt propter mixta728. Patet ergo ex hoc quod continue est frigida, quia continue concurrunt tales cause, et ideo montes alti semper sunt frigidi.
â¨20â© Ex hoc sequuntur correlaria. Primum: quod probabile est729 quod nullum elementum est in natura [C 61ra] propria simplici, et hoc quia sunt propter mixta et perfectio eorum est ut sunt in via ad generationem730. Ideo dicit Plato in Timeo quod illud quod dicitur âaerâ non est aer731, sed aereum, [D 71ra] nec âignisâ, sed igneum; et ita de aliis338. Et patet de aere, quia in nullo loco est aer purus732.
â¨21â© Secundum correlarium: quod illud non debet dici âviolentiaâ simpliciter, sicut non est concedendum quod elementa violente sint in mixto. Et forte impossibile est aliquid esse simpliciter violentum.
â¨22â© Tertium correlarium est quod talis regio est frigidior in uno tempore quam alio, ut estate, propter fortem antiparistasim; et etiam in uno loco quam in alio, propter idem.
â¨23â© Quartum est quod ista regio est latior in uno tempore quam in alio; unde in estate minuitur eius latitudo a parte inferiori, scilicet versus terram, propter hoc quod radius incidens et reflexus sunt magis propinqui733 et propter hoc quod terra calefacta plus calefacit de aere propinquo quam in hieme, ideo nubes sunt magis alte.
â¨24â© Quintum est quod est magis lata in uno loco quam in alio, ita quod latitudo augetur ab utraque parte, tanto inferius quam superius, scilicet versus polos; unde latior est ad inferius, propter hoc quod est minor caliditas super terram734; similiter superius, eo quod regio superior non ita velociter movetur sicut in aliis partibus versus equinotialem.
â¨25â© Ex quo sequitur sextum et ultimum quod in partibus illis versus polos vapores altius elevantur et per consequens eis citius apparet crepusculum quam in aliis partibus, ceteris paribus.
â¨26â© Ad rationes in oppositum. Ad primam, cum dicitur quod aer est calidus, etc., dico quod in ista regione, si sic735 aer habet aliquam736 caliditatem naturalem, tamen habet multam frigiditatem accidentalem, sicut diceremus e contrario de aqua calefacta. Et cum dicitur quod in medio loco debet melius disponi, dico quod nobilius est simpliciter quod disponatur propter mixta quam si maneret in natura propria, et ille locus est sibi proprius et conveniens737.
â¨27â© Ad secundam dico quod non debet dici âviolentaâ simpliciter, quia etiam intenditur a natura propter melius; et si sit violenta, dicitur quod nullus aer idem numero738 est taliter dispositum in perpetuum, et ideo stat quod nullum violentum est eternum.
â¨28â© Ad tertium, cum dicitur quod ista regio est propinqua causis caliditatis, dico primo, de celo, quod non est propinquior celo quam regio inferior, nisi in proportione739 modica; et ideo, si cetera essent paria, insensibiliter esset ex hoc calidior, et cum hoc cetera non sunt paria propter causas [M 27va] prius dictas, etiam quandoque propinquitas contrarii fortificat contrarium, ut dicebatur prius339.
â¨29â© Ad quartam, cum dicitur quod esset densior, potest dici quod iste inferior est multum densus propter fumos, et ille medius densus est propter frigiditatem et vapores, non tamen in tantum quod impediat visum nostrum, sed bene remittit, nisi quandoque quando condensatur in nubem.
â¨30â© Ad quintam dico quod fulmina ibi generantur propter nimiam frigiditatem circumstantem, ut videbitur in posterum740340.
â¨31â© Ad ultimam, de igne, etc., dico quod nullum741 remanet in natura propria, nec oportet quod sit omnimode dispositio unius sicut alterius.
I.17 Utrum flamme apparentes de nocte in aere fiant ibi naturaliter
Consequenter septimodecimo queritur utrum flamme apparentes de nocte in aere fiant ibi naturaliter.
â¨1â© Et videtur quod non. Primo, quia aer naturaliter est humidus, et flamma et tale igneum est calidum et siccum; modo humidum non est natum generare siccum, cum sit sibi contrarium. Similiter, aer non est ita intense calidus quod possit inflammare, ut videtur.
â¨2â© Secundo, aer non generat ignem, immo aerem; ergo tales flamme non possunt generari ab aere circumstante. Antecedens patet, quia omne elementum est natum generare sibi simile, et non alterum742.
â¨3â© Tertio, vel materia taliter inflammabilis elevaretur a terra, vel ab aqua, sufficienti divisione, secundum Aristotelem341; sed a nullo istorum potest elevari, quia nec terra nec aqua sunt inflammabiles; immo inflammabile indiget quadam pinguedine seu humido aereo; et videmus quod terra, sicut lapides, non inflammantur743, nec etiam aqua.
â¨4â© Quarto: quod non naturaliter, quia generativum ignis, quod debet esse leve et calidum, non potest stare inferius naturaliter, et etiam unumquodque naturaliter non gravatur nisi [D 71rb] in loco naturali; modo aer744 non est locus ignis.
â¨5â© Quinto deberet argui quod eadem ratione deberent apparere de die745.
â¨6â© Oppositum patet capitulo quarto; et ad sensum videntur quedam stelle cadentes et quedam alie flamme in aere746342.
â¨7â© Primo ponende sunt experientie sensibiles et secundo dicendum est de causis talium apparitionum, et hoc probabiliter, sic quod [C 61rb] causa non discordet747 cum apparentiis.
â¨8â© Quantum ad primum, videndum est de diversitate talium flammarum. Dico primo quod differunt in magnitudineâunde quedam apparent parve et alique magne, sicut trabesâet multitudine et paucitate748.
â¨9â© Differunt secundo in raritate et densitate; ideo quandoque apparet tenuis flamma et quasi lux remissa, quandoque magis intensa. Et quando est tenuis non ledit, et hoc est ut plurimum. Et si homo velit tangere, non sensiet calidum, ubi quandoque ledit non ex caliditate, sed ex quadam infectione venenosa749343. Et ideo quandoque ex talibus homines infirmantur vel leduntur in aliqua parte, et quandoque magis ex timore earum.
â¨10â© Tertio differunt in figura, unde quedam sunt rotunde et ut plurimum sunt oblonge, secundum figuram materie.
â¨11â© Quarto in duratione. Quandoque durant parum, quandoque per multum tempus, sicut quedam stelle comate et quedam alie flamme, ut invenitur in historiis, que aliquando durant per quadraginta dies344.
â¨12â© Quinto differunt in motu, unde quedam moventur velocissime, sicut stelle cadentes, et recte; alie videntur saltare, sicut ille quas Aristoteles vocat âeges750â345; alie moventur tarde, sicut quedam traves, et variis modis, sicut a dextris, a sinistris, et etiam alique sunt que non moventur localiter donec corrumpantur751.
â¨13â© Secundo sunt alique experientie de tempore; unde, ut in pluribus, solent apparere tempore sicco, non nimis, sed quasi temporibus mediis, ut in vere et maxime in autumno, etiam quando fiunt tempestates et temporibus ventosis, et sicut dicit Albertus, precipue quando stella Martis habet aliquas fortitudines, que est calida et sicca effective752346. Et ideo, quando accidunt multa talia, tunc significant infirmitates et pestilentias et guerras et huiusmodi.
â¨14â© Tertio de loco; unde fiunt sepius in locis calidis, et maxime in quibus est aliqua humiditas aerea aut pinguedo; unde sepe videntur in campis pinguibus et in patibulis et in cimiteriis753.
â¨15â© Quarto de regione: quandoque apparent talia super terram bene prope; quandoque prope mediam regionem et sub nubibus, et quandoque supra, sicut quedam stelle cadentes et sydera volantia754.
â¨16â© Quantum ad secundum755, sicut sunt quatuor genera causarum, pono quatuor conclusiones. Prima est quod causa materialis propinqua est exalatio calida et sicca elevata a terra; non a terra pura, sed a terra mixta et a mixtis que sunt prope superficiem. Unde, sicut dicit Seneca, tria sunt cruste756 ipsius terre: prima est ubi sunt aque permixte fluminum et fontium757; secunda, ubi sunt minere quorundam [M 27vb] metallorum, et tertia est adhuc inferius versus centrum347. Conclusio patet ratione Aristotelis348, quia ad sensum patet quod sunt quasi flamme; ergo materia propinqua erat de levi inflammabili, et sic erat preparata et disposita ad ignem; et talis est exalatio758 calida et sicca.
â¨17â© Secunda conclusio, de causa formali: quod talis materia, vel etiam flamma, est quoddam mixtum et non habet formam puri elementi. Probatur, quia omne inflammabile habet quandam humiditatem ad modum pinguedinis que est nutrimentum flamme; ideo ignis in spera ex defectu talis humidi non est flamma neque lucet; ideo talis res bene est a dominio calida et sicca, sed cum hoc habet alias qualitates, eo modo quo qualitates contrarie sunt in mixto; ideo non est ignis, sed igneum, et antequam inflammetur non est terra, sed terrestris; immo, sicut dicit Constantinus, nullum est elementum purum. Dicit enim sic: âpalam itaque est quatuor elementa esse, que sensu apparent simpla, intellectu vero composita. Numquam enim subsistit ignis sine aeris, terre, aque particula aliqua, nec cetera similiterâ349. Non ergo sunt elementa; participant autem nominibus elementorum hac ratione, quia nulla substantia in hoc mundo tantum videtur affinis igni elemento quam hec substantia quam âignemâ dicimus; et sic de aere, aqua et terra. Ideo, si propria nomina voluimus eis attribuere, non âignemâ dicemus, sed âigneumâ, secundum Platonem, nec âaerâ, sed âaereumâ, etc350. Et si aliqua auctoritate appellentur âelementaâ, dicemus hoc esse improprie et secundum vulgarem opinionem759. Ex conclusione ista sequitur quod omnes tales flamme apparentes sunt eiusdem speciei [C 61va] et ex una materia propinqua, differentes tamen secundum magis et minus et secundum diversas figuras accidentales.
â¨18â© Tertia conclusio, de causa efficiente: quod caliditas Solis et astrorum aliqualiter concurrit, materiam [D 71va] preparando et talem exalationem, que naturaliter est frigida et sicca, cum sit terrea, calefaciendo et levificando et superius elevando; postea, ipsa elevata, causa propinqua inflammationis760 est caliditas quam invenit superius, que est causa principalis et que inflammat761 et que per antiparistasim condensat et comprimit762 caliditatem talis exalationis, ex quo sequitur inflammatio vel violenta expulsio, ad quam propter motum sequitur calefactio et inflammatio.
â¨19â© Quarta conclusio, de fine, potest dici quod hoc fit763 propter mixtionem et ad preparandum materiam ad aliqua mixta perfecta. Et etiam potest dici quod multa talia fiunt propter ostensionem futurorum, sicut stelle comate et ita de aliis764351. Ideo dicit Albertus quod antiquitus homines per talia predicebant765 tempestates futuras et sacrificabant diis352.
â¨20â© Ultimo patet quomodo ex istis potest assignari modus generationis et causa apparentium; unde, quando elevatur exalatio et adhuc prope terram circumdatur ab aere calido, cito et leviter inflammatur, vel etiam ab aere frigido per antiparistasim, ut dictum est. Et propter tenuitatem exalationis tale quid non potest bene capi766. Et similiter, quia fiunt ex tali materia, est causa quare apparent in tempestatibus, quia tunc sunt multe exalationes, et etiam in temporibus mediis magis quam in estate, quia propter nimiam caliditatem consumitur talis humor. Et apparent quandoque in mari super naves, ideo talis exalatio est ex lignis putridis353, et quandoque super aures equorum vel super animalia; et tunc talis materia exalatur ex ipso animali. Etiam quidam dicunt quod serpentes proiciunt ab ore ignem, et sic767 elevatur magis sursum, et tunc comprimitur a frigore circumstante et a nube, et tunc violente expellitur et fit quasi stella768 cadens354. Quandoque, serenitate existente, elevatur usque ad regionem superiorem, et tunc prima extremitas inflammatur et continue comburitur descendendo inferius, et tunc, licet videatur moveri, tamen non moveretur769, sed est successive et continue770 alia flamma355. Et conformiter et771 consimiliter possunt assignari cause aliorum apparentium.
â¨21â© Ad rationes. Ad primam, cum dicitur quod aer est humidus, dicendum quod non est772 in natura propria, immo habet773 quandoque caliditatem extraneam a lumine Solis vel etiam frigiditatem ex vaporibus terre; et tunc modo preexposito potest inflammari, ut dictum est. Et cum dicitur quod non est tantum calidus, dico quod quandoque sufficit talis modicus calor, et hoc quandoque fit per frigus circumstans, sicut dictum est.
â¨22â© Ad secundam, cum dicitur quod ignis non generatur774 ab aere, dico quod talis [M 28ra] flamma non est ignis purus. Etiam non solum aer generat talem flammam, immo alia concurrunt, ut dictum. Etiam unum contrarium potest per accidens aliud fortificare et per consequens generare, ut dictum fuit356. Et cum dicitur ultra quod non debet generari nisi in loco proprio, istud non valet, immo propter alternam actionem magis generantur elementa extra loca propria quam in locis propriis.
â¨23â© Ad aliam, cum dicebatur quod elevatur a terra, etc., dico quod terreum bene est inflammabile si ibi sit aliquid mixtum humidum aereum et similiter aquosum; unde aqua bene potest ab igne consumi et comburi, ut patet in lampade775.
â¨24â© Ad aliam, cum dicitur quod deberent apparere de die, dico quod talia fiunt quandoque de die. Ideo, sicut dicit Albertus quod aliqua talium exalationum sunt venenose357, ideo aliqui homines de die leduntur vel in oculis vel in facie776 talibus exalationibus; et dicitur vulgariter quod hoc facit malus ventus, et verum est quod sunt de eadem materia sicut ventus358. Et quia lumen debile non apparet de die, ideo non videntur, nisi contingeret quod esset lumen nimis intensum, et ita visum est multoties777.
â¨25â© Et ad quartam patet ex predictis.
I.18 Utrum, serenitate existente, appareant in celo de nocte hiatus, seu aperture, et voragines et sanguinei colores
Consequenter decimoctavo queritur utrum, serenitate existente, appareant in celo de nocte hiatus, seu aperture, et voragines et sanguinei colores.
â¨1â© Et videtur quod non, quia tales colores magis [C 61vb] deberent apparere de die in lumine quam in tenebris, sicut est de aliis coloribus, quod tamen non videtur; ergo nec de nocte778.
â¨2â© Secundo, ita bene deberent apparere tempore nebuloso aut obscuro quam tempore sereno, immo magis, sicut videmus de aliis apparentibus, sicut de flammis et talibus que fiunt ex eadem materia, secundum Aristotelem359.
â¨3â© Tertio videtur quod aliqui colores deberent citius apparere779, sicut color purpureus, quia talis magis pertinet ad perfecta mixta, et colores simplices ad mixta imperfecta, sicut nubes semper sunt albe vel nigre.
â¨4â© Quarto arguitur de hiatu, quia secundum Aristotelem ibi est albedo circa nigredinem, et ex hoc nigredo apparet remotior et quasi in profunditate360. Modo hoc videtur falsum, quia contrarium positum iuxta contrarium videtur velocius et clarius780; [D 71vb] ergo ista nigredo propter781 albedinem782 circumstantem videtur intensius, et per consequens debet iudicari propinquius783.
â¨5â© Quinto dubitatur utrum sint eiusdem rationis784 cum flammis785; et videtur quod non, quia talia sunt per se colorata et non per se lucentia, sicut flamme. Videtur tamen quod immo, quia secundum Aristotelem786 sunt exeadem materia propinqua, scilicet de exalatione, et ideo determinat de eis in eodem capitulo361.
â¨6â© Oppositum patet per Aristotelem362, et per experientiam sepe videntur talia.
â¨7â© Sicut in alia questione787363, primo ponende sunt experientie, deinde cause. Experientia est788 quod quandoque tempore sereno celum apparet esse perforatum ad modum unius nigredinis789 profunde et confuse, quandoque vero apparent ibi quedam rubedines et sanguinei colores. Et similiter, ut dicit Albertus, quedam stelle videntur mutare colores et fiunt sanguinee364, et similiter Luna. Similiter apparent ibi colores purpurei quasi inter nigrum et rubeum, et non solum de nocte in serenitate, sed quandoque modicum post occasum vel ante ortum790 extremitates grossarum nubium791 apparent sic colorate quasi rubedine vel quodam colore tendente ad rubedinem. Et similiter talia parum videntur durare et sunt brevis consistentie.
â¨8â© Tunc secundo assignande sunt cause. Prima conclusio: quod secundum Albertum due sunt cause materiales talium365. Una potest esse vapor sursum elevatus in quo est modicum de humore, et est quasi de natura exalationis et quasi terrestre et multum densum. Ideo ab Aristotele non dicitur âvaporâ, sed âexalatioâ366; unde, sicut dictum est prius, nec vapor nec exalatio est simplex, sed mixtum367. Ideo, quia istud est calidum et siccum a dominio, ideo proprie potest dici âexalatioâ; sed quia non tantum sicut inflammabilia, immo plus habet de humido aqueo, ideo potest vocari âvaporâ. Alia causa materialis secundum Albertum dicitur esse aer inspissatus per frigidum ipsius noctis in tantum quod potest refrangere lumen et recipere368. Quod autem aer inspissetur, auctoritate alterius792 probat793, et etiam per quoddam experimentum, et dicit quod si sumatur vas vitreum et impleatur aqua, ponaturque os illius in alio vase in quo sit aqua, ita quod primum sit eversum et habeat os inferius, tunc de die fient ibi quedam ampulle et de nocte non369. Et hoc signum est quod aqua de die rarefit et de nocte condensatur; ergo multo magis hoc fiet de aere, qui est magis passibilis. [M 28rb] Tamen videtur quod ista causa secunda non sit sufficiens nec vera. Primo, quia si aer ita condensaretur, videtur quod in una parte sicut in alia, nisi ponatur aliud cum hoc; et sic quasi totum deberet videri sic coloratum, vel saltem magis pars, quod est falsum; ergo causa insufficiens794. Secundo, sicut dictum fuit prius, impossibile est aliquid condensari nisi alterum rarefiat370; et ideo, dum una pars aeris condensatur, alia rarefit, et e contrario. Cum ergo de nocte, propter maius frigus hic [C 62ra] inferius, aer qui est circa nos debeat condensari, sequitur quod aer superior, ubi apparent talia, debet rarefieri, maxime quia per antiparistasim est minus frigidus quam erat de die, caliditate existente super terram.
â¨9â© Secunda conclusio est de causa efficiente, unde dicit Albertus quod due cause efficientes ad hoc concurrunt: una est caliditas elevans talem vaporem sursum; alia est frigiditas medie regionis materiam condensans795371. Cum hoc alia assignatur ab Aristotele, videlicet lumen aliquarum stellarum refractum a tali materia372. Et ex hoc sequitur causa unius dicti, videlicet quod796 non fiunt nisi serenitate existente, excludendo multitudinem nubium que impediret ne tales stelle lucerent super talem materiam, et etiam excludendo multitudinem ventorum que illam materiam disgregarentur et dissolverentur. Ex istis potest assignari modum generationis et causa multorum apparentium de istis. Et dicit Aristoteles quod parum durant propter materiam que statim dissolvitur aut in nubem condensatur373.
â¨10â© Circa hoc dubitatur utrum hoc fiat quandoque ex lumine Solis vel solum ex lumine stellarum. Respondetur quod quandoque ex lumine Solis. Pro quo sciendum quod quandoque post occasum et etiam ante ortum797 Sol adhuc lucet in superiori regione, quamvis non inferius. Hoc patet per Aristotelem primo huius, qui dicit798 quod in quibusdam montibus lucet per tertiam partem noctis799374; et ideo potest de nocte lucere Sol contra talem materiam. Unde etiam videmus ad sensum quod post occasum adhuc lucet contra aliquas nubes.
â¨11â© Secundo dubitatur de tali colore utrum illa res sit vere colorata vel ibi sit color spiritualis, sicut in iride375, vel solum sit sicut speculum ad nos refrangens lumen stellarum. Respondetur primo quod non est ibi sicut in iride vel halo, quia tunc non appareret ad [D 72ra] omne situm. Et etiam, ut demonstratur de iride, deberent apparere secundum portionem circuli376. Secundo potest dici quod talia sunt vere colorata, quia sunt mixta densa, unde grossus fumus habet colorem. Et si obiciatur quod tunc deberent videri de die, potest dici quod non solum sunt800 colorata, sed cum hoc per se lucentia, sicut visibilia innominata801 que non videntur802 de die propter maiorem lumen377. Et si dicatur quod tunc deberent apparere sub nubibus, potest dici quod non, quia non causantur nisi super nubes, sicut nec stelle comate. Tertio dico quod, sicut videtur dicere Aristoteles, non est ibi color quem videamus aliqualiter, sed solum sunt sicut specula refrangentia lumen stellarum378. Pro quo sciendum quod quedam specula sunt plana et opaca, et talia refrangunt colorem et figuram; alia sunt aut non plana aut non opaca, et talia refrangunt colorem et non figuram379. Et dicit Albertus quod hoc est803 propter divaricationem radiorum380, id est variam refractionem; sicut si aliquis inspiciat in aqua non plana, sed turbata vel mota, tunc videbit804 colorem, sed non figuram. Et ita est in proposito, quia lumen incorporatur in tali materia quia est perspicua, et ideo varie805 refrangitur.
â¨12â© Tertio queritur quare ibi apparet color purpureus vel sanguineus magis quam alii806. Respondet Albertus quod ibi est quoddam terrestre adustum cum calore807, et tale permixtum cum lucido causat colorem purpureum381; et si magis sit ibi de lucido, colorem rubicundum, sicut videmus quandoque de grosso fumo ignito. Et ideo, quando extremitates nubium808 apparent sic colorate809, signum est quod non sunt multum humide, immo terrestres magis.
â¨13â© Ultimo dubitatur quare quandoque apparet celum sic apertum. Respondetur quod quando talis materia est in extremitatibus rara et aerea et in medio opaca et magis terrestris, tunc lumen stellarum [C 62rb] aliquarum aut Solis facit extremitates apparere claras et quasi albas; et quia non profundatur in medium, illud apparet nigrum et obscurum, et ideo apparet magis longe. Ex hoc creditur celum esse perforatum, sicut etiam videmus in picturis quod si aliquid nigrum circumdetur albo, apparebit ibi unum foramen, [M 28va] quia nigredo et obscuritas apparent consimiliter, ita quod obscuritas et nigredo sunt similia810. Et quare videntur in celo811 quia tempus est serenum et non videntur nubes, ideo credimus quod sit ultra, sicut de stellis cadentibus. Et hoc est causa quare quedam stelle mutant colores et videntur sanguinee, quia sunt in directo talis impressionis.
â¨14â© Ad rationes. Ad primam dicitur quod non apparent de die propter maius lumen impediens, quia quodammodo sunt lucida.
â¨15â© Ad secundam dicitur quod non tempore nebuloso, quia nubes impediunt lumen astrorum. Et ideo, quando totum est nebulosum, numquam apparent extremitates nubium sic colorate.
â¨16â© Ad tertiam, cum dicitur quare non alii colores, dicunt812 quod albedo et nigredo apparent ibi, et etiam purpureus color et rubedo et sanguineus color. Sed alii colores qui requirunt materiam magis humidam et aquosam et non adustam813, sicut viriditas et tales, non fiunt ibi sicut in iride et in aliis814.
â¨17â© Ad quartam, cum dicitur quod nigrum positum iuxta album apparet intensius, dicitur quod unum apparet magis nigrum, et per consequens magis simile obscuro et nubiloso815, ex quo non sequitur quod apparet propinquius816, sed magis longius817, quia apparet minus clarum.
â¨18â© Ad aliam, cum queritur si sint alterius speciei a flammis, etc., respondetur quod materia ex qua fiunt est eiusdem speciei; differunt tamen quia est magis densa et minus calida. Tamen ex hoc non sequitur quod sint eiusdem speciei, quia per inflammationem illa materia mutatur in aliam speciem, et non per colorationem. Et ideo de causa formali et finali potest dici sicut dicebatur alias382.
Et sic patet questio.
I.19 Utrum stelle comate sint de natura celi aut elementari
Consequenter decimonono queritur utrum stelle comate sint de natura celi aut elementari.
â¨1â© Et primo arguitur quod sint de natura celi ex motu, quia illud quod naturaliter movetur sicut celum818 est de natura celi; tales stelle sunt huiusmodi; ideo, etc. Maior patet, quia dicitur primo Celi quod mixtum movetur ad naturam elementi predominantis383; ergo, si talis stella esset ex elementis, cum non sit dare equaliter mixtum819, primo Celi384, ipsa moveretur motu rectu ad motum elementi dominantis. Et pari ratione, si moveretur ad motum celi820, dicitur de natura ipsius. Et minor patet821 ad sensum.
â¨2â© Secundo, [D 72rb] si diceretur quod esset de natura elementari, tunc pari ratione posset dici idem de aliis stellis; quod est contra Aristotelem, primo Celi385. Consequentia tenet, quia diceretur quod stella Martis822 est exalatio inflammata823, sicut cometa.
â¨3â© Deinde arguitur rationibus Senece, libro quarto de Questionibus naturalibus. Prima est quia quecumque fiunt in aere, sunt continue transmutabilia; ergo talis stella esset continue variabilis824, cuius oppositum experitur386. Et probatur assumptum, quia aer est semper in continua transmutatione; ergo etiam existens in eo, sicut videmus de nubibus et aliis flammis aeris que modo sunt rare et statim dense et multipliciter variantur.
â¨4â© Secundo, si fieret ex tali inflammatione exalationis, cum exalatio ascendat et habeat825 unam partem semper supra et aliam deorsum, tunc talis flamma deberet descendere comburendo secundum longum, sicut dicit Aristoteles de stellis cadentibus387. Et apparet ad sensum de fumo candele826 per quem flamma descendit.
â¨5â© Tertio, omnis flamma ignea aut ascendit aut descendit, ut patet inductive. Ascendit [C 62va] propter levitatem, et videtur descendere propter continuam generationem ex nutrimento827. Et talis comata numquam visa est828 ascendere aut descendere388.
â¨6â© Quarto, quecumque impressiones fiunt in aere, sunt brevissime durationis. Patet inducendo de nubibus, fulgore, tonitruo, iride, stellis cadentibus, etc. Sed alique comete diu durant, unde dicitur quod tempore Neronis una apparuit829 per sex menses389.
â¨7â© Quinto, quia secundum Aristotelem tales stelle sunt signative tempestatum et ventorum et pluviarum et intemperantie aeris390; sed sic significare pertinet ad stellas celi, quia ista inferiora que significant talia, sicut scintillatio olei830391, significant de prope, et non sunt signa respectu longe futuri sicut est cometa392.
â¨8â© Oppositum patet per Aristotelem primo huius, capitulo quinto831393.
â¨9â© Primo recitanda832 est opinio ipsius Senece, deinde opinio Aristotelis. Sciendum ergo quod Seneca primo protestatur et excusat se propter difficultatem, et dicit sic: âegregie Aristoteles ait833 numquam nos verecundiores esse debere834 quam cum835 de diis agitur, et si in omne argumentum modestie fingimur, quanto magis836 hoc facere debemus cum de syderibus, de deorum natura et de stellis disputamus, ne quid temere, neque imprudenter aut ignorantes837 affirmemus aut scientes mentiamur, nec838 miremur tam tarde erui, que tam alte iacentâ394. Tunc opinio sua est quod [M 28vb] stella comata est una stella celi et est erratica. Et probat quod non sit de natura elementari839 per rationes prius dictas, ex quo sequitur quod sit de natura celi.
â¨10â© Et ad argumenta Aristotelis et aliorum ipse respondet. Primum, quia non sunt nisi840 quinque planete preter Solem et Lunam; modo aliquando videntur omnes quinque et cum hoc videtur illa stella395. Respondet ad hoc quod est una alia preter illas, et tamen auctores non fecerunt tabulas841 de motu eius propter varietatem396.
â¨11â© Secundum est quia omnes stelle erratice moventur sub zodiaco, et cometa sepe videtur extra397. Respondet dicens sic: âquis enim stellis limitem ponit, quis in angustum divina compellitâ398? Et quia isti quinque habent alios et alios circulos, sic cometa potest habere circulum alium.
â¨12â© Tertio, quia omnis motus celi est regularis, et talis stella movetur irregulariter. Respondet quod isti planete moventur difformiter et motu composito ex842 pluribus motibus; ideo possibile est quod motus comete sit etiam aggregatus ex pluribus certis motibus regularibus, ita quod nondum scitur quibus motibus nec cognoscitur cursus eius, nec est mirum. Unde dicit quod843 nondum sunt anni mille quingenti ex quo Grecia stellis numeros et nomina fecit399. Unde subdit quod veniet tempus quo ista, que nunc latent, in lucem dies extrahat et longioris evi diligentia, et ad inquisitionem tantorum etas una non sufficit; unde quandoque erit quod posteri nostri tam aperta nos nescisse mirentur400.
â¨13â© Quarto: omnia corpora celi sunt rotunda, et talis stella non. Respondet quod ipsa est rotunda, tamen coma apparet propter lumen suum quod diffundit circa se; nec est ita de aliis, quia habent diversas naturas, sicut Luna est844 pallida [D 72va] et Mars rubicundus401.
â¨14â© Ultimo: stelle celi sunt inaugmentabiles et incorruptibiles845402, et cometa non semper apparet, immo quandoque diminuitur. Respondet quod in planetis846 quidam sunt aucti lumine vel minuti propter motum in eccentrico; ita posset esse de cometa. Dicit etiam quod est incorruptibilis, tamen raro videtur847, quia sepius est iuxta Solem, sicut sepius est de stella Mercurii403.
â¨15â© Tunc sciendum quod sunt alie opiniones que fuerunt tacte in textu404, quas non recito. Tunc pro opinione Aristotelis est prima conclusio quod talis stella non est de natura celi. Rationes prius dicte sunt probabiles, licet non demonstrent, sed sunt alie due potissime quas non solvit Seneca.
â¨16â© Prima est quia sepe visum est848 quod stella comata videbatur per se ipsam deficere et non per introitum sub radiis Solis, et videbatur corrumpi; modo nullum corpus celeste est corruptibile405.
â¨17â© Secundo, quia sepe vise sunt simul plures stelle comete, et sic oporteret ponere multas alias stellas erraticas. Etiam una fuit visa que extendebat suam comam per tertiam partem celi secundum longitudinem406; modo non videtur [C 62vb] quod sit aliqua talis stella in celo.
â¨18â© Secunda conclusio est, que sequitur ex ista, quod est de natura elementari et in materia, et generabilis et corruptibilis.
â¨19â© Ultima: quod est ex exalatione calida et sicca. Patet, quia nisi esset849 sicca, non esset inflammabilis; unde non elevantur sursum nisi aut vapores aut exalationes; modo vapor non est bene inflammabilis. Et etiam, quia terminat visum nostrum, oportet quod sit materia densa et terrestris; ergo verisimile est quod sit ex exalatione elevata a terra, que est calida et sicca.
â¨20â© Ad rationes in oppositum. Cum dicitur quod movetur circulariter, etc., dicendum quod ille motus est propter motum continentis, scilicet ignis et aeris superioris, qui movetur circulariter, ut dicebatur prius407. Et cum dicitur: âsi est mixta, aliquod elementum dominaturâ, dico quod ascenderet aut descenderet; sed ibi detinetur virtute stellarum et caliditatis elevantis et etiam gravitatis, sicut videmus quod nubes aliquando stat quod nec descendit nec ascendit.
â¨21â© Ad secundam dico quod non est simile de aliis stellis, quia sunt perpetue et semper in eodem statu; et per hoc probatur primo Celi quod non sunt de natura corruptibili et elementari408.
â¨22â© Ad rationes Senece. Ad primam, cum dicit quod illa que sunt in aere sunt in continua variatione, verum est de aere isto inferiori, sed in superiori regione prope ignem non est ita variabile nisi motu circulari; modo ibi sunt comete.
â¨23â© Ad secundam, quando dicit quod descenderet secundum longitudinem, etc., dicendum quod non, quia forte talis exalatio non est longa, immo grossa et rotunda, et est ibi illa flamma sicut in quadam lampade, et est ibi nutrimentum quod diu durat. Et hoc maxime facit influentia850 stellarum, quia aliquando videntur sequi aliquas stellas851.
â¨24â© Ad tertiam per idem, cum dicitur quod omnis [M 29ra] flamma, etc., oppositum patet in lampade. Etiam conceditur quod continue est alia et alia flamma, sed continuatur.
â¨25â© Ad quartam, cum dicitur quod impressiones aeris sunt brevis durationis, potest dici quod verum est in aere inferiori, nec sit inductio alibi, nec superius oportet852.
â¨26â© Ad ultimam, de significatione, dicendum quod stelle celi, ad cuius influentiam causantur, sunt cause et signa talium futurorum; et ideo ex consequenti, et non primario, stelle comete sunt signative. Ideo vocantur ab astrologis âstelle secundeâ409, quia constellatio celi significat multos effectus futuros perordinatos, et iste est unus de primis effectibus, ideo suspicantur alia evenire.
I.20 Utrum motus stelle comate sit naturalis
Consequenter vicesimo queritur853 utrum motus stelle comate sit naturalis.
â¨1â© Et arguitur quod non. Primo, quia nullum inanimatum movetur ad utramque partem854 positionis, sed solum sursum aut deorsum naturaliter, et talis stella movetur circulariter et ad latus, ut patet ad sensum855.
â¨2â© Secundo: motus circularis non est naturalis gravi aut levi856. Patet, quia cuiuslibet corporis simplicis est unus motus simplex, ut patet secundo Celi410. Modo simplicia moventur sursum aut deorsum, et similiter composita, ad motum elementis857 dominantis.
â¨3â© Tertio: talis stella movetur ad motum continentis858, sicut clamis [D 72vb] affixus navi; igitur non movetur per se nec est in loco per se, sicut patet quarto Physicorum859411, maxime quia est de natura aeris860; ergo non movetur naturaliter, quia talis motus861 est per se.
â¨4â© Quarto: talis stella movetur et trahitur ab extrinseco, videlicet ab aliqua stella celi per cuius influentiam est causata862; ergo talis motus est violentus, ut patet primo Celi863412.
â¨5â© Ultimo: motus naturalis velocior est in fine, ut dicitur primo et secundo Celi864413, et non videtur per experientiam quod talis stella velocitat motum suum, immo quandoque retardat.
â¨6â© Oppositum arguitur865, quia illud videtur esse alicui naturale quod inest cuicumque talis speciei, sicut patet inducendo. Sic [C 63ra] homini naturale est sentire vel ridere. Modo quelibet stella talis videtur moveri circulariter.
â¨7â© Secundo: nullum violentum est perpetuum866414. Modo, si talis stella semper duraret, semper sic moveretur, ut videtur, quia numquam visum est867 quod aliqua868 cessaret a tali motu.
â¨8â© Tertio, quia motus violentus tardior est in fine415; modo non semper retardatur.
â¨9â© In questione videndum est primo de natura talis stelle et secundo de suo motu, tertio de suo loco.
â¨10â© Quantum ad primum, dicendum est de eius duratione. Unde, sicut dicit Seneca, alique sunt magne durationis416. Et ideo una causa posset assignari quia talis materia non cito consumitur, sed est multa et ibi est pauca flamma, sicut videmus de lampade cuius lumen potest diu durare; unde immo forte ex tali materia et taliter posset applicari quod modicum materie sufficeret in lampade ad illuminandum per multos annos, sicut narratur quod in Roma fuit inventum unum sepulcrum in quo erat lampas ardens, et erat superscriptum quod ibi iacebat Eneas, qui fuerat plus quam per mille annos ante; ergo multo fortius a natura et virtute stellarum869 potest fieri aliquid tale in aere. Alia causa potest esse quia continue flueret ibi materia ad illum locum, et sic continuaretur ad modum unius fontis, et non esset nata inflammari nisi in uno loco. Adhuc alio modo potest dici forte quod non est ibi flamma, sed est quedam materia naturaliter lucens, sicut sunt squame piscium, putredines quercuum870 et talia huiusmodi que non apparent nisi de nocte. Et forte posset impugnari, quia aliquando apparet871 dum Sol lucet super eam.
â¨11â© Secundo dicendum est de eius figura. Unde non videtur quod semper deberet apparere rotunda, immo alio modo secundum figurationem diversam872 materie873. Respondetur874 quod una causa potest esse propter hoc quod ibi multum facit875 influentia celi. Et ideo quodammodo assimilatur stelle vel planete de cuius natura dicitur esse et a qua causatur, et stelle sunt sperice, ut patet secundo Celi417. Vel potest dici quod materia est quodammodo ventosa et disposita et talis nature que tendit ad spericitatem. Aut posset dici quod licet sit figure angularis, tamen propter distantiam apparet rotunda, sicut apparet in Perspectiva quod quadrata apparent rotunda876 propter distantiam418.
â¨12â© Tertio sciendum de coma. Unde quedam habent quasi comam undiquaque; et causa est dissolutio materie per calidum, que sic dispargitur. Alie habent ab una parte ad modum caude; et causa est877 quandoque propter motum quod flamma remanet retro, vel propter materiam que fluit ab illa parte878 et venit879 ab illa parte, ideo prevenitur880 a flamma.
â¨13â© Quarto sciendum quod quandoque apparent per se, quandoque una de stellis celi apparet comata. Et dicit Aristoteles quod coma est in aere et stella in celo, tamen propter distantiam apparent simul419.
â¨14â© Tunc dico de motu. Primo sciendum quod posset ymaginari quod talis stella non movetur, sed, sicut881 sydera volantia que non882 moventur, sed continue est [M 29rb] nova flamma, ita potest ymaginari quod in aere sunt quidam circuli talis materie inflammabilis, qui causantur virtute corporum celestium et sunt ad modum gire, et tunc flamma successive comburit istud et tunc apparet moveri, et magis ad unam partem quam ad aliam propter naturas stellarum. Et ex hoc sequeretur quod nullo modo potest probari quod aer superior aut ignis in spera883 movetur circulariter, quia, sicut dicit Seneca libro De naturalibus questionibus, non fuit alia via884 ad probandum motum spere ignis et aeris in circuitu nisi per stellam comatam885420. Aliter dicitur communiter et secundum Aristotelem quod tota illa materia movetur motu diurno, nisi quod quandoque retardat motum suum et etiam declinat a polis, sicut Sol per accessum et recessum in zodiaco421.
â¨15â© [D 73ra]Sed tunc queritur quomodo hoc possit esse. Primo pono conclusiones. Prima: quod talis cometa trahitur ab aliqua stella celi eo modo quo ferrum trahitur a magnete; tamen propter gravitatem materie non potest plus ascendere, sed insequitur stellam motu circulari. Et ideo diceretur preter naturam, licet non esse violentus, quia ibi causatur quedam inclinatio intrinseca.
â¨16â© Secundo potest dici quod, cum omnis forma sit principium alicuius motus et illa materia sit mixta, erit ibi quedam forma [C 63rb] que naturaliter inclinabit ad talem motum propter similitudinem cum corporibus supercelestibus, sicut dicunt de magnete quod posset taliter disponi quod movetur ad motum ipsius celi886422. Et ita esset nisi gravitas impediret. Et secundum hoc iste motus diceretur mere naturalis.
â¨17â© Tertio potest dici quod movetur ad motum continentis, scilicet ignis superioris, et dictum est prius qualiter est naturalis423. Et quidquid sit dictum potest probabiliter sustineri887 quod est violentus; sed ista violentia est propter melius, scilicet propter alterationem888.
â¨18â© Ultimo, de loco, secundum Aristotelem dicendum quod non sunt in spera ignis, quia tunc materia statim consumeretur, nec in regione media aut inferiori aeris, quia non circulariter moverentur889, sed in regione superiori aeris424. Item dicit quod non sepe fiunt sub via Solis inter tropicos propter nimium calorem dissolventem materiam, sed ut in pluribus versus polum articum890425.
â¨19â© Sed contra hoc sunt tres difficultates ex quibus, cum aliquibus experientiis, possent inferri multa pulchra. Prima est de stellis celi que apparent comate, quia, si ita sit sicut dicit Aristoteles quod coma sit in aere et stella in celo super illam comam891426, sequitur quod non sub eadem stella apparet coma in meridie et in occasu et in ortu. Sequitur etiam892 quod illa coma in una regione apparet sub una stella et in aliqua sub alia, sicut etiam893 dum Sol eclypsatur, non in quacumque regione apparet Luna sub Sole894.
â¨20â© Secunda difficultas est quod si stelle comate fiunt in aere, sequitur quod aliquando apparebit stella comata iuxta aliquam stellam fixam que videbitur ire ad orientem et stella comata, si movetur motu diurno, videbitur ire versus occidentem895, sicut si supra Sanctum Dionisum esset una nubes, tamen, quia polus appareret magis elevatus, tunc, si ista nubes moveretur motu diurno, ipsa appareret ire896 versus occidentem, et tamen stelle que essent in directo apparerent moveri versus orientem.
â¨21â© Tertia difficultas: quod si stelle comate sunt in aere, cum multum sint propinquiores897 Terre quam Luna, aliquando deberent apparere eclypsare Lunam898.
â¨22â© Ex istis omnibus concludo quod899 ista consequentia sunt experta vel visa, vel opinio Aristotelis est falsa; immo oportet dicere quod tales stelle sunt in celo.
â¨23â© Ad rationes in oppositum. Cum dicitur quod nullum inanimatum movetur ad utramque partem positionis, istud potest negari, sicut demonstratum est de magnete900, sed sufficit quod non moveatur motu progressivo. Ista ratio cum omnibus que sunt ab illa parte solute sunt901 si teneatur quod ille motus est violentus902.
â¨24â© Tunc ad secundam, cum dicitur quod motus circularis903, etc., dico quod non est naturalis gravi simplici, tamen bene alicui mixto propter formam propriam. Et cum dicitur quod movetur ad motum elementi dominantis, verum est nisi impediatur et nisi forma904 sit in sua actione, sicut videmus quod animal non semper movetur inferius.
â¨25â© Ad tertiam, cum dicitur quod movetur ad motum continentis, potest dici quod non solum movetur ad motum continentisâquod patet ex hoc quod non movetur solum motu diurno905.
â¨26â© Ad quartam, cum dicitur quod trahitur ab extrinseco, respondetur quod non; sed hoc videtur pro tanto quia [M 29va] forma sua naturalis inclinat ad sequendum906 talem stellam ac si traheretur ab illa.
â¨27â© Ad ultimam, cum dicitur quod motus naturalis, etc., hoc solum est verum de motu gravium et levium qui est a gravitate et levitate, nisi sit impedimentum. Et hoc patet secundo Celi, ubi dicit Commentator907 quod motus voluntarius est velocior in medio427; et similiter motus celi semper est uniformis, et tamen est naturalis.
â¨28â© Et qui [D 73rb] vellet tenere908 quod movetur et trahitur violente, tunc responderet ad909 rationes910 in oppositum. Ad primam, quando dicitur911 quod naturale est quod inest, etc.: hoc est falsum, quia cuicumque vel maiori parti homini inest infirmari, et tamen hoc non est naturale, sed912 innaturale. Etiam [C 63va] cuicumque aeri913 inest quod ipsa est extra naturam propriamâquedam nimis calida, alia nimis frigidaâet cuicumque ferro inest quod trahitur a magnete.
â¨29â© Ad secundam, cum dicitur quod nullum violentum, etc., verum est; ergo nec talis stella est perpetua914 nec aliquis ignis motus circulariter.
â¨30â© Ad ultimam, cum dicitur quod motus violentus retardatur in fine, verum est nisi cause moventes915 fortificentur vel maneant in eodem statu.
Et sic patet questio.
I.21 Utrum comete significent guerras, mortes principum, pestilentias et huiusmodi
Consequenter queritur vicesimo primo utrum comete significent guerras, mortes principum, pestilentias et huiusmodi.
â¨1â© Et videtur quod non, quia in eadem regione habitant simul dives et pauperes et reges et subditi; ergo pari ratione significabit equaliter mortem pauperum et principum916, maxime cum influentia celi sit utrobique equalis917.
â¨2â© Secundo, auctores dicunt quod tales stelle sunt de natura planetarum428; ergo, si una cometa sit de natura Saturni vel planete malivoli, bene significat talia; sed si sit alia de natura Iovis vel benivoli, debet significare opposita, vel bona.
â¨3â© Tertio dicit Aristoteles quod galaxia est paris nature sicut cometa, quia secundum eum non est nisi coma multarum stellarum429; sed galaxia non significat talia, quia ipsa est semper continue uno modo, et talia non eveniunt continue eodem modo.
â¨4â© Quarto dubitatur qualiter est signum istorum: utrum sit causaâet hoc non videtur, quia alie sunt cause quare homines918 moriuntur; nec est effectus talium, ut notum est; nec videtur alio modo esse signum. Etiam signum et significatum aliquam habent similitudinem et proportionem; et ista non sunt huiusmodi; ergo non est signum naturale.
â¨5â© Quinto dicit Aristoteles quod significant ventos et siccitatem430. Dicit etiam quod significant inundationes aquarum431, et ista sunt opposita nec videntur ab eodem significari.
â¨6â© Oppositum patet per Aristotelem et Ptolemeum et poetas et Albertum919, et omnes alios philosophos et astrologos qui de hac materia locuti sunt432.
â¨7â© Primo videndum est de significationibus eorum in generali et secundo de modo significandi.
â¨8â© Quantum ad primum, sciendum quod secundum Aristotelem tales stelle fiunt ex exalatione calida et sicca superius elevata433, et ideo habent fieri quando est magna multitudo talis materie et in temporibus et locis ad hoc dispositis secundum influentiam celi; ex quo patet quod fiunt920 temporibus et locis magis vergentibus ad siccitatem. Ex isto sequuntur octo significationes in generali, et secundum hoc possunt esse octo conclusiones.
â¨9â© Prima est quod illo anno quo apparent vel apparet talis stella921, et in regionibus illis ubi apparet, sepius fit magna multitudo aut magnitudo ventorum, aut secundum durationem, aut secundum magnitudinem. Et ratio est quia consimiliter, ut patet secundo huius, ventus causatur ex tali materia, scilicet ex exalatione calida et sicca434; et ex hoc sequuntur pericula multa in mari et tempestates.
â¨10â© Secunda significatio922 est motus et agitatio terre. Ratio est quia, sicut dicitur secundo huius, illud causatur ex tali exalatione inclusa in visceribus terre923, que non potest bene exire propter opilationem pororum ipsius terre435. Ideo, quando nimis augetur violente, petit exitum, et tunc frangitur924 terra et ex hoc sequuntur subversiones locorum et civitatum aliquando, et etiam novi fontes erumpentes de terra et novi fluvii et montes. Et si obiciatur quia secundo huius dicitur quod talis motus seu tremor terre fit tranquillitate existente436, et tamen dictum est prius quod comete significant ventos, respondetur quod significat alterum istorum disiunctive, scilicet aut ventus aut tremor terre, vel successive unum fit post alterum.
â¨11â© Tertia significatio est super caliditatem et siccitatem aeris et temporis vel rerum in illo tempore925. Et ex hoc sequitur desiccatio fontium et fluviorum antiquorum in locis quibusdam.
â¨12â© Quarta significatio [C 63vb] est super sterilitatem terre nascentium et fructuum. Et ratio est propter siccitatem926, quia humiditas est causa nutritionis vegetabilium. Unde dicit Ovidius: âquippe ubi temperiem sumpsere humorque calorque, concipiunt[D 73va]que ab hiis oriuntur cuncta duobusâ437. Et ex hoc sequitur aliud: pestilentie, fames et talia huiusmodi, etc.
â¨13â© Quinta, quod927 quandoque significant inundationes. Ratio est quia, existente multa siccitate aeris super terram, quandoque per antiparistasim congregantur aque in aliqua vacuitate terre, et tunc, propter nimiam multitudinem, quandoque rumpitur terra in aliquo loco et fiunt inundationes ex quibus quandoque sequuntur submersiones civitatum928.
â¨14â© Sexta, quod significat mortes et mortalitates hominum et viventium in aere. Ratio est quia propter siccitatem et propter exalationes [M 29vb] immixtas in aere, aer redditur intemperatus et aliqualiter venenosus propter materiam exalationum, et dicitur âepydemiatusâ. Unde, sicut dicunt, plus nocet malus aer quam malus cibus929, quia homines non possunt se abstinere quin respirant930438, et ideo talis aer vadit ad cor et ex hoc sequuntur quandoque mortes subitanee.
â¨15â© Septima, quod significat seditiones et rixas, contemptiones et bella. Cuius ratio est quia tale tempus propter siccitatem est quasi colericum, et ideo homines pro tunc magis sunt colerici, et subtiliatur sanguis et leviter movetur ad cor931, et causatur ira. Unde videmus sepe quod in quibusdam temporibus et in principio estatis homines magis inclinantur ad bella, sicut dicit Ovidius439.
â¨16â© Octava significatio est super mortes principum. Aliqui dant causam quia, ut932 patet per sextam, significat communiter mortes hominum; modo mors principum magis est notata quam aliorum pauperum. Aliam causam ponunt quia, cum isti sunt magis delicati et nobilis complexionis propter nutrimentum, facilius leduntur tali aere malo933. Aliam causam ponunt quia isti magnates magis sunt complexionis colerice, ideo illud tempus magis ipsis nocet. Alia posset esse quia dictum est quod significat guerras: modo ibi solebant prius mori.
â¨17â© Et ita dictum est de istis in generali, que etiam differunt secundum magis et minus, et aliqua istorum ponuntur a quibusdam philosophis et alia ab aliis. Unde aliqua istorum notat Statius, Achilides934, dicens sic: âsanguineo delabitur igne cometesâ, et subdit: ânon illum navita tuto, non impugne935 vident populi, sed crine minaci nuntiat aut ratibus936937 ventos938 aut urbibus hostesâ440. Hoc de primo.
â¨18â© De secundo, videlicet de modo significandi, prima conclusio est quod non significant ista sicut causa nec sicut stelle celi. Unde sciendum quod quidam Platonicus, in suo libro qui incipit939 âsic faciunt astraâ, dicit nichil evenire virtute aut potestate astrorum ipsis hominibus, sed quod solummodo sunt signa eorum que de necessitate sunt ventura, sicut aves voce vel pennis significant futura nescientes441. Tamen ista non sunt vera de stellis celi, sed bene de stellis comatis, que significant futura per hunc modum quia sunt quedam constellationes celi que sunt cause multorum effectuum per ordinem futurorum. Et ideo, quando aliquid illorum evenit, signum est quod alia sunt ventura; et sic est in proposito quod quedam constellatio celi est causa stelle940 comate et quorundam effectuum consequentium. Et ideo, cum stella comata apparet, que est941 primus istorum effectuum, signum est quod effectus alii consequuntur.
â¨19â© Secunda conclusio: quod quedam significat futura cito, sicut ventum vel siccitatem; alia significat tardius futura, sicut guerras et inundationes aquarum et talia. Cuius ratio est quia ad talia requiruntur multe preparationes et dispositiones que non possunt cito fieri.
â¨20â© Ultima conclusio est quod in speciali possibile est quod habeat significationes super principes magis942 quam super alios, cuius causa est quia tales sunt quasi universalis causa in politia; ideo influentia943 celi quoad illa que possunt immutare politiam est maior super illos, sicut volunt antiqui astrologi et philosophi944. Unde dicit quidam in Libro electionum945: âomnes concordati sunt quod electiones sunt debiles nisi in divitibusâ442. Secundo patet de somniis pronosticantibus futura que causantur a constellationibus, ut Commentator in De somno946. [C 64ra] Modo magis habent fieri in regibus et principibus, sicut recitat ibidem de somno pharaonis443. Tertio patet quia Antiqui fecerunt libros de interpretatione somniorum regum444. Item [D 73vb] narrat Macrobius de somnio cuiusdam regis947: âde statu, inquit, publiquo credendum est regio somnio, quo, si alter vidisset, repudiaremus ut futile948â445.
â¨21â© Ad rationes. Ad primam solutum est: quare magis super reges quam pauperes, date sunt multe cause, et ultima videtur melior.
â¨22â© Ad secundam, cum dicitur quod sunt de natura planetarum, verum est quantum ad aliqua et non simpliciter; et ideo quedam sunt minus male significationis quam alie.
â¨23â© Ad tertiam, quod illa opinio est falsa, immo galaxia est in celo949446.
â¨24â© Ad quartam solutum est, quia non significat sicut causa, sed sicut effectus; non sicut effectus suam causam, sed sicut effectus unius cause effectum eiusdem cause consequentem950.
â¨25â© Ad quintam solutum est, quia de per se significat siccitatem, et si veniat inundatio aquarum, hoc est per accidens et per antiparistasim.
Et sic patet questio.
I.22 Utrum omnes comete sint eiusdem speciei inter se et cum galaxia
Consequenter vicesimo secundo queritur utrum omnes comete sint eiusdem speciei inter se et cum galaxia.
â¨1â© Et arguitur quod non. Primo, quia comete differunt in figura: quedam sunt caudate et alie951 non.
â¨2â© Secundo differunt in significatione, ut dicunt auctores.
â¨3â© Tertio in motu: quedam952 moventur uno modo et alie953 alio modo.
â¨4â© Quarto in duratione et peryodo, maxime de galaxia, que est perpetua, et comete non.
â¨5â© Ex his omnibus [M 30ra] potest argui quod non sunt eiusdem speciei, quia talia diversa accidentia sunt signa diversarum naturarum et diversarum specierum; unde videmus quod omnes sunt quasi similes in talibus accidentibus.
â¨6â© Oppositum patet quia secundum Aristotelem omnes sunt ex eadem materia propinqua, scilicet exalatione calida et sicca954447, quia, sicut dicitur primo955 De anima, diversorum in specie sunt diverse materie propinque448.
â¨7â© Ad questionem potesti dici, si placet, quod sunt diversarum specierum iuxta argumenta predicta; aut potest dici quod sunt eiusdem speciei, saltem comete, quia, sicut dicit Commentator secundo Celi, omnia corpora celestia sunt eiusdem speciei449, et tamen quedam stelle956 habent unam virtutem et alie aliam, et diversimode moventur, et ita potest esse de istis. Unde, si tales diversitates sunt accidentales, non diversificant speciem957. Ideo videndum est de diversitate cometarum et significationum absolute; secundo, in comparatione ad res super quas significant; tertio dicetur de galaxia.
â¨8â© De primo dicit Albertus quod sunt quinque modi cometarum, et dicit quod hoc non est secundum quinque planetas, quia huiusmodi comete sepius videntur extra zodiacum sub quo discurrunt planete; ideo dicit quod hoc est secundum diversitatem materie in subtilitate et grossitie958450. Sed hoc non videtur verum. Primo, quia alique comete aliqualiter trahuntur versus unum planetam et alie959 versus alium, quod non esset nisi diversificarentur secundum influentiam stellarum. Secundo, si solum differerent secundum variationem materie secundum magis et minus, tunc non haberent ita diversas significationes sicut experti sunt habere et secundum naturas planetarum.
â¨9â© Ideo astrologi, qui fecerunt de hoc speciales tractatus, aliter dicunt. Unde quidam ponunt septem modos, secundum naturas septem960 planetarum, qui dicunt etiam quod quelibet stella celi est de natura â¨planetarumâ©, hoc est habet virtutem consimilem alicui septem planetarum. Et sic potest sciri de aliqua961 cometa cui planete attribuitur ex colore et ex motu et significatione, quia diversimode significant secundum hoc quod planete, de cuius natura sunt, sunt cause talium significationum451.
â¨10â© Aliqui dicunt aliter quod Sol et Luna non habent cometas correspondentes, cuius signum est quia ipsimet numquam visi sunt habere comam sicut alii planete. Dicunt tamen quod sunt nove modi cometarum. Unus attribuitur Saturno et quasi tendit ad nigredinem, et precipue significat mortalitatem et famem seu sterilitatem terre. Sed ipsi Iovi attribuunt duos: [C 64rb] primus vocatur Argentum et habet radios claros et argenteos, et videtur de difficili, et si tunc Mars fuerit in signo aqueo, significat ad annos minus steriles, et secundum alios fertiles, et bonum tempus et temperiem. Alius vocatur Rosa, quia habet colorem mixtum ex auro et argento, et est magnus et significat mortem regum et principum et mutationes rerum, sicut politiarum, in melius. Unde dictum fuit prius [D 74ra] qualiter significat mortem principum, aut ex influentia propria962 aut ex guerris452, et homines nobiles solent mori in bello, ut dicit Poeta963453. Tunc sequitur de Marte, cui attribuunt tres, et vocant nominibus propriis: unus sequitur statim occasum Solis, unus est rubeus, alter grossus et magnus. Et omnes isti sunt aspectu terribiles et significant prelia et timores964. Sed Veneri attribuunt unum qui est magnus et pulcher et minus male significationis; et Mercurio attribuunt duos965454.
â¨11â© De secundo sciendum quod significatio cometarum, sicut etiam influentia stellarum circa homines, quadrupliciter variatur: videlicet quantum ad loca, ad status, ad sectas, ad significatum. Primum patet, quia in loco unde elevatur materia comete, ipsa habet maiorem significationem, et postea in locis super que movetur, et minus in aliis. Secundum patet, scilicet de statu, quia aliam significationem habet super divites et pauperes, secundum quod aliam et aliam habent fortunam et diversitatem in statu, moribus et vita. Tertium patet, quia astrologi attribuunt sectas et leges ipsis planetis, et ideo quandoque comete significant malum super homines unius legis aut destructionem secte eorum, sicut illa que apparuit bene966 sunt septem anni significavit malum iudeis967. Quartum patet, quia quedam constellatioâeadem que causat cometam secundum diversos aspectusâinclinat homines unius regionis ad unum et alios968 ad aliud, sicut quosdam969 ad audaciam convertit, alios ad timiditatem, alios ad unitatem propositi, alios ad diversitatem, alios ad diffidentiam de se invicem, alios ad confidentiam, et sic diversimode. Et secundum hoc veniunt970 effectus mirabiles et inopinati [M 30rb] et diverse mutationes, sicut invenitur in historiis971.
â¨12â© Quantum ad tertium principale, de galaxia, prima conclusio est quod ipsa non est de elementari natura nec in elementari regione972. Probatur primo quia omne tale est corruptibile et variabile, sicut patet inducendo in aliis et in cometis973. Et causa est quia, licet aliquando sit materia apta nata, non tamen est semper; modo illa via apparet in perpetuo. Secundo: omnis impressio in regione elementari est augmentabilis et diminuibilis. Patet ex hoc quia non semper est equaliter de materia, immo quandoque plus, quandoque minus, nec etiam agentia elementaria sunt semper eodem modo disposita; modo galaxia numquam visa est minui vel augeri.
â¨13â© Deinde arguitur974 duabus demonstrationibus mathematicis. Prima est quia sequeretur975 quod in una regione appareret sub quibusdam stellis, in alia sub aliis, ut potest demonstrari in figura. Et patet exemplo976 quod non in qualibet regione apparet Luna iuxta easdem stellas fixas, sicut expertum est propter causam predictam. Secundo sequeretur quod appareret sub aliis stellis in meridie et in occasu, et etiam mane et vespere, cuius oppositum patet experientia. Et consequentia potest demonstrari in figura.
â¨14â© Secunda conclusio est quod ipsa est de natura celi. Ista patet ex quo non est in regione elementari. Et hoc est quia, sicut quedam pars celi est magis densaâsicut [C 64va] est stella et sicut videmus de macula977 Lune455â, ita potest esse quod quedam est magis lucida, vel propter densitatem vel propter stellarum multitudinem. Et hoc videtur innuere secundum antiquam translationem, licet oppositum sit in nova456.
CÂ 64va, marg. sin.
M 30rb, marg. dex.
Figure 4
Galaxia
â¨15â© Ad rationes in oppositum potest dici quod si sunt eiusdem speciei, tunc iste diversitates sunt accidentales, secundum diversitatem stellarum aut materie, sicut homines in talibus quandoque distinguuntur. Si dicatur quod sunt alterius speciei, tunc ad rationem in oppositum diceretur quod illa exalatio non est materia propinqua, immo adhuc habet diversas dispositiones proprias secundum hoc quod disponitur ad diversas cometas978.
Et sic patet questio.
I.23 Utrum impressiones humide fiant a calido
Consequenter vicesimo tertio queritur utrum impressiones humide fiant a calido.
â¨1â© Et videtur quod non, quia contrariorum cause sunt contrarie979, ita quod sicut calidum fit a calido, ita frigidum et humidum debent fieri a sibi simili.
â¨2â© Secundo: impressiones calide et sicce, [D 74rb] sicut flamme, ventus, etc., non fiunt a frigido; ergo per simile nec frigide et humide non debent fieri a calido980. Antecedens patet per Aristotelem981457.
â¨3â© Tertio: si tales impressiones humide, cuiusmodi sunt pluvie982, etc., fierent a calido983, tunc quanto984 tempus esset calidius, tanto deberent fieri magis et sepius, cuius oppositum patet ad sensum, quia magis fiunt in hieme quam estate.
â¨4â© Oppositum patet per Aristotelem, qui ponit talia fieri ex vaporibus elevatis a calore Solis et astrorum458.
â¨5â© In generali dicendum est primo de causa materiali985 propinqua talium impressionum aquearum; secundo arguitur de causa efficiente, et tertio de modo; de fine diceretur, sicut dictum est986 de aliis, quod sunt propter mixta et propter fructus terre459. De forma videbitur in speciali987460.
â¨6â© Quantum ad primum, quasi narrative sciendum est primo quod omnia infra speram Lune sunt mixta, et maxime ibi circa nos in medio elementorum, ut dictum est988 prius461.
â¨7â© Secundo sciendum quod ista sunt inequaliter mixta, et precipue mixta imperfecta. Et ideo denominantur ab elemento predominanti, sicut mare vocatur âaquaâ; alia dicuntur âterraâ et âaerâ989, etc., et proprie deberent dici âaqueaâ aut âterreaâ, etc990.
â¨8â© Tertio sciendum quod tale mixtum naturaliter sibi determinat aliquam qualitatem, sicut elementum cui est simile; ideo aquea determinant sibi frigiditatem et humiditatem, et violente ponuntur extra tales qualitates; et ideo, cum dimittuntur nature proprie, iterum revertuntur, sicut patet de balneo calido.
â¨9â© Quarto sciendum quod illa qualitas que potius in eis remittitur est illa que dicitur âmagis activaâ, sicut frigiditas magis quam humiditas in aqua, etc991; ideo videtur quod iste que dicuntur âpassiveâ magis sint inseparabiles.
â¨10â© Quinto sciendum quod preter istas potest dici quod in aliquo tali, verbi gratia in aqua vel aqueo, est quedam992 qualitas virtualis993, sicut dicimus quod in vino et in pipere est caliditas virtualis. Et istud non est aliud nisi forma substantialis aut forte quedam condicio que posset vocari ânaturalis potentia de secunda specie qualitatisâ, aut quidam modus994 sic se habendi; et hoc quia potest remitti et intendi. Et ideo non significat formam substantialem absolute.
â¨11â© Sexto est notandum quod duo modi elevationum elevantur sursum in aere ab elementis et ex mixtis gravibus. Unum vocatur âexalatioâ, quod est magis terreum et elevatur a corporibus [M 30va] terreis, ex quo causatur flamma vel aliquid tale, de quibus dictum est prius462; aliud elevatur ab aqua vel aqueis, quod dicitur âvaporâ vel âevaporatioâ. Ideo potest esse conclusio quod tale quid est propinqua materia impressionum humidarum, [C 64vb] quia, sicut dicetur postea declarando modum, ex tali vapore generantur463. Hoc de primo.
â¨12â© Quantum ad secundum, scilicet de efficiente995, dico primo quod caliditas inferius causata a Sole et stellis est agens quodammodo remotum talium impressionum. Patet, quia est agens preparans, quia calefacit humida et inducit quandam levitatem. Et ideo quedam subtilia corpora sic calefacta et levificata virtute talis caloris elevantur. Etiam sunt aliqua sicca que per talem calefactionem fiunt actualiter similia igni, et dicuntur âexalationes levesâ, que sursum ascendunt. Modo infra talia potest contineri aliquis vapor humidus qui simul elevatur. Et ideo raro est exalatio sine evaporatione aut etiam e contrario.
â¨13â© Secunda conclusio: quod frigidum dicitur esse agens propinquum reducens talem vaporem calefactum ad naturam propriam et condensans in nubem.
â¨14â© Tertia conclusio: quod calidum potest dici âagens propinquumâ dupliciter et quasi per accidens. Primo per antiparistasim, quia fortificat frigidum quod circumdat; secundo per sui absentiam, sicut nauta dicitur âcausa submergendi navemâ464, quia, dum vapor devenit extra locum calidum, videlicet in media regione, tunc inspissatur.
â¨15â© De tertio, scilicet de modo, notandum primo quod tales impressiones dicuntur ânebulaâ, ânubesâ et postea âpluviaâ vel âgrandoâ, etc. Et est ibi quasi quidam ordo, quia dum est parum condensata dicitur ânebulaâ, que est preparatio ad [D 74va] nubem; et quando adhuc magis, dicitur ânubesâ, et quando tantumdem conversa est in aquam per magnas guttas dicitur âpluviaâ.
â¨16â© Secundo notandum quod talia dupliciter possunt generari et quasi ex duplici materia. Primo ex vaporatione996, ut dictum est; secundo ex ipsomet aere inspissato in media regione virtute astrorum et propter frigiditatem regionis. Et quod hoc sit verum bene signum est quod aliquando, in locis bene remotis a mari et ab aquis, quando terra est ita sicca quod non apparet unde possent elevari tot humiditates, fit quandoque tempus nubilosum et valde997 pluviosum quasi subito.
â¨17â© Tertio notandum quod vapor elevatus, cum sit calefactus extra naturam, remittitur ad propriam frigiditatem forte mediante frigiditate virtuali, quia est de natura aque de qua assumptus998 est.
â¨18â© Dubitatur hic de primo utrum vapor semper elevetur ab aqua et a mari, sicut vulgariter dicitur quod nubes et omnes aque veniunt de mari. Et videtur quod sic, quia nulla exalatio sicca999 elevatur a mari et aquis; ergo nullus vapor a terra, per simile. Respondetur quod immo vapores elevantur ex ipsa terra, unde sepe videmus ad sensum quod campi, ville et nemora habent quodammodo fumare. Modo talis fumus grossus dicitur esse vapor et est quasi quedam humiditas, ideo est materia nubis, si elevetur. Iterum videmus quod valde longe a mari generantur nubes et non videntur venire de portibus ubi est mare. Sed cum arguitur quod exalationes non elevantur a mari, forte quod immo, licet raro1000; nec est simile, quia terra que est iuxta nos magis est mixta cum aqua et humiditate quam mare sit mixtum cum terra aut siccitate, sepius tamen vapores elevantur ab aquis et mari.
â¨19â© Secundum dubium est: quando elevatur1001 ex aqua vel aqueo, sicut vapor, iterum revertitur in aquam et fit pluvia aut aliquid tale; et exalatio elevata a terra non iterum revertitur in terram nec pluit terram, sed convertitur in ignem aut in ventum aut aliquid tale. Et videtur quod deberet reverti ad terram, quia talis exalatio est sicca naturaliter et frigida, calefacta tamen accidentaliter. Ideo, cum venit ad locum frigidum, caliditas accidentalis deberet corrumpi et iterum reverteretur ad naturam terream. Respondetur quod non est simile. Prima causa potest esse quia exalatio, que est calida et [C 65ra] sicca, est levior; ideo elevatur magis alte et ultra regionem frigidam, et ideo ibi inflammatur. Secunda causa potest esse quia frigiditas virtualis non est1002 tanta in terra sicut in aqua1003; ideo non ita potest reverti de caliditate accidentali ad propriam naturam. Tertia est quia media regio aeris, que naturaliter est humida et accidentaliter frigida, magis est similis nature aque quam terre; ideo facit aqueum reverti in aquam, et non terreum in terram. Quarta: potest dici quod etiam, cum nulla exalatio est pura quin ibi sit de vapore nec e contrario, quod in aliquibus impressionibus humidis [M 30vb] est aliquid de tali materia, sicut videmus de grandine et nive, in quibus1004 est aliquid terreum et siccum, unde aliquando pulveres visi sunt in grandine. Etiam dicit Aristoteles quod nix est aliqualiter sicca465.
â¨20â© Ultimum dubium est qualiter ex aere potest generari nubes et aqua in propria regione per influentiam celi, quia non videtur quod influentia celi aliquid alteretur ad aliquam qualitatem dum tamen circumstans habeat qualitatem contrariam, sicut homo frigefit iuxta ignem propter influentiam celi. Respondetur quod aer circumstans in illa regione non est omnino contrarius, quia ibi est accidentaliter frigidus. Dico etiam quod influentia celi potest agere aliquid contrarium medio circumstanti, vel etiam fortiorem qualitatem quam habeat circumstans, sicut sensibiliter patet de speculo concavo, unde in puncto congregationis1005 radiorum generatur ignis in materia disposita non obstante quod aer esset frigidus circumcirca.
â¨21â© Posset etiam queri quare, sicut quedam sunt elevationes ab aqua, alie a terra, [D 74vb] quare non fiunt alique ab aere et igne, que essent1006 materia impressionum. Respondetur quod non, quia ista elementa sunt levia; ideo se habent ad impressiones non sicut1007 materia aut istud1008 ex quo elevetur, sed sicut locus aut efficiens a quo et in quo fiunt talia et per quod elevantur466.
â¨22â© Ad rationes. Ad primam, cum dicit quod contrariorum, etc., istud intelligitur de causis propinquis et immediatis et per se et univocis. Modo calidum est causa preparans solum respectu istorum et remota aut per accidens, ut dictum est.
â¨23â© Ad aliam, cum dicitur quod inflammationes, etc., non fiunt a frigido: dico quod frigidum non potest esse preparans et1009 elevans1010, bene tamen potest esse causa per accidens per antiparistasim, sicut in fulgure et tonitruo467.
â¨24â© Ad ultimam, cum dicitur quod quanto tempus, etc., verum est si esset causa totalis et si cetera concurrentia essent paria; modo non est ita, quia tempore1011 calido est parum de materia que possit elevari.
Et sic patet questio.
I.24 Utrum omnes impressiones aquee sint eiusdem speciei
Consequenter vicesimo quarto queritur utrum omnes impressiones aquee sint eiusdem speciei.
â¨1â© Et videtur quod non. Primo, quia quedam sunt ex materia grossa, ut grando et pluvia; alia1012 ex subtili, ut ros et pruina468.
â¨2â© Secundo, ros est calidus et humidus, et pluvia humida et frigida469.
â¨3â© Tertio, aqua pluvialis non cito desiccatur et aqua roris desiccatur cito, sicut expertum est si unum vas1013 impleatur pluvia et equale repleatur rore, et1014 exponantur ad Solem; tunc multo citius exsiccabitur ros quam pluvia470.
â¨4â© Quarto, ros est signum serenitatis, ut patet in textu471, et pluvia non, immo sunt oppositum472.
â¨5â© Quinto, pluvia generatur indifferenter in quacumque hora, et ros non nisi de sero aut de mane.
â¨6â© Sexto, habent effectus diversos, quia ex rore generatur manna quandoque, ut dicit Albertus473, et destruitur per pluviam.
â¨7â© Septimo ex causis, quia ros generatur a frigido temperato; nix a forti frigido, et similiter grando.
â¨8â© Octavo ex forma, quia pluvia est quasi aqua simplex, et similiter ros; sed nix et pruina non sunt aqua, licet ex his fiat aqua. Et similiter differunt1015 in colore, etc.
â¨9â© Tunc ex istis omnibus videtur quod talia differunt specie, quia diversitas specifica non potest sciri aut dubitari1016 nisi ex diversitate causarum efficientium et actionum aut operationum.
â¨10â© Oppositum arguitur quia omnia talia1017 fiunt ex eadem materia propinqua; igitur sunt eiusdem speciei. Consequentia patet [C 65rb] ex primo De anima et quinto Metaphysice474, et antecedens patet primo huius, unde omnia ista fiunt ex vapore humido condensato475.
â¨11â© Secundo, quodlibet istorum videtur de natura aque, nisi quod quedam sunt aqua congelata et alia non.
â¨12â© Primo dicendum est de istis in generali et secundo de aliquibus in speciali.
â¨13â© Dictum est prius de causa efficiente et de materiali476, et adhuc sciendum quod istorum est quasi triplex materia, videlicet propinqua, propinquior, propinquissima; videlicet vapor humidus est materia propinqua, sed nebula in qua vapor est iam condensatus est materia propinquior, sed materia propinquissima est nubes grossa magis densa ex qua immediate fit grando vel pluvia vel aliquid tale. Et proportionaliter potest dici de rore et pruina, licet non sit materia ita densa1018.
â¨14â© De causa formali sciendum quod modi istarum impressionum sunt quinque, quorum sufficientia est hic secundum Albertum477. Unde vapor condensatus et conversus aut descendit congelatus, aut non. Si non, tunc, si est de subtiliori materia, sic est ros; si de grossiori, sic est pluvia. Si sit congelatus, aut congelatur postquam est conversus in aquam, et sic est grando, aut simul. Et si in subtili materia, sic est pruina; si in grossiori, sic est nix. Unde Aristoteles dicit quod ros correspondet pruine et pluvia nivi478. Et non differunt nisi [M 31ra] in hoc quod materia ex qua fieret ros congelatur in pruinam antequam possit converti in aquam1019, et ita est de nive et pluvia. Modo ipsi grandini1020 nichil correspondet proportionale479, licet forte posset dici quod sibi correspondet grossa pluvia que aliquando simul cadit cum grandine. Et ideo diceretur quod sunt tria non congelata1021 ab una parte, scilicet ros et âpersecadesââid est pluvia parvaâet âlabrosereââid est [D 75ra] grossa pluviaâ, que generatur in loco in quo est grando, et non in medio interstitio1022480. Et ab1023 alia parte correspondent tria, videlicet pruina, nix et grando. Iterum multe sunt alie differentie non principales, sicut quod quedam generantur altius, alia minus alte, alia raro, quedam sepe, etc.
â¨15â© Tunc potest dici ad questionem quod ros et pluvia et grando sunt eiusdem speciei. Patet, quia sunt aqua, nisi quod una est congelata, alia non1024.
â¨16â© Secundo dico quod nix et pruina sunt eiusdem speciei, quia, ut dictum est, non differunt nisi secundum magis et minus, videlicet secundum subtilius et densius, et se habent ad invicem sicut ros et pluvia, que sunt eiusdem speciei, ut dictum est1025.
â¨17â© Tertia conclusio: quod nix et pruina non sunt eiusdem speciei cum aliis, scilicet cum rore, pluvia, etc. Patet ex dictis, quia ros et pluvia sunt aqua, sed nix et pruina fiunt ex vapore antequam convertatur in aquam, et ideo sunt mixta alterius speciei.
â¨18â© Tunc in speciali dicendum est de rore et pruina, ita quod prima conclusio sit quod ros generatur ex vapore1026 subtili elevato a parvo calido temperato. Quod fit ex vapore subtili patet, quia illud non impedit videre celum, sicut1027 nubes, immo est insensibile. Quod a parvo calido, signum est quia, si calidum esset magnum, tunc talem vaporem subtilem posset aut totaliter disgregare, aut magis sursum elevare usque ad superiorem regionem, ubi disgregatur propter maiorem caliditatem.
â¨19â© Secunda conclusio: quod habet fieri tempore sereno, etiam sepius flante Austro, ita quod tempore sereno et a nubibus et a vento, quia, quando tempus est dispositum ad generationem nubium, tunc elevantur vapores magis grossi, et dictum est quod ros fit ex materia subtili. Etiam sereno a vento, quia, si ventus esset magnus, statim disgregaretur, nec posset elevari ita tenuis vapor ad locum debitum nec ibi manere quousque ros esset generatus. Et etiam Austro flante, quia tunc tempus est magis temperatum; modo ros habet fieri tempore temperato. Tamen Aristoteles excipit unam regionem que dicitur âPontusâ, ubi e contrario ros fit sepius flante Aquilone, et non Austro481. Cuius causa est forte quia talis regio habet montes a parte Aquilonis, et ideo talis ventus non flat ibi fortiter nisi superius in aere, et ideo per antiparistasim reprimit inferius [C 65va] vapores calidos; et tunc ibi est maior temperies quam quando flat alter ventus, sicut etiam videmus in locis bassis1028 quod, aere frigido superius et flante Aquilone, putei habent fumare et ibi est maior caliditas482.
â¨20â© Tertia conclusio1029: quod ros non generatur nec venit a terra, sicut quidam crediderunt quia non sentitur cadere1030 et quia apparet in summis1031 herbarum, ac si ascenderet ex terra. Hoc autem est1032 falsum1033, quia si1034 aliquod linteamen sit in campis et fiat ros, tunc madefiet in superiori superficie, et non in inferiori. Et non valet cum dicitur quod non1035 sentitur cadere, quia1036 hoc est propter subtilitatem eius et quia tales gutte1037 quasi sunt insensibiles dum descendunt. Et cum dicitur quod stat in summibus herbarum, hoc est quia illa aqua est magis subtilis et aerea quam sit aqua pluvie.
â¨21â© Quarta conclusio: quod non generatur in regione superiori, superius quam nubes, sicut videtur innui in translatione antiqua et hoc ponit Albertus483. Quod patet tripliciter, sicut ponitur in nova: primo, quia non fit in montibus altis nec ros nec pruina; secundo, quia parvus calor non potest ita alte materiam elevare; tertio, quia, si calor esset magnus, statim dissolveret materiam, aut, si portaretur magis sursum, condensaretur in media regione et fieret nubes, et si portaretur adhuc ultra, dissolveretur ex calore superioris regionis484. Et patet ex causa iam reddita quare non fit in Ponto.
â¨22â© Quinta conclusio: quod fit in regione inferiori satis prope terram, adveniente frigido noctis aliquantulum condensante talem vaporem1038.
â¨23â© Sexta: quod [M 31rb] non fit estate calidissima nec in meridie nec quando debet esse tempestas. Causa primi est quia talis vapor subtilis statim consumitur et corrumpitur propter magnum calorem. Causa secundi est quia, licet per totam diem quasi1039 continue elevetur talis vapor, tamen prope ubi deberet condensari non est frigus conveniens donec adveniente [D 75rb] nocte. Causa tertii est quia, dum debet esse tempestas, sicut magna pluvia et grando et tonitrua, tunc a fortiori calido elevantur grossiores vapores et magis sursum, nec est tempus temperatum.
â¨24â© Iterum sciendum est secundum Albertum quod quando talis vapor est modicum grossior et admixtus terrestri, tunc aqueum1040 convertitur in rore et istud terrestre remanet ad modum farine485. Et ideo aliquando super herbas apparet quasi mel indigestum, et si fuerit in magna habundantia, tunc dicitur âmannaâ. Unde propter siccitatem et quandam indigestionem est quasi crudum, quia1041 factum est ex parvo calido; tale quid1042 corrumpit blada. Etiam dicit Albertus quod oves fiunt morbide quando comedunt illud in herbis, unde est quasi venenosum1043486.
â¨25â© Ultimo dicendum est proportionaliter de pruina quod in tantum differunt quod, quando frigidum noctis est magis intensum, tunc ille vapor magis condensatur1044. Et ideo pruina solet fieri in principio hiemis et in fine tempore sereno, sicut ros, quia in estate convertitur in rorem et in hieme propter nimium frigus non potest convenienter generari, nec ille vapor elevari1045. Iterum pruina magis adheret rebus aliquantulum compactis et siccis, et ros apparet super res1046 magis frigidas, sicut super herbas, et non super pulveres aut lapides, quia, licet ibi cadat, tamen consumitur.
â¨26â© Ad rationes. De primo, quod tantum valent quod ostendunt aliquas differentias inter huiusmodi impressiones. Sed diceretur quod tales differentie que sunt inter rorem et pluviam1047 sunt accidentales et secundum magis et minus, [C 65vb] et non esset magna vis dicere quod differunt specie.
â¨27â© Ad alias que sunt in oppositum. Ad primam dico quod non est eadem materia propinqua nivis et pluvie et roris et pruine1048, quia materia pluvie est aqua, et nivis est vapor nondum conversus in aquam.
â¨28â© Et per hoc patet ad secundam quod non conceditur quod nix est aqua, licet ex ea possit fieri aqua.
Et sic patet questio.
I.25 Utrum nix et pluvia generentur in media aeris regione
Consequenter vicesimo quinto queritur utrum nix et pluvia generentur in media aeris regione.
â¨1â© Et videtur quod non generentur in eodem loco, quia aliquando simul cadunt et nix et pluvia; ergo non fiunt in eodem loco. Antecedens patet ex sensu et consequentia tenet, quia, cum fiant ex simili materia, scilicet humido vapore, tunc, si hoc esset in uno loco, eadem ratione qua una pars vaporis converteretur in nivem, similiter et alia.
â¨2â© Secundo videtur quod in regione inferiori, saltem in hieme, quia satis prope terram aer est satis frigidus ad ingrossandum1049 huiusmodi vaporem in pluviam vel nivem.
â¨3â© Tertio, si nix1050 generaretur ita sursum sicut est media regio, tunc non deberet descendere sic figurata1051, nec in ita magnis globis sicut aliquando apparet. Et tenet consequentia, quia veniendo de ita alte1052 per confricationem cum aere tenderet ad rotunditatem, sicut dicit Aristoteles de grandine487, et etiam frangeretur per minores partes.
â¨4â© Item sequeretur quod descendendo a1053 tam sursum ex motu et confricatione calefieret, quia prius dictum est1054 quod motus sic est causa caloris488; et per consequens dissolveretur in aquam antequam esset1055 ad terram.
â¨5â© Item etiam sequeretur quod multum velociter videretur cadere propter hoc quod motus1056 gravis semper1057 velocitatur489; et ideo, si ab alto descenderet, velociter caderet, et tamen videmus oppositum1058.
â¨6â© In oppositum est Aristoteles, qui dicit quod de media regione veniunt hec tria: nix, grando et pluvia490.
â¨7â© Primo dicenda sunt aliqua1059 de pluvia et variis modis eius; secundo, de nive et modis ipsius et de loco et altitudine generationis istorum.
â¨8â© Quantum ad primum, satis dicte sunt prius cause generales, scilicet quomodo vapor elevatus condensatur in nubes, deinde nubes in aquam, si fuerit grossa et circumdata frigore magno491, quia quedam sunt nubes steriles de quibus non pluit, sed ad sensum patent per se deficere et disgregare. Dicit etiam Algazel quod aliquando pluvia fit non solum ex tali condensatione, sed aliquando1060 cum hoc ex reflexione, eo quod vapor [D 75va M 31va] obvians frigido | non potest ultra ascendere; et declaratur exemplo, sicut1061 si caldaria1062 ponatur super ignem et cooperiatur, tunc vapores elevati a calore obviant1063 coperculo et reflectuntur et1064 cadunt iterum conversi in guttas492. Et ideo dicit quod in ventre animalium est plus de flemmate in hieme quam estate, et in estate de colera, quia vapores exalati per calorem stomaci petentes exitum inveniunt corium condensatum propter frigus1065 et ideo reflectuntur interius conversi in flemma; et in estate evaporant extra corpus493.
â¨9â© Secundo sciendum est, de modis pluviarum, quod quedam est minuta, que vocatur âpersecadesâ ab Aristotele1066494, alia grossa. Similiter, quedam rara, alia est crebra1067; etiam quedam est continua et diu durans, alia cito transit. Et sic variis modis secundum variationem causarum.
â¨10â© Tertio sciendum quod figura guttarum est rotunda, cuius causa est ipsa gravitas aque, secundum Albertum495; unde, cum partes graves tendant inferius, tunc, quando est alterius figure inequalis1068, est plus de gravitate ab una parte centri illius corporis quam ab alia, et tunc venit titubando, et in hoc acquirit figuram rotundam. Et ita esset de quocumque gravi si esset fluxibile sicut aqua, quia etiam descendit titubando quasi circulariter1069. Alia causa est1070 quam tangit auctor De spera, quia quelibet pars totius homogenei naturaliter quantum potest tendit [C 66ra] assimilari suo toti; modo totum elementum aque est spericum1071, ut patet in De spera496, et sensibiliter patet quod non solum1072 propter motum tendit ad talem figuram, sed etiam sine tali motu, sicut patet si1073 diffundatur super mensam1074. Etiam patet in rore super herbas.
â¨11â© Quarto sciendum de causa differentie guttarum in magnitudine et parvitate. Unde dicit Albertus quod grosse gutte fiunt ex nube magis calida propter calidum elevans ipsam497. Et ideo ipsa est undique magis patiens frigori et magis rara, et ideo velocius et fortius condensatur; et inde fiunt gutte grosse, sicut aqua calefacta citius congelatur, ut dictum est primo huius498. Signum huius est quia in estate, quando plus de calido permiscetur nubibus, sepius fit pluvia grossa quam in hieme. Secunda causa posset esse quia, quando pluvia venit de bene alte et gutte sunt spisse seminate, tunc quandoque propter inequalitatem una superior est gravior quam inferiores, et ideo descendendo attingit illas et coniunguntur et fit grossa gutta. Tertia causa est quia quandoque pluvia calida est magis tenax et permixta humido aereo pingui, et ideo non frangitur in ita minutas guttas. Et sic patet quod multiplex est differentia, quia aliquando debiliter, aliquando fortiter1075, et quasi descendit aqua continua propter multitudinem, et sunt gutte coniuncte, ideo dicunt rustici quod nubes est rupta1076.
â¨12â© Quinto sciendum quod non solum in quantitate, sed etiam est differentia in qualitate; unde quedam est pluvia dulcior et pinguior, que secundum Albertum magis confert fructibus terre, sed alia e contrario habet quandam ponticitatem1077 et nocet1078, et quasi exurit viventia499. Similiter quedam est quasi venenosa inficiens aerem. Item aliquando, sicut narrant historie, visa est pluvia sanguinea500; cuius causa est quia in vapore erat admixtum aliquid subtile terreum nimis adustum, et ideo convertebatur in talem colorem1079, sicut etiam humiditas in vinea convertitur in rubeum vinum.
â¨13â© Sexto: alia est differentia pluvie in cadendo1080; unde dicit Albertus quod quedam cadit violenter ac si esset proiecta501, et hoc est propter frigus expellens, quod est magnum in media regione. Et ideo hoc maxime fit in estate, unde aliquando cadit oblique, et tamen non est propter ventum, sed quasi proiceretur. Et dicit Albertus quod tales pluvie propter nimium frigus sunt mortificative fructuum; et ideo pluvie suaves et que cadunt sine vehementia magis conveniunt502.
â¨14â© Septimo sciendum quod aliquando cum tali pluvia generantur animalia quedam aquatica, sicut ranuncule et vermes, et aliquando parvi pisces; [M 31vb] cuius modum et1081 causam assignat Albertus quia ibi est aliquid de subtili terreo permixto cum humido vapore; et ideo, per intrinsecum calorem [D 75vb] et etiam extrinsecum continens, illud terrestre attrahitur ad superficiem et sic convertitur in corium et in pellem1082; et tunc calidum remanens intus virtute corporum celestium convertitur in spiritum vitalem et fit animal eo modo quo animalia generantur ex putrefactione, et sunt aquatica quia generantur ex multo humido503. Quod autem subtile terreum permisceatur cum vapore ex quo fit pluvia patet quibusdam1083 signis, quia, si recipiatur aqua pluvie, tunc, si ponatur residere in fundo, erit aliquid terreum, et ex tali fece que est in fundo generantur vermes. Similiter, si potetur, habet constipare ventrem1084, et hoc est propter siccitatem terrestrem admixtam1085.
â¨15â© Octavo sciendum quod pluvie insolite, sive in quantitate vel continuatione aut in qualitateâsicut sunt sanguineeâ, sunt signa1086 alicuius mali futuri aut pestilentie, sicut patet in historiis. Et causa est quia talia sunt quasi quodammodo monstrua que signant futura mala, sicut dicit Ysidorus504.
â¨16â© Etiam sunt alique differentie secundum loca, quia in quibusdam fiunt pluvie magis quam in aliis, sicut versus polos mundi, et in aliquibus raro; unde dicit Plinius1087 in secundo libro quod est quedam terra1088 ubi qualibet die Sol apparet aliqua hora, ita quod non sunt ibi nubes nisi raro505.
â¨17â© Tunc de secundo dicendum de nive1089; unde dictum est prius qualiter generatur et quomodo vapor congelatur antequam convertitur in aquam perfecte506. Et ideo differt a pluvia quia pluvia est aqua, et nix non. Secundo, quia secundum Albertum pluvia est diuturnior quam sit nix. Et dat causam quia ex una pluvia madefit terra et iterum disponitur ut elevetur ex ea vapor ex quo iterum fiet pluvia507; sed nix aliquando remanet diu super terram [C 66rb] antequam dissolvatur et madefacit eam, et ideo videmus quod sepe per resolutionem nivis fiunt pluvie. Tertio differunt quia nix est magis sicca nec tantum est ibi de aqua proportionaliter sicut in pluvia. Et si dicatur contra quia sepissime fluvii plus crescunt quando nix dissolvitur quam ex magna pluvia, respondetur quod causa est quia tota nix que ceciderat per1090 plures dies una hora dissolvitur, et ideo subito crescunt aque1091. Modo ita esset si tota pluvia que cadit in tribus1092 diebus caderet una hora, immo magis. Quarto differunt1093 quia nix generatur tempore frigido, et ideo, si tempus sit calidum inferius1094 et in superiori regione generetur nix, tamen cadendo, dum invenit aerem calidum, dissolvitur in pluviam et aquam. Et ideo sepe ita est quod pluvia fuit nix; et ideo aliquando pluit in valle et tamen in alto monte fit nix, et quasi continue sunt nives in illis montibus.
â¨18â© Item sciendum de differentia nivium; unde quedam est grossa, alia minuta, secundum differentiam materie et frigoris congelantis1095. Similiter quandoque fit nix que est quasi media inter nivem et grandinem; et fit quandoque in fine hiemis, et apparent ibi figure rationales, ac si essent1096 artificialiter facte, et similitudines florum et talia huiusmodi. Et non est dubium talia fieri ex forti impressione corporum celestium.
â¨19â© Tertio sciendum de loco1097. Aliquando tam nix quam pluvia generantur superius in regione media, quando tanta est caliditas que potest ita sursum elevare; sed aliquando vapor reprimitur a frigore et non ascendit ita alte, et tunc generantur magis basse.
â¨20â© Ultimo sciendum est1098 quod aliqui auctores tractaverunt de altitudine ad quam possunt elevari humidi vapores per hunc modum, quia supponunt vapores ad tantum elevari ubi potest refrangi lumen, sive radii Solis, quia aer purus sine vaporibus non posset sensibiliter refrangere. Et ideo, si nulli vapores essent in aere, tunc non apparet dies donec in ortum Solis. Et quia apparet ante et vocatur âcrepusculumâ, ideo investigando quantum Sol est sub horizonte quando primo apparet crepusculum, ipsi demonstrant quantum possunt vapores elevari. Et de hoc est unus liber qui vocatur De ascensione nubium vel De crepusculis508. Et hoc etiam demonstrat Witelo decimo Perspective, conclusione 58509, et concludit quod possunt elevari usque ad altitudinem [D 76ra M 32ra] quinquaginta miliarum. Modo miliare est idem quod mille passum, et duo miliaria faciunt leucam.
â¨21â© Ad rationes in oppositum. Ad primam, quando arguebatur quod aliquando cadunt simul nix et pluvia, concedo. Et cum dicitur: âergo non generanturâ, etc., potest concedi quod pro tunc quia ille locus habet latitudinem, et alterum generatur superius quam reliquum, vel etiam, si eque sursum, tamen1099 possibile est propter variam quantitatem globorum nivis quod unus convertatur in aquam citius quam reliquum1100.
â¨22â© Ad aliam, cum dicitur quod in hieme frigus prope terram sufficit ad condensandum, etc., si intelligitur immediate prope, dico quod non sufficit; sed si intelligitur sursum, sed propinquius quam in estate, sufficit. Et ideo1101 nubes in estate sunt superiores1102 quam in hieme.
â¨23â© Ad aliam: ânon deberet descendere nix ita figurata et grossaâ, dico quod immo; ideo, quia descendit motu tardo1103 et ideo non ita frangitur, et descendit tarde eo quod est rara; etiam est admixtus aer1104; etiam sursum forte generatur in globis magnis1105 et cadendo dividuntur et diminuuntur1106.
â¨24â© Ad aliam dicitur quod non calefit ex motu in cadendo1107, et hoc propter tarditatem ipsius motus. Sed cum probatur quod motus gravis1108 deorsum continue velocitatur, dicendum est quod illud non est verum de quocumque; immo1109, quia propter figuram multum occupat aerem, aut etiam aer sic permixtus tunc non velocitatur, immo propter modicum1110 ventum vel aliquid tale impeditur, sicut videmus de pluvia et ita aliqualiter de nive, licet quandoque modicum velocitetur.
Et sic patet questio.
I.26 Utrum grando debeat magis fieri in hieme vel estate aut in temporibus mediis, sicut in vere aut autumno
[CÂ 66va]Consequenter vicesimo sexto queritur utrum grando debeat magis fieri in hieme vel estate aut in temporibus mediis, sicut in vere aut autumno.
â¨1â© Et arguitur primo quod numquam possit fieri, ratione Aristotelis in textu, quia aut vapor congelatur antequam convertitur in aquam, et tunc fit nix1111; aut convertitur in aquam antequam congelatur, et tunc descendet et erit pluvia, et non grando510. Et ita, si congelaretur simul, saltem prius oporteret quod esset bene ingrossatum antequam congelatum esset, et sic deberet descendere1112.
â¨2â© Secundo: grando fit a forti frigido1113511; ergo debet congelari antequam converti in aquam, sicut est de nive, ut arguatur sic: aut fit a frigido remisso et temperato, et tunc non congelabitur, sed erit pluvia; aut valde intenso, et tunc debet fieri nix, ut dictum est prius512.
â¨3â© Tertio arguitur quod debet magis fieri in hieme, quia grando est aqua fortiter congelata; et sic debet fieri tempore frigido.
â¨4â© Quarto, quod in estate magis, quia fit ex vapore grosso elevato a forti calido; ergo, calidiori tempore, magis debet fieri in estate; etc.
â¨5â© Oppositum patet per Aristotelem, qui dicit quod magis habet fieri temporibus mediis et temperatis513, et patet experientia.
â¨6â© Primo videndum est de loco in quo generatur grando; secundo, de causa et modo sue generationis; tertio, de tempore; quarto, de diversis modis grandinis.
â¨7â© Quantum ad primum, duplex est opinio. Una est moderna, que ponitur in nova translatione, quod grando generatur satis prope, sub media regione et in loco calido514. Probatur primo, quia non fit in montibus multum altis, ut patet in littera novem translationis515, et ideo signum est quod1114 magis basse generatur quam nix et pluvia, que inveniuntur in illis montibus et fiunt in media regione. Secundo patet alio signo, quia1115 aliquando in nube ex qua venit grando auditur sonus terribilis516, et ideo signum est quod illa nubes non est nimis longe nec alte. Tertio, sepe fit grando figure cornute, et1116 non rotunde; modo, si veniret a multum alto, tunc isti anguli et coni destruerentur1117 et ex confricatione cum aere esset quasi rotunda517.
â¨8â© Alia est opinio que videtur trahi ex antiqua translatione518, quam ponit Albertus, quod duo sunt loca generationis grandinis; unde quandoque et ut in pluribus generatur bene sursum in media regione, et hoc est sibi essentiale1118519. Et causa est quia fit ex vapore elevato a forti calido, quod potest portare vaporem bene alte, et ideo fit quasi in medio regionis medie, ubi est maxime frigus. Etiam, quia talis nubes elevata erat calida et undique aperta frigori et quasi porosa, ideo vehementer subintrat frigus et tam cito congelatur1119. Sed1120 quandoque accidit quod ille vapor obviat frigori et tunc, quia nubes erat calida, infrigidatur, et non intrat illam mediam regionem, sed remanet basse1121 et ibi fit1122 grando1123520.
â¨9â© Comparando ista ad invicem, dicendum est quod ut in pluribus [M 32rb] grando basse generatur propter signa prius dicta. Etiam aliquando homines de montibus altis videbant sub se nubem ex qua veniebat grando521. Et veritas potest experiri1124 alio modo, inveniendo per artem altitudinem illius nubis. Et hoc fieret accipiendo aliquod corpus1125 quadrangulare rectangulum et tunc motum nubis inspicere et signare illos angulos, et postea videre motum umbre1126 illius nubis; et tunc ex istis cum quarta sexti libri Euclidis posset sciri distantia [D 76rb] oculi ad nubes522. Et istud fuit demonstratum alibi1127523, et patet etiam per omnes loquentes de geometria1128.
â¨10â© De secundo, sciendum quod duplici modo generatur grando. Primo, si generatur inferius in loco calido, tunc vapor [C 66vb] ille habens aliquid de frigiditate1129 propter calidum circumstans comprimitur per antiparistasim, et tunc ex tali forti compressione fortificatur frigidum intense, sicut etiam quando frigidum circumstat calidum1130, tunc calidum fortificatur et fit flamma, etc524.
â¨11â© Sed queritur quare ergo talis vapor non immediate congelatur prope terram, ubi est multa caliditas. Causa est quia per forte calidum immixtum elevatur aliquantulum sursum, et quia nondum est vapor dispositus ut ingrossetur sive1131 condensetur, immo est nimis rarus.
â¨12â© Item dubitatur quare non congelatur antequam convertitur in aquam. Causa est quia ille vapor est bene humidus, et ideo magis convertitur in aquam quam ille ex quo fit nix, qui est magis1132 immixtus cum subtili sicco et terrestri.
â¨13â© Alio modo fit grando si generetur sursum in media regione, quia nubes non condensatur per antiparistasim quia sit circumdata1133 calido, sed quia pervenit ad locum frigidum1134, et ideo cito congelatur; etiam illa nubes est calida.
â¨14â© Sed dubium est, si prius convertitur in aquam quam congeletur, sicut oportet, quare non descendit, postquam est aqua et gravis, antequam congeletur, et non videtur quod plus debeat expectare. Dicitur quod dum statim conversa est in aquam, incipit descendere, et quia adhuc descendit per locum frigidum, ideo continue infrigidatur donec sit extra; ergo est ibi motus localis et alterationis1135. Si ergo infrigidatio fuerit ita velox quod congelet antequam sit extra illum locum, tunc est grando; si motus localis1136 fuerit velocior, ita quod potest esse extra illum locum antequam congeletur, tunc non fit grando, sed grossa pluvia. Et ideo contingit quandoque quod simul descendit grando et grossa pluvia, et tunc grando venit a superiori parte nubis et pluvia ab inferiori, ut patet ex causa predicta1137. Et si diceretur quod non debet frigefieri dum movetur, quia motus est causa caloris, istud non valet, quia alie cause infrigidantes sunt maiores quam calefactio que esset ex motu.
â¨15â© De tertio1138 dico quod fit sepius temporibus mediis et temperatis. Causa est quia1139 est ex vapore humido et grosso, ideo oportet1140 quod sit satis magis calor ad elevandum; ideo non fit hieme. Etiam, si calor esset nimis excessivus, tunc disgregaret et consumeret talem vaporem; et ideo non fit tempore valde calido, et ideo sepe fit in principio veris1141525. Et eodem modo dico de locis vel regionibus, scilicet quod fit in regionibus temperatis, et ideo non debet fieri sub polis nec versus equinotiale. Etiam magis debet fieri in hieme in regionibus calidis et in estate in regionibus frigidis, propter causam dictam1142.
â¨16â© De quarto: primo differt a nive eo quod est aqua et nix non, et1143 grando citius dissolvitur in aquam quam nix526. Etiam differt a grossa1144 pluvia in eo quod est congelata. Etiam differunt inter se primo in figura, quia quedam est angularis figure, alia rotunde; et signum est, quando est angularis1145, quod venit de prope. Etiam aliquando, sed raro1146, apparent ibi figure sive1147 ymagines, et tunc sunt aliqua signa1148. Secundo est differentia ex motu: quedam cadit1149 velociter et oblique, quasi proiceretur1150, et hoc est propter frigidum expellens. Tertio1151 differunt in magnitudine, quia quandoque fit ad modum grossorum lapidum, et ledunt animalia, etc1152. Etiam differunt propter hoc quod subito fit ibi actio et quia quedam sicce exalationes incluse in nube petunt exitum; et tunc auditur ibi sonus, sicut aer inclusus in aqua quando exit1153 facit sonum, ut apparet de bondo1154. Etiam aliquando in grandine inveniuntur pulveres1155 que fuerunt elevate propter vehementem elevationem.
â¨17â© Ad rationes. Ad primam1156 conceditur quod statim incipit descendere cum conversa [M 32va] est in aquam; sed1157 congelatur antequam possit exire locum frigidum.
â¨18â© Ad secundam dicitur quod nec fit a frigido remisso nec intenso1158, sed a temperato1159, sicut dictum est1160.
â¨19â© Ad aliam dico: non oportet quod fiat in hieme nec in estate, sicut dictum est in positione1161.
Et sic patet questio ista, etc.
I.27 Utrum nebula sit signum serenitatis
Consequenter vicesimo septimo queritur utrum nebula sit signum serenitatis.
â¨1â© Arguitur quod non, quia materia nubis et pluvie non est huiusmodi signum1162; modo nebula est huiusmodi, quia ex vapore fit nebula, deinde fit nubes, [C 67ra] ex qua fit pluvia527.
â¨2â© Secundo: numquam vel raro fit pluvia1163 quin prius apparuit nebula; modo principium est signum effectivum; modo nebula est principium1164.
â¨3â© Oppositum per Aristotelem patet, primo huius528.
â¨4â© In questione gratia istius1165 videndum est in generali de signis pronosticis pluviarum, postquam dictum est de causis humidarum impressionum529.
â¨5â© Primo ergo sciendum est quod quatuor sunt modi istorum signorum. Primo, quedam sunt signa et simul cause effective, sicut sunt corpora celestia per suos aspectus, coniunctiones, eclipses1166 et huiusmodi constellationes. Secundo sunt quedam signa in aere, [D 76va] apparentia tamen1167 in celo. Tertio sunt alia in aere et ibidem apparentia. Et quarto sunt alia signa in aliis rebus, sicut in mixtis tam animatis quam inanimatis1168. Ideo in brevi1169 discurrendum est per ista de primis, scilicet de signis celi significantibus pluvias. Et huiusmodi diffuse tractant aliqui auctores, precipue Alkindus1170 et etiam Lepordus1171 et similiter Virgilius in Georgicis530.
â¨6â© Sciendum quod, Sole existente in signis calidis et siccis, raro fiunt pluvie, et in signis humidis per oppositum fiunt sepe; unde maxime super ista habent significationem Sol et Luna. Unde Virgilius in primo1172: âquid cogitet humidus Auster1173, Sol tibi signa dabit. Sole1174 quid1175 dicere1176 falsum audeat1177â531? etc. Unde in eodem, de duobus luminaribus magnis1178: âsi vero Solem rapidum Lunasque se sequentis ordine respicias, numquam te crastina1179 fallet hora, nec insidiis noctis capiere sereneâ532. Hoc idem ipse dicit ponens quedam signa in planetis et etiam de stellis fixis, unde, quando est coniunctio humidorum planetarum1180 in signis humidis vel constellationibus, tunc sequuntur pluvie.
â¨7â© De secundis signis que sunt in aere apparentia1181 in celo, sicut est corona circa Lunam et Solem, que vocatur âhaloâ1182533: si per plures noctes appareat bene magna et disgregetur, significat ventos; si parva1183, significat pluvias1184534. Aliud signum est quod dicitur âparalelleâ, quod accidit raro, et est apparitio quod videntur quasi tres soles, et verus Sol est in medio. Et ista apparentia est in nube aquosa et significat magnam habundantiam pluviarum1185 et pestilentias535. Aliud signum est pallor Solis vel Lune aut etiam excessiva magnitudo secundum apparentiam; cuius signum est quia vapores qui sunt elevati in aere propter eorum grossitiem aliqualiter refrangunt radios Solis, et ideo non potest ita clare lucere, propter quod videtur pallere; modo tales vapores sunt materia pluviarum, et ideo istud est signum pluvie. Eodem modo est quando apparet Sol nimis magnus in ortu, quia tales grossi vapores disgregant radios visuales, sicut videmus quod denarius in aqua apparet maior quam extra. Aliud signum est quando tempus apparet serenum, tamen stelle apparent rare et non spisse in celo, quia hoc est propter hoc quod aer iam ingrossatur et quod materia est elevata1186536. Aliud est quando cornua nove Lune sunt obscura et aer quasi niger, unde Virgilius: âLuna revertentes1187 cum primum1188 colligit1189 ignes1190, si nigrum obscuro comprehenderit1191 aera cornu, maximus agricolis pelagoque parabitur1192 imber1193â537. Et oppositum est signum serenitatis1194. Aliud signum est ortus Solis nimis mane, scilicet quando1195 crepusculum est nimis breve, et causa est quia non potest lux Solis ita cito apparere propter aeris1196 densitatem et propter vapores, qui sunt materia [M 32vb] pluviarum.
â¨8â© De tertiis signis, que sunt et apparent in aere. Primo de quesito, scilicet de nebula, sciendum quod duplex est nebula: quedam est preveniens pluvias et alia est subsequens. Tunc dico quod nebula preveniens sepe est signum pluviarum, sicut probant argumenta in oppositum. Sed secundo dico quod nebula subsequens est signum serenitatis, cuius causa est quia quando tota humiditas vaporis conversa est in pluviam et depluta, tunc remanet quedam nebula que est ex residuo vaporis quod non erat convertibile in aquam propter eius siccitatem, quia trahit ad [C 67rb] naturam exalationis et est quasi fumus quidam et nubes rara; et ideo signum quod est finis pluviarum et quod serenitas est propinqua.
â¨9â© Aliud signum pluvie est quando de mane prope Solis ortum est una grossa nubes longa et tunc statim, post ortum1197, quando apparuit modicum, asconditur sub illa nube. Et si non absconderetur sub ea, sed ipsa deficeret, esset signum serenitatis, cuius causa est quia, quando non potest eam disgregare per radios suos, signum est quod humiditas superhabundat, et ideo de die fiunt pluvie1198, etc.; sed quando disgregat eam1199, signum est quod caliditas obtinet super illam humiditatem1200.
â¨10â© Aliud signum est rubedo matutina, quia signum est quod vapores elevantur ad mediam regionem. Sed obicitur contra, quia rubedo vespertina est signum serenitatis, [D 76vb] et tamen propter eosdem vapores est causata. Item magis videtur quod rubedo causetur propter adustionem exalationum siccarum; modo iste non sunt materie pluvie. Ad primum respondetur quod semper, dum apparet rubedo, de mane aut vespere, signum est quod vapores1201 sunt in via ad mediam regionem; et ideo, quando Sol oritur et postea de die stat supra Terram, tunc potest1202 istos vapores elevare usque ad locum congruum ad generationem pluvie, videlicet in media regione. Sed de nocte1203 est oppositum, quia Sol vadit sub Terra, et ideo isti vapores non1204 ulterius elevantur, sed a frigido noctis ingrossantur et tunc1205 convertuntur in rorem vel pruinam; et tunc sequitur de mane serenitas. Ad aliud concedendum est quod rubedo apparet propter aliquam adustionem in illa materia, sed tamen numquam vel raro est exalatio sine vapore, et maxime ubi est tanta densitas quod potest colorari et refrangere radios.
â¨11â© Aliud signum est quod ponit Virgilius de mutatione ventorum, quando ventus est instabilis et quando nubes vadunt ad unam partem et ventus ad aliam1206538; causa est quia signum est quod fiunt multe elevationes propter quas fit aeris turbatio. Item ponit aliud signum, quando apparent stelle cadentes cum tractu longo539. Sed ponit aliud quando fit elevatio pulverum modo insolito540, et etiam quando plume ascendunt superius et talia levia, quia signum est1207 quod elevantur vapores a terra.
â¨12â© Aliud signum est calor nimis excessivus, quia tunc regio media aeris nimis infrigidatur per antiparistasim. Aliud signum est nimia pruina. Et si obiciatur contra quia ros est signum serenitatis, ergo similiter pruina, que est ex eadem materia, respondetur quod licet sint ex eadem materia, tamen pruina fit magis tempore frigido, et ideo Sol non potest ita disgregare vapores sicut quando ros est, et ideo tunc signum est quod tempus est aptum ad elevationem vaporum.
â¨13â© De quartis signis1208 Virgilius ponit aliqua. Unum est fragor nemorum vel sonitus foliorum1209541; aliud est tumor1210 maris et agitatio542; aliud est clamor concarum marinarum543; aliud est subita diminutio fontium et fluviorum; aliud, quando grues fugiunt; aliud est in volatu yrundinis, quando volat secundum transversum1211544. Et ponit aliud dicens: âet veterem in limo1212 rane cecinere1213 querelamâ545. Aliud est quod formica occultat ova sua546. Ponit aliud in volatu corvorum, quando volant sonantibus alis, et etiam in cantu cornicis, et etiam de avibus marinis1214547. Et multa alia, sicut scintillatio olei [C 67va] in lampade pendente1215548. Aliud est quando pecudes avidius comedunt herbas1216. Et similiter apparent signa in confricationibus animalium1217. [M 33ra] Unde difficile est omnium istorum assignare causam; unde dicit Virgilius: ânam1218 hequidem1219 credo, quia sit divinitus illis ingenium aut rerum1220 fato prudentia maiorâ549. Similiter quedam sunt signa continuitatis pluvie, scilicet ampulle in lanternis, et alia1221 e contrario, sicut forte iris1222.
â¨14â© Ulterius sciendum quod quedam istorum signorum significant istas pluvias de prope et alias magis de longe1223. Item sciendum est quod omnia signa preter illa de primo modo1224, quia non sunt cause necessarie, sed effectus antecedentes vel cause impedibiles et minus ordinate ipso celo, ideo non sunt ita evidentia signa, sed solum verisimiles coniecture et ut in pluribus. Sed signa primo modo, que sunt de celo, sunt cause ordinatissime nichil agentes a casu et non impedibiles naturaliter. Et ideo dicit Aristoteles primo huius quod tota virtus inferiorum gubernatur inde550. Et ideo, si aspectus et constellationes essent bene observati1225 et eorum effectus, illa signa essent infallibilia naturaliter, et ideo Deus dedit ea nobis in signa. Et ideo bene dicebat Virgilius: âSol tibi signa dabit. Sole1226 quis dicere falsum audeat?â551? Unde ibidem1227: âatque hoc1228 ut certis possumus dicere signis estusque pluvias et agentes frigora ventos, ipse pater statuit quod menstrua1229 Luna moneret1230 quo signo caderent Austriâ552, etc. Unde de fluxu et refluxu1231 [D 77ra] et multis aliis prebet nobis fidele testimonium ipsa Luna, de qua alibi scribitur quod ipsa est perfecta in eternum1232 testis in celo fidelis etc1233553.
I.28 Utrum aqua naturaliter ascendat ad orificia fontium
Consequenter vicesimo octavo queritur utrum aqua naturaliter ascendat ad orificia fontium.
â¨1â© Arguitur quod sic. Primo, quia omne elementum naturaliter exit et movetur de loco sibi innaturali; sed esse in terra est esse in loco innaturali respectu aque; ergo naturaliter exit, et non nisi ascendendo; ergo exit1234 de isto loco.
â¨2â© Secundo, quia omne elementum in aliquo loco existens aut quiescit ibi naturaliter aut movetur sursum aut deorsum; sed aqua non quiescit naturaliter in loco terre nec movetur ibi deorsum, quia est levis in loco terre, ut patet quarto Celi554; ergo naturaliter movetur sursum ad orificia fontium.
â¨3â© Tertio, sensibiliter videtur in quibusdam fontibus ascendere et quodammodo ebullere, et hoc non est violente, quia nullum violentum durat ita diu, ut patet primo Celi555, sicut isti fontes, qui sunt quasi perpetui1235.
â¨4â© Quarto: aliqui fontes inveniuntur in montibus altis, et hoc non esset nisi aqua ibi naturaliter ascenderet; ergo, etc. Antecedens patet experientia, et hoc dicit Albertus et Seneca556.
â¨5â© Oppositum arguitur quia nullum grave naturaliter movetur sursum, et aqua est gravis; ergo, etc.
â¨6â© Nunc dicendum est in generali de generatione fontium et fluviorum. Unde de hoc fuerunt1236 quatuor opiniones. Una est quod fontes et flumina veniunt a quodam Tartaro, id est ab elemento aque quod est sub ipsa terra versus centrum, ita quod omnes aque inde veniunt et etiam illic currunt. Et ista fuit opinio Platonis557.
â¨7â© Alia fuit quod fontes veniunt a quibusdam cisternis vel cavernis magnis in terra quas Aristoteles vocat âutresâ558, [C 67vb] in quibus recipitur aqua pluvialis in hieme, et postea paulatim evacuantur1237 et iterum replentur adveniente pluvia1238559.
â¨8â© Tertia fuit quod omnes aque habent originem a mari1239, et ideo aqua maris per quasdam venas terre venit1240 et per quosdam conductus1241; et dum sic colatur, efficit dulcis, sicut etiam videmus quod aqua turbida et immunda alicuius stagni vel lacune, quando per aliquas venas1242 terre transit1243, efficitur potabilis atque clara560.
â¨9â© Alia opinio est quod fontes veniunt ex aqua generata ex vapore in ipsa terra. Et ista est opinio Aristotelis561 et de ista videbitur postea562.
â¨10â© Tunc, respondendo ad questionem, ex quo improbabitur prima opinio, notandum est quod aqua quadrupliciter potest ascendere, videlicet proiecta, cumstricta, conducta, exalata. Et1244 hoc declarando sunt quatuor conclusiones.
â¨11â© Prima est quod ad fontes naturales non venit aqua proiecta. Patet statim, quia iste motus est violentus nec posset assignari a quo proiceretur. Iuxta hoc pono incidentaliter quod possunt fieri quasi fontes artificiales ad quos perveniret aqua [M 33rb] proiecta vel violente portata, sicut fit aliquando faciendo unam rotam que movetur ab aqua currenti et in eodem axe est una alia in qua sunt vasa quedam insita que elevant sursum aquam, et postea per quosdam conductus exit in aliquo loco ad modum fontis, sed proprie non debet dici âfonsâ.
â¨12â© Secunda conclusio est quod aqua non ascendit ad fontes, et hoc cumstricta vel compressa. Pro quo est intelligendum quod aliquid dicitur âascendere ex compressioneâ quando circumdatur aliquo graviori fluxibili vel non detento. Et isto modo aqua dulcis, si esset in fundo maris, ascenderet sursum, quia1245 aqua maris est magis gravis563, ideo eam comprimeret et faceret elevare, sicut oleum in fundo aque statim ascendit. Patet ergo conclusio, quia licet terra sit gravior aqua in ipsa inclusa, tamen, quia terra est solida, ideo non comprimit ipsam aquam nec facit ascendere, et maxime in fontibus, quia tunc statim, dum terra esset reclusa, deficerent fontes.
â¨13â© Tertia conclusio: quod aqua potest ascendere, et hoc conducta. Et quandoque ita est in veniendo ad fontes. Primo hoc patet experimento, unde, si sit aliquod canale et impleatur aqua, tunc, si sit tortuosum ita quod una pars ascendit et alia descendit, tunc aqua poterit ascendere ad tantam altitudinem1246 sicut est origo, videlicet principium1247 ubi primo infunditur.
â¨14â© Et ex hoc sequitur correlarie quod cum hoc potest fieri tripliciter [D 77rb] quod potest ascendere, postea descendere, deinde e contrario, et secundum hoc possunt fieri1248 fontes1249 multipliciter et artificialiter, sicut patet in tractatu De inani et vacuo564.
â¨15â© Quarta conclusio: quod aqua potest ascendere exalata. Hoc patet, quia ita ascendit in nubibus in aere, et proportionaliter ita ascendit in visceribus terre exalata et postea ingrossata et conversa in aquam. Pro hoc patet incidentaliter quod dum aqua exalatur et evaporatur ad modum fumi, non est proprie aqua; et ideo sequitur quod non isto modo ascendit ad fontes, bene tamen ascendit ad loca ubi generatur aqua que postea descendens venit ad fontes.
â¨16â© Ex hoc patet responsio ad questionem. Etiam ex hoc reprobatur1250 prima opinio que ponebat aquam ascendere naturaliter ab illo Tartaro ad fontes, et per easdem rationes que sunt in textu565. Et similiter videtur irrationale quod locus aque, que est minus gravis quam terra, esset1251 in centro ita quod terra fundaretur super aquas, nec videtur quod posset substineri, sed submergeretur. Sed isti dicebant quod non, quia videmus quod navis in qua sunt multa gravia bene substinetur in aqua. Sed hoc non valet, quia, si esset perforata in multis locis, statim submergeretur, et isti ponebant terra perforata1252.
â¨17â© De secunda opinione, que ponit quod fontes veniunt [C 68ra] a talibus cisternis vel cavernis1253, prima conclusio est quod sub terra1254 sunt alique tales caverne1255 que sunt receptacula aquarum. Hoc probo primo quia in quibusdam locis sunt alique voraginesâsicut prope Caucasum, ut dicit Aristoteles566â, et in mari Mediterraneo1256, in quibus absorbetur magna multitudo aquarum1257; ideo oportet quod ibi sit aliquod receptaculum, et hoc non potest esse nisi quedam concavitas in visceribus terre. Secundo quia, sicut apparet dum fodiuntur putei, inveniuntur sub terra quedam vene et rivuli aquarum decurrentium; modo, cum non videantur exire super terram, sequitur quod alicubi recipiuntur, et non nisi in talibus cavernis; ergo, etc. Sed aliquis posset dicere quod tales rivuli vadunt ad fontes in aliquo loco. Istud non valet, quia alicubi inveniuntur quod postea magis basse1258 non invenitur fons nisi usque ad mare. Et si dicatur quod fontes sunt in mari, istud non videtur verum, quia nulli fontes inveniuntur1259 nisi in declivo alicuius montis. Et dicit Aristoteles quod oportet tales montes esse raros et porosos567; modo in mari non sunt montes, et si sunt, non sunt tales. Tertio arguitur ad conclusionem, quia1260 fodientes terram invenerunt magna flumina sub terra, et ideo erat ibi concavitas per quam transibant et etiam in quam12611262 recipiebantur. Ultimo, aliquando quedam civitates et quedam loca totaliter sunt submersa, ita quod statim apparebat ibi aqua, [M 33va] et hoc erat propter hoc quod sub illis civitatibus1263 erat aliqua magna caverna plena aqua; et ideo, quando rumpebatur, tunc totum cadebat inferius1264 in1265 illam aquam. Ex hoc sequitur correlarie, sicut dicit Albertus, quod iste caverne sunt valde magne, propter hoc quod recipiunt multas aquas568 et quod non sunt1266 multe tales. Et ideo est ibi aliqua talis que est sicut unum magnum1267 mare; et hoc patet, quia oportet quod sit magnum quod recipit tantam aquam sicut intrat per tales voragines. Et si queratur: cum continue ibi intret aqua, videtur quod deberent esse1268 infinite capaces, vel queritur quid devenit aqua postquam intravit ibi, respondetur quod sicut flumina currunt ad mare, et tamen mare inde non crescit propter hoc quod aliunde diminuitur per exalationes, etc.569, ita est de tali baratro quod continue tantum de aqua per alterationem corrumpitur quantum generatur vel1269 subintrat1270.
â¨18â© Secunda conclusio: quod aliqui fontes possunt venire ex talibus cavernis1271, sicut ponebant Antiqui570, et forte sunt illi fontes qui fluunt hieme et estate desiccantur.
â¨19â© Ultima conclusio: quod non omnes fontes veniunt ex talibus. Patet ratione Aristotelis, quia sunt aliqui fontes perpetui qui veniunt a quodam monte571; modo non posset ibi esse concavitas ita magna que sufficeret ad capiendum totam aquam que exit una estate quando non pluit.
â¨20â© Tunc ad rationes. Ad primam: [D 77va] âomne elementumâ, etc., negatur ista, nisi comprimatur ab aliquo graviori. Et ideo, si tota terra esset perforata usque ad centrum et foramen esset plenum aere, aer non exiret nisi aliquid gravius poneretur1272; modo per secundam conclusionem patet quod terra non comprimit aquam.
â¨21â© Ad secundam dico quod aliquid moveri sursum potest esse dupliciter. Uno modo naturaliter simpliciter; alio modo ex consequenti et cedendo. Et similiter etiam deorsum, sicut quando aer est in loco aque, tunc naturaliter ascendit; sed in loco naturali1273 aliquando ascendit cedendo graviori. Et ita similiter de aqua in descendendo: aqua potest descendere naturaliter simpliciter, sicut si esset in loco aeris; alio modo naturaliter ex consequenti1274. Et isto modo, si inter nos et centrum terre esset aer, aqua hic posita descenderet non simpliciter, sed ex consequenti, quia ille aer tenderet ascendere super aquam et aqua cederet1275, et sic aqua descenderet naturaliter in loco terre.
â¨22â© Ad tertiam dicitur quod ille ascensus est ex conductu, quia ipsa venit de loco superiori; et ideo non est proprie ascensus, quia in rei veritate tota simul [C 68rb] descendit, licet aliqua pars videtur ascendere, sicut patet in conductibus artificialibus.
â¨23â© Ad ultimam dico quod numquam inveniuntur in cacumine nisi fuerit mons altior a quo veniat aqua per modum conductus. Bene tamen inveniuntur in montibus altis, sed semper super originem fontis est adhuc aliquid de monte in quo est generatio aque que descendit ad fontem.
I.29 Utrum fontes et fluvii veniant ex aqua pluviali vel ex mari vel aliunde
Consequenter vicesimo nono queritur utrum fontes et fluvii veniant ex aqua pluviali vel ex mari vel aliunde.
â¨1â© Et arguitur primo quod non ex aqua pluviali, per rationes Senece. Primo, quia ipse dicit se esse expertum quod aqua pluvie non1276 madefacit terram ultra decem pedes1277 nisi fuerit per aliquam ruinam572. Et tamen fontes veniunt a loco profundiori.
â¨2â© Secundo, quando est magna pluvia, tunc minor pars pluvie intrat terram1278 que erat sicca et sic, dum satiata est, residuum currit1279 per rivulos usque ad mare1280573.
â¨3â© Tertio, aliqui fontes1281 exeunt de saxis, ita quod supra ortum illius fontis est magna quantitas illius rupis per quam non posset transire aqua pluvialis; ergo tales fontes non veniunt a pluvia574.
â¨4â© Quarto, inveniuntur putei valde profundi plus quam ad 3001282 pedes1283575, et non videtur quod aqua pluvialis posset ita profunde [M 33vb] intrare.
â¨5â© Deinde arguitur quod veniant a mari quia, inducendo per alia elementa, est aliquis locus elementi terre a quo est et in quod tendit omnis terra, et similiter de aere et de igne; ergo eodem modo de aqua. Modo elementum aque non videtur alibi esse nec habere alibi locum naturale quam ubi est mare, et hoc concedit Aristoteles576; ergo a mari derivatur omnis alia aqua.
â¨6â© Secundo, omnes aque fontium et fluviorum currunt ad ipsum mare1284; ergo etiam derivabant et veniebant a mari. Patet consequentia, quia aliter mare cresceret in infinitum ex quo continue aque currerent et non reverterent577.
â¨7â© Oppositum quantum ad primum patet1285 per Albertum contra Senecam, qui dicit quod fontes veniunt ex aqua pluviali578. Et patet per signum, quia in illis terris ubi raro sunt pluvie, sunt pauci fluvii atque fontes, sicut in Egypto et cuncta Africa; et in aliis ubi multa fit pluvia, est habundantia fontium et fluviorum, sicut in Ytalia et Gallia579.
â¨8â© Quantum ad secundum, oppositum patet per Aristotelem, qui ponit alium modum generationis fontium quam ex mari580.
â¨9â© Pro questione primo sciendum est quod idem est dicere de origine fontium et fluviorum, quia fluvii veniunt ex fontibus, nisi forte aliquando fiunt quedam flumina que veniunt ex aqua pluviali et ex nive vel glacie dissoluta in quibusdam montibus; sed non proprie dicuntur âfluviiâ quia, sicut dicit Ysidorus, âfluvius est perennis1286 aque decursus1287â, ita quod ad hoc quod dicatur âfluviusâ oportet quod sit perpetuus vel saltem quod duret per multos annos581; modo tales non sunt huiusmodi.
â¨10â© Secundo sciendum quod, ut dictum fuit alias, non est aliquod elementum purum, sed precipue in medio, sicut circa locum nostrum, omnia sunt mixta tam aqua quam terra quam aer1288582. Et ideo terra usque ad magnam profunditatem est multipliciter mixta et cum aqua et cum aere. Et etiam ibi sunt alia mixta, sicut lapides et minere et1289 huiusmodi. Et similiter multa sunt mixta que non habent nomen proprium, sed vocantur âelementaâ. Et ideo dicit Plinius in De naturali historia quod multe sunt species terre, et sic de aliis1290583.
â¨11â© Tertio sciendum quod terra tota quantum ad propositum ymaginatur [D 77vb] dividi in quatuor partes. Prima est versus centrum in profundo, ubi non potest attingi, et forte quod est pura terra, vel saltem non est ita admixta cum aquis1291 sicut alia. Alia1292 dicitur esse pars super illam in qua sunt alique minere metallorum, [C 68va] et adhuc ibi non pervenit aqua. Sed tertia dicitur esse ubi aqua est immixta per poros et per quasdam venas. Et quarta et suprema est prope superficiem, que foditur et colitur.
â¨12â© Quarto est sciendum quod iste partes non sunt omnimode distincte sicut quedam species, immo alicubi una est profundior quam ipsa alicubi1293.
â¨13â© Ideo ad questionem primo dicendum est de vera1294 generatione aque fontis1295; secundo, de aquis subterraneis que inveniuntur fodiendo puteos; tertio, qualiter fontes veniunt ex pluvia, et quarto, qualiter ex mari.
â¨14â© De primo sciendum quod1296, sicut patet primo huius584, aliqui vapores elevantur in aere usque ad mediam regionem, qui postea convertuntur in pluviam modo prius1297 dicto585. Tunc proportionaliter ita est ymaginandum inferius in ipsa terra quod virtute Solis et astrorum ab inferioribus terre attrahuntur quidam vapores et tunc, cum fuerunt elevati prope superficiem, per antiparistasim reprimuntur a frigore vel a densitate ipsius terre; tunc ingrossantur et tandem convertuntur in aquam, que postea, congregata secundum quod sunt ad locum decliviorem, facit parvos rivulos qui1298 tandem congregantur, et exeundo dicitur âfonsâ.
â¨15â© Secundo potest declarari per simile, quia, si aqua in olla cooperta propter calorem habeat evaporare fumos, tunc isti fumi repercussi a coperculo condensantur iterum in guttas aque; et ideo eodem modo proportionaliter ymaginandum est de generatione fontium.
â¨16â© Tertio patet alio exemplo: sicut in minori mundo, scilicet in animali, a stomaco evaporatur quidam fumus qui, elevatus usque ad cerebrum, condensatur in flemma aqueum et descendit per purgatoria cerebri, scilicet per nares vel os, ita quodammodo ymaginandum est in ipsa terra1299.
â¨17â© Ex isto sequitur correlarie primo quod fontes non possent fieri si terre essent omnino plane. Patet, quia oportet quod aqua fontis sit generata in loco magis alto quam sit origo illius fontis, quia inde descendit ad fontes, sicut dictum est1300586.
â¨18â© Secundo sequitur quod non potest esse fons in cacumine montium, propter eandem causam; [M 34ra] immo semper oportet quod super originem fontis sit de terra tantum ubi possit generari illa aqua. Et ideo sepe sunt fontes in decliviis montium.
â¨19â© Tertio sequitur1301 quod maxime veniunt ex montibus lapidosis et porosis, qui non sunt de materia multum compacta. Et causa est quia talia foramina et tales pori nati sunt ad hoc quod vapor elevatus possit ibi comprehendi et etiam ibidem condensari1302.
â¨20â© Sed hic sunt dubia. Primo dubitatur quare generatio aque sub terra non est in media regione ipsius, sicut est in ipso aere. Respondetur quod ipsa terra non dividitur per regiones sicut aer dividitur, sed alio modo, ut dictum est587. Et causa est quia aer sic dividitur propter refractionem1303 luminis a terra et propter motum partis superioris ab ipso celo, et ista non habent locum in ista terra.
â¨21â© Secundo queritur quare quidam fontes multum augentur hieme et diminuuntur estate et alii1304 sunt quasi continue in eodem statu, et ita de fluviis. Respondetur quod illi qui sunt in eodem statu generantur modo predicto simpliciter; sed alii qui sunt instabiles generantur modo predicto et cum hoc ad istos concurrit aqua pluvialis; et ideo ille aque non sunt ita bone sicut ille que sunt stabiles.
â¨22â© Tertio queritur quare quidam fluvii et fontes sunt perpetui et alii non. Respondetur quod fontes qui fiunt alternatim veniunt ex pluviis, sed si sit aliquis fons continue per multos annos, [D 78ra] sicut per mille, et postea deficiat1305, causa est quia locus generationis ipsius fit inhabilis ad hoc propter alterationem, quia illa terra nimis fit compacta, aut propter aliud. Et quandoque deficit fons propter hoc quod ista aqua accipit cursum ad alium locum vel subterraneum, vel alibi fit alius fons novus.
â¨23â© Quarto queritur quare semper et continue fluunt fontes et tamen [C 68vb] non semper pluit, quia dicebatur quod simile est de generatione fontium in terra et pluvie in aere588. Respondetur quod in hoc est dissimile, quia aqua generata in aere statim descendit recte nec potest ibi stare, immo venit quasi tota simul, sed in terra non recte cadit, immo paulatim et ex transverso declinat ad locum inferiorem; et etiam detinetur quandoque in quibusdam concavitatibus, et non potest exire nisi paulatim per unum foramen. Et propter hoc fontes sunt magis concavi et uniformes quam ipse pluvie. Et forte posset reddi alia causa quia, propter hoc quod immediatius aer respicitur a corporibus supercelestibus, ideo est maior variatio de calido in frigidum, humido in siccum, vel e contrario, et in terra, que non ita immediate respicitur, ideo est ibi magis uniformis actio.
â¨24â© De secundo, videlicet de aquis puteorum et de talibus, dicendum est eodem modo; unde est quedam pars terre que est ita porosa et quasi ubique invenitur aqua. Et ideo homo numquam vel raro potuit fodere in aliquo loco quin inveniretur aqua, si iret bene basse; et ideo ubique possunt fieri putei. Tamen sciendum est quod si artificialiter obstruatur aqua et homo fodiat1306 inferius, tunc de cetero non amplius inveniretur aqua1307. Et forte consimiliter quod sub mari non est aqua nisi in tantum quod ipsum mare madefacit de ipsa terra.
â¨25â© De tertio, qualiter fontes veniunt ex pluvia, dicit Albertus quod aqua pluvialis multum profunde intrat terram589. Potest tamen dici quod non1308 intrat terram in propria forma, sed quodammodo madefacit terram, et etiam vapor subtilis potest descendere et postea inferius converti in aquam; et ideo concedendum est quod aqua pluvialis bene facit ad hoc, sed non omnino.
â¨26â© De quarto, qualiter fontes veniunt a mari, dicendum quod non veniunt a mari per venas et conductus, sicut aliqui ymaginantur, nisi in paucis locis quos ponit Priscianus in libro De descriptione orbis terrarum590. Secundo sciendum quod quodammodo concedendum est quod veniunt a mari, quia ab ipso mari elevantur vapores qui postea convertuntur in pluviam, que depluta madefacit ipsam terram usque in visceribus terre1309; quo facto iterum ex profundis terre elevatur vapor ex quo veniunt fontes modo predicto. [M 34rb] Et ita aliquo modo fontes veniunt a mari, non tamen immediate sed per multas alterationes1310.
â¨27â© Ad rationes. Ad primam, cum dicitur quod pluvia non descendit, etc., negatur, immo dicit Albertus quos ipse fuit expertus oppositum591.
â¨28â© Ad secundam, cum dicitur quod pluvia, etc., hoc est falsum nisi sit pluvia vehemens et subita; tamen, si sit parva et continua, parum decurrit ad mare, sed madefacit ipsam terram.
â¨29â© Ad tertiam, cum dicitur quod fontes veniunt ex saxis, conceditur, et cum hoc quod aqua pluvialis vel etiam subtilis vapor potest transire etiam inter ista saxa vel etiam per poros illorum lapidum.
â¨30â© Ad quartam, cum dicitur quod putei inveniuntur multum profunde, forte quod ibi parum facit aqua pluvialis; cuius signum est quia parum augentur tempore pluvioso.
â¨31â© Ad aliam conceditur quod locus elementi aque est ubi stat mare; et ideo possibile est quod aque fontium veniunt a mari, non tamen immediate1311 sed per multas alterationes, sicut dictum est.
â¨32â© Ad aliam per ibidem conceditur quod mare augetur continue, nisi diminuitur aliunde per vapores elevatos in aere.
â¨33â© Ad aliam rationem1312 in oppositum, quia non conceditur quod omnino sunt [D 78rb] ex aqua pluviali, cum dicitur quod in locis, etc., dicendum: precisa causa huius non est quia veniunt ex pluviis, sed, sicut propter siccitatem regionis pauci vapores elevantur in aere, ita similiter pauci vapores generantur sub terra et pauce aque. Et eodem modo diceretur quare fontes et putei diminuuntur et desiccantur quando1313 non fuerunt pluvie, quia non solum est quia veniebant ex pluviis, sed, sicut sunt pauci vapores super terram, ita etiam sub terra.
I.30 Utrum fontes et flumina derivantur a montibus
Consequenter tricesimo queritur utrum fontes et flumina derivantur a montibus.
â¨1â© Arguitur quod non, quia tunc ex quolibet monte deberet oriri aliquis fons vel fluvius1314, cuius oppositum patet experientia.
â¨2â© Secundo: mare non habet ortum a montibus; ergo similiter nec flumina. Antecedens est1315 notum; consequentia patet per simile, quia sunt aqua eiusdem speciei1316, et ideo debent esse [C 69ra] a causis et generari in locis similibus.
â¨3â© Tertio: magis videtur quod fontes venirent ex terra plana, quia, sicut vult Albertus, aliqualiter veniunt ex aqua pluviali592; modo terra plana plus recipit de pluvia quam montes, quia propter convexitatem pauca pluvia intrat montes, sed descendit inferius non retenta.
â¨4â© Oppositum dicit Aristoteles et similiter Albertus593.
â¨5â© Primo, quia aliqui dicunt quod fontes veniunt a concavitatibus magnis que sunt in montibus, ideo videndum est primo si tales caverne sunt in terra et propter quam causam; secundo, qualiter fontes et flumina veniunt ex montibus; et tertio, gratia huius, de illis montibus; et quarto, de stagnis et de cursu fluviorum.
â¨6â© De primo videtur quod non sunt in terra huiusmodi caverne, quia corpus continuum et homogeneum debet esse simile in omnibus partibus; terra est huiusmodi; ergo non debet habere tales concavitates, sed debet esse solida.
â¨7â© Secundo, quelibet pars gravis tendit deorsum et movetur ibi nisi sit detenta; sed nec aer nec aqua possunt terram detinere, que est magis gravis, et tamen oporteret illas cavernas esse plenas aqua vel aere.
â¨8â© Tertio, aut starent ibi naturaliterâet hoc non, quia essent plene corpore leviori; aut violenteâet cum nullum violentum sit eternum, immo brevi tempore durat, sequitur quod non semper essent ibi huiusmodi concavitates.
â¨9â© Quarto, hoc videtur repugnare nature ipsius terre, quia, sicut dicit Albertus secundo De generatione, frigidum est causa constringendi et uniendi partes, et similiter siccum594; ergo huiusmodi qualitates non debent permittere terram sic discontinuari.
â¨10â© Quinto, in aqua aut in aere non sunt intercluse alique partes terre, quia statim descenderent; ergo similiter nec in terra debent includi partes aeris aut aque.
â¨11â© Sexto arguitur ratione Zenonis, quia, si ille concavitates non essent vacue, si est aer ibidem, tunc, quando aqua subintrat, videtur difficile qualiter aer posset exire, quia aut per eandem viam aut per aliam595. Et similiter, hoc posito, quando essent plene, aqua non posset ibi amplius intrare, et tamen in voraginibus continue intrat aqua.
â¨12â© Istis non obstantibus dico quod ibi sunt caverneâsicut prius fuit probatum596âetiam valde magne; et adhuc probatur ratione Theophrasti dicentis quod sepe tales caverne vaste et magne receperunt civitates ibidem illapsas in suis magnis recessibus1317597.
â¨13â© Secundo arguitur ratione Senece. [M 34va] Dicit enim quod natura regit terram ad exemplar nostrorum corporum, in quibus sunt vene, que sunt receptacula sanguinis, et arterie, que sunt receptacula spirituum; et ita conformiter in terra sunt quedam vene quibus aqua decurrit ad modum sanguinis in corporibus nostris. Et alie sunt concavitates sicut arterie in quibus includuntur partes aeris vel etiam sicce exalationis ad modum spirituum in corporibus nostris598. Ex hoc potest elici causa finalis quare sunt tales caverne, videlicet propter mixtionem aut generationem et vivificationem mixtorum perfectorum. Non enim esset terra fructifera nisi esset intus1318 taliter disposita.
â¨14â© Secunda conclusio sit quod tales caverne causantur ex alteratione virtute caloris Solis et aliorum astrorum, quia generatur infra terram quidam vapor qui postea, per calorem subtiliatus et quasi consumptus, convertitur in aerem, et fit ex ipsa terra madefacta per pluvias1319; [D 78va] et ideo partes terre circa constringuntur, et tunc remanet quedam concavitas capax illius aeris vel vaporis subtilis, que postea quandoque repletur aqua ibidem descendente, sicut videmus ad sensum quando aliqua terra fit madefacta et postea magnis caloribus valde desiccatur, tunc fiunt scissure in terra et aperture. Et per hunc modum incipiunt fieri concavitates infra terram: licet primo sint parve, tamen postea possunt augeri per corruptionem terre circa latera, et hoc, sicut prius, per alterationem.
â¨15â© Tertia conclusio: in aliquibus concavitatibus est aer et in aliquibus aqua, et ibi habent esse animalia ceca et difformia et venenosa. Et similiter, in aquis que sunt inferius in concavitatibus, alicubi sunt pisces mali et venenosi. Unde narrat Theophrastus quod in quadam civitate incerta fuerunt reperti pisces in profundum terre in tali aqua, et quicumque comedebant, moriebantur599. Et causa [C 69rb] est quia propter hoc quod sunt in umbra nec attingunt ibi radii Solis, ideo nutriuntur rebus indigestis, et ideo sunt animalia venenosa, sicut etiam anguille que sub terra nutriuntur et raro1320 veniunt ad lucem non sunt bene sane, sed quedam venenose600.
â¨16â© Ad argumenta que erant contra. Ad primum, cum dicitur quod corpus continuum, etc., dicendum quod terra non est simplex, et ideo in aliqua parte necesse est ut sit mixta propter generationem perfectorum mixtorum.
â¨17â© Ad secundam, cum dicitur quod grave tendit deorsum, dico quod verum est nisi propter duritiem et soliditatem una pars substineat aliam, sicut patet in testudinibus artificialibus. Modo latera istarum concavitatum eodem modo se substinent et sunt fortia. Et quando corrumpuntur, fit ibi subversio1321, et ideo nulla est civitas1322 in securo1323.
â¨18â© Ad tertiam, cum queritur âaut naturaliterâ, etc., potest dici quod aliquando aer tenetur ibi violente. Ideo, sicut dicit Virgilius, necesse est1324 quod in natura sint aliqua violenta, et hoc propter melius601. Et cum dicitur quod nullum violentum est eternum, verum est in numero; et ideo nullus talis aer ibi stans est eternus.
â¨19â© Ad quartam, cum dicitur âfrigidum constringitâ, certum est quod ista terra non est pura; et ideo ibi est caliditas et humiditas immixte virtute astrorum.
â¨20â© Ad quintam, cum dicitur quod in aere intercluduntur partes terre, dico quod non est simile, quia aer non est durus, immo mollis, ideo non potest substineri aliquid gravius; sed terra est dura et solida, ideo potest detinere aliquid levius.
â¨21â© Ad ultimam dicendum quod, subintrante aqua, talis aer habet exire, vel per alia foramina, vel saltem per aliquam partem illius. Et cum dicitur: âquando essent plene, non amplius intraret aquaâ, verum est si non omnino detinerent aquam, sicut doleum vel aliquid tale, sed non est ita, immo dispargitur circumquaque per multa foramina et multum consumitur de ipsa. Hoc de primo.
â¨22â© De secundo, qualiter fluvii veniunt ex montibus, causa fuit prius posita, quia ad hoc nati sunt ut ibi generetur aqua602. Tamen Aristoteles inductive probat quod omnes magni fluvii veniunt ex magnis montibus, et inducit in tribus partibus terre habitabilis, scilicet Asiam, Africam et Europam603. Et precipue in Asia, versus Oriens estivum, declarat de monte Caucaso, qui est maximus et ab isto veniunt maximi fluvii et multi604. Similiter Albertus inducit in Oriente et Occidente, Aquilone et Meridie: in Oriente de Caucaso, et in Occidente de Olimpo, et in Meridie de Nilo fluvio, cuius principium est ignotum, tamen augetur ex montibus; et similiter de montibus [M 34vb] Ethiopie, et in Aquilone de Alpibus, unde veniunt Danubius et Renus et Rodanus605. Et multi fuerunt qui descripserunt fluvios magnos terre habitabilis, unde de hoc tangit [D 78vb] Aristoteles in libro De proprietatibus elementorum et in libello De mundo606. De hoc etiam loquuntur cosmographi, unde Anselmus1325 in libro De ymagine mundi satis breviter describit1326607.
â¨23â© De tertio1327, primo dubitatur quare sunt ita alti, quia terra deberet esse rotunda, sicut alia elementa. Secundo dubitatur si sint perpetui, quod non videtur eo quod omne compositum est corruptibile, et tamen numquam visum est quod aliquis mons magnus corrumpetur. Ultimo dubitatur si fontes quantumcumque alti possent esse in montibus dum tamen non essent in cacumine.
â¨24â© Dico ergo primo quod multi et magni sunt montes, de quibus tractant illi qui describunt habitationem terre, sicut Plinius1328608; sed quia antiquitus vocati sunt aliis nominibus, ideo difficile est de hoc scire. Secundo dico, gratia exempli, sicut dicit Aristoteles de monte Caucaso, quod est magnum1329 non solum [C 69va] altitudine, sed etiam latitudine1330, quia circa ipsum sunt multe gentes et multa regna et diversa1331609. Similiter altitudine transcendit mediam aeris regionem, ita quod non fiunt ibi impressiones et in tantum quod nox est ibi brevior in subtriplo quam in aliis locis planis, quia adhuc apparet ibi Sol quando in plano1332 est nox. Similiter est alius mons qui dicitur Atlas1333, quia propter suam magnitudinem a poetis dicebatur sustinere celum1334. Similiter est alter mons qui dicitur Olimpus, in cuius cacumine non fit ventus nec tonitrua nec pluvie nec alie impressiones propter altitudinem, de quo dicit Claudianus1335: âSed ut altus1336 Olimpi vertex1337, qui spatio ventos hiemesque1338 relinquit, celsior1339 exsurgit, pluviis auditque1340 ruentes sub pedibus nimbos1341 et rauca tonitrua calcatâ610.
â¨25â© Tunc ad primum dubium: cum dicebatur quod terra deberet esse sperica sicut alia elementa, respondetur quod ipsa esset sperica si esset fluxibilis sicut aqua; modo ipsa est solida, et propter generationem1342 mixtorum necessarium est ut sint aliqui fluvii et quod terra sit quodammodo irrigata aquis, ideo sunt montes, ex quibus sunt1343 fluvii, ut dictum est. Immo in hoc consistit pulchritudo1344 universi quod terra non sit sperica1345.
â¨26â© Ad secundum, cum queritur si sunt perpetui, dicendum quod non, saltem idem numero, quia quelibet pars est corruptibilis et corrumpetur, sicut tota terra, tamen possibile est quod alicubi ab eterno fuit mons naturaliter loquendo. Etiam, possibile est quod aliqui fiant de novo, ut patet secundo huius611. Etiam quod alicubi, ubi fuerunt montes, desinant esse per continuam divisionem que fit per tam longum tempus et ita lente quod non percipitur, sicut tangit Aristoteles primo huius612.
â¨27â© Ad tertium, cum queritur si fontes, etc., dicendum est quod in montibus altis, sicut est Olimpus et Caucasus, forte non sunt fontes ita alti sicut est media regio aeris, quia forte ista pars montis superior non apta est ut fiat ibi generatio aquarum.
â¨28â© Ad rationes in oppositum. Ad primam dico quod non oportet quod ex quolibet monte veniant fontes proportionaliter, quia aliqui sunt ita compacti quod ibi non sunt pori1346 in quibus possit aqua fontis generari et vapor elevari.
â¨29â© Ad aliam, cum dicitur quod mare non est ex montibus1347, dicendum quod immo1348, quia est ex fluviis qui veniunt ex montibus.
â¨30â© Ad aliam, cum dicitur quod pluvia, etc., conceditur, et ideo generatio aliquorum fontium non est quoad modicum ex aqua pluviali. Ex hoc patet quod putei magis fiunt ex aqua pluviali quam fontes, et ideo aqua fontium est melior.
I.31 Utrum habitationes terre permutentur
[D 79ra]Consequenter tricesimo primo queritur utrum habitationes terre1349 permutentur.
â¨1â© Arguitur quod non, quia descriptio orbis terrarum que fuit olim data adhuc habet locum secundum quod dividitur in Asiam, Africam et Europam; modo hoc non esset si habitationes terre permutarentur.
â¨2â© Secundo: semper1350 illa regio que est inter tropicum Cancri et circulum Articum est et erit temperata; ergo semper illa est habitabilis1351. Et similiter ille due que sunt sub polis et ista que est sub via Solis erunt inhabitabiles et intemperate. Patet ex libro De spera613.
â¨3â© Tertio arguitur ex communi fama et opinione hominum, qui dicunt quod in perpetuum habitabitur ista terra quamdiu mundus durabit; modo dicit Aristoteles in De somno: [M 35ra] âfamosum non est omnino falsumâ614.
â¨4â© Oppositum patet per Aristotelem, ultimo capitulo primi libri, unde dicit quod Egyptus est terra antiquissima, tamen noviter habitata et non ab eterno615. Patet etiam in Timeo Platonis1352616.
â¨5â© Quamvis mundus non sit eternus1353, supponendo tamen cum Aristotele quod est eternus, videndum est qualiter [C 69vb] fierent permutationes terre habitabilis. Primo videtur quare dicitur âhabitabilis1354â; secundo, de causis quare dicitur âinhabitabilisâ; tertio, de permutatione habitationum.
â¨6â© Quantum ad primum, est una distinctio quod terra dicitur âhabitabilisâ uno modo improprie, quia potest habitari ab aliquo vivente vel animali1355, et sic1356 tota superficies terre est habitabilis; unde verisimile est quod ubique super terram possunt aliqua vivere. Secundo modo1357 proprie, quia1358 ab hominibus.
â¨7â© Secunda distinctio: quod adhuc illo modo dicitur âhabitabilisâ dupliciter. Uno modo, quia ibi possunt homines esse, et sic mare diceretur âhabitabileâ. Alio modo, quia possunt habere sufficientiam ad vitam ex terra1359, et sic mare non dicitur âhabitabileâ, immo terra; et adhuc multipliciter, secundum diversa genera vivendi: sic quidam vivunt solum ex carrubis1360, alii aliter.
â¨8â© Tertia distinctio: quod quedam dicitur âbene habitabilisâ quia fertilis est; alia dicitur âhabitabilis maleâ quia non est fertilis, immo intemperata. Et ita ille que sunt extra climata dicuntur âinhabitabilesâ, id est non bene habitabiles, sicut Anglia.
â¨9â© Alia distinctio: quod quedam est habitabilis habitata, et alia habitabilis non habitata, licet aliquando fuit1361.
â¨10â© Quantum ad secundum, quare terra dicitur âinhabitabilisâ, multiplex est causa. Prima est intemperies in caliditate et frigiditate propter aspectum celi, sicut propter nimiam elongationem a Sole vel appropinquationem. Secunda, intemperantia in humido et sicco1362. Tertia est quia illa pars est cooperta aquis1363. Quarta est propter aliquas qualitates secundas, ita quod aer est invenenatus propter fumos putridos exalatos a terra interius1364 putrefacta. Quinta, propter nemora et deserta et montes, solitudines et alia silvestria. Sexta, propter defectum1365 aquarum dulcium bonarum.
â¨11â© Quantum ad tertium, sciendum quod quolibet illorum modorum quandoque permutantur habitationes, sic quod habitabilis fit inhabitabilis et e contrario.
â¨12â© Et ideo nunc dicendum est de primo. Prima conclusio: quod alique partes terre sunt inhabitabiles primo modo propter nimiam appropinquationem vel elongationem, etc1366. Hoc patet per Aristotelem secundo huius, tractatu de ventis, et per auctorem De spera617. Et in hoc conveniunt omnes philosophi et poete, scilicet quod terra dividitur in quinque plagas, quarum una est inter tropicos, sub via Solis, inhabitabilis propter estum; alie due sunt sub polos, inhabitabiles propter frigus; alie due1367 sunt1368 habitabiles, nisi aliqua alia causa impediat1369618.
â¨13â© Secunda conclusio est quod propter hanc causam accidit regiones1370 permutari. Ad probandum hoc supponendum est primo quod Sol est causa calefaciendi Terram, et potest magis calefacere propter duas causas: una est propter radios accedentes ad perpendicularem, sicut videmus quod estate magis calefacit quam hieme; alia causa posset esse quia esset propinquior Terre et non ita profunde in celo. Secundo supponendum est quod per motum Solis in circulo eccentrico aliquando Sol est magis prope centrum Terre1371 et quandoque magis longe, sicut patet in Theorica planetarum1372619; ideo apparet quandoque maior, quandoque minor. Tertio supponitur1373 quod ille punctus in quo Sol est remotissimus a Terra est mobilis preter motum diurnum, et nunc est quasi in principio Cancri.
â¨14â© Ex istis sequuntur aliqua. Primum est quod ex hoc patet causa quare ista plaga1374 dicitur âhabitabilisâ et alia que est ultra tropicum hiemale non1375, quamvis dicant poete quod ipsa est temperata620. Et causa est quia, quando nobis esset hiems, illis esset estas, et quia Sol tunc est propinquissimus Terre, ideo essent ibi due cause caliditatis, et e contrario, in hieme sua, due cause frigiditatis; ideo locus ille [D 79rb] est intemperatus. Sed in alia parte est totaliter e contrario, quia in estate, quando Sol aspicit nos directe1376, tunc est magis longe a nobis, et in hieme magis prope. Et ideo nostra hiems et estas sunt temperate.
â¨15â© Secundo sequitur: eo quod [M 35rb] aux1377 movetur motu tardo et forte secundum totum circulum figurarum, ideo sequitur quod aliquando erit oppositum, [C 70ra] si mundus duret tantum, scilicet quod ista tota erit inhabitabilis et alia habitabilis, quia tunc, quando Sol erit in principio Cancri, erit propinquissimus terris; ideo in ista parte erunt calores nimis excessivi. Et hoc dicit Plato in Timeo1378, unde dicit quod per longum intervallum1379 necesse est ut1380 consequatur inflammatio propter nimium calorem Solis1381621.
â¨16â© Tertium est quod semper est unus locus principalior in terra habitabili et temperatior propter illam causam, quamvis propter eandem causam fiat permutatio. Et tali regioni vel tali loco debetur principatus super alias regiones, sicut ponit Hermes de Egypto tempore suo, unde dicebat quod erat cor mundi1382622; et tempore Aristotelis ita erat de Grecia, sicut ipse demonstrat octavo Politice: dicit enim quod illi de Asia et partibus magis calidis erant ingeniosi, sed tamen debiles, et illi de Europa erant fortes1383, sed minus prudentes; sed Greci medio modo1384623. Postea fuit ita de Roma, sicut ponit Vitruvius in libro De architectura624, et assignat eandem causam, unde pro tunc Greci iam erant debilitati625. Ideo dicit Ovidius in Fastis: âGrecia, facundum sed male forte genusâ626.
â¨17â© Secundo probatur, contrario supponendo, quod possibile est totum celum volvi super multiplices polos, ita quod possibile est ymaginari quod unus plus1385 sit in Oriente et alius in Occidente, super quos fiat unus motus valde tardus. Ex hoc sequitur quod aliquando esset maior elevatio poli Artici aut minor, et etiam quod Sol curreret respectu istius Terre aliquando magis basse. Ex hoc sequitur quod iste locus aliquando per maximum precessum esset sub polo, et ita inhabitabilis propter frigus; et aliquando sub via Solis, et ita inhabitabilis propter nimium calidum1386, et sic variando. Sed quia istud est ignotum et indemonstrabile, ideo persuadetur sic, quia ipsa terra est propter homines tamquam propter finem, quia homo est finis istorum inferiorum, ut patet secundo1387 Physicorum627, ideo videtur verisimile quod saltem successive quelibet pars terre deservat hominibus et sic habitabitur ab eisdem, quia quando de novo est habitata1388 est melior. Ideo dicit Aristoteles in De mundo quod sicut celum est habitaculum deorum, ita terra hominum628, et sic videtur quod aliquando debeat quelibet pars habitari.
â¨18â© Ad rationes. Ad primam, cum dicitur quod descriptio habitationum adhuc est bona, respondetur quod huiusmodi permutationes non fiunt nisi tarde1389; ideo una descriptio potest durare per longa tempora, sed non semper, ideo oportebit aliquando facere novam1390, immo iam in parte illa est falsa.
â¨19â© Ad secundam, cum dicitur: âsemper illa regio1391â, etc., potest dici quod licet esset temperata1392, tamen secundum aliquas partes eius posset fieri inhabitabilis propter aliquas causas1393. Secundo potest dici quod non semper erit temperata, sicut patet ex secunda conclusione.
â¨20â© Ad tertiam, cum dicitur quod istud est famosum, Aristoteles reponderet quod istud latet vulgaribus, et hoc propter tarditatem; unde illud quod debet durare per multos1394 annos apud ipsos est eternum629.
I.32 Utrum habitatio terre permutetur propter mare
Consequenter tricesimo secundo queritur utrum habitatio terre permutetur propter mare.
â¨1â© Arguitur quod non. Primo probando quod mare non exeat limites suos1395, quia, sicut est de loco et fluxu1396 fluviorum, ita est de mari; sed flumina non mutant locum1397, immo semper habent eundem locum1398; ergo similiter erit de mari.
â¨2â© Secundo: si mare mutaret locum suum, sequeretur quod aliquando tota terra posset esse cooperta aquis, quod est inconveniens1399, quia non remaneret aliqua habitatio. Et tenet consequentia, quia per eandem rationem per quam1400 posset cooperire unam partem discoopertam1401, eadem ratione aliam1402; et per consequens [M 35va] totum.
â¨3â© Tertio: aqua non potest moveri sursum naturaliter; ergo mare non potest venire super terram prius siccam. Tenet consequentia, quia terra sicca altior est quam mare et a centro remotior, ut patet secundo Celi630, [C 70rb] et etiam quia flumina veniendo ad mare descendunt.
â¨4â© Quarto, quia in Scriptura habetur, Job 281403, quod Deus conclusit1404 mare hostiis. Et dicit: âusque huc veniet et non procedet ultra1405â631. Et ideo terminus positus est aquis quare non progredietur1406, nec poterit1407 cooperire terram1408632.
â¨5â© Oppositum arguitur per Aristotelem, capitulo ultimo primi huius633.
â¨6â© Sicut patet ex alia questione, propter [D 79va] sex causas et sex modis potest habitatio permutari, et dictum est de primo634. Nunc dicendum est de aliis; unde diceretur quod secunda causa est propter siccitatem vel humiditatem nimiam. Ideo sit prima suppositio quod elementa sunt semper quasi continue sub quantitate equali, ut patet primo huius635, non tamen inter se, sed comparando quodlibet sibi ipsi in diversis temporibus, ita quod tota aqua simul non est maior uno tempore quam alio, saltem notabiliter, quia, licet propter coniunctionem planetarum in signis humidis augetur in aliqua parte, tamen diceretur quod diminuitur in alia, sicut in alia plaga respectu cuius illa signa dicuntur sicca.
â¨7â© Secunda suppositio: quod continue per partes est augmentum et diminutio, ita quod semper augetur alicubi et alicubi diminuitur.
â¨8â© Tertia est quod talis permutatio et augmentatio magna in una parte fit longo tempore, et postea diminutio quodam alio magno tempore quod Aristoteles vocat âperiodumâ636, et ideo dicit quod illud latet637. Dicit etiam quod, quando est in augmento in una parte, dicitur quasi una hiems longa mille annorum et plus; e contrario diceretur âestasâ similitudinarie, sicut de hieme et estate unius anni. Ideo Aristoteles reprehendit illos qui ex hoc arguebant quod mundus tandem corrumpetur, quia, si fiat talis exsiccatio in una parte, non propter hoc fit in alia, vel etiam inundatio638.
â¨9â© Quarta: quod nimia humiditas aut siccitas facit terram inhabitabilem14091410.
â¨10â© Ex istis sequitur conclusio quod permutatio habitationum1411 aliquando fit isto modo, et hoc dupliciter1412: vel totaliter, sicut Aristoteles adducit exemplum de palude Meotide1413, que propter aquas non solebat habitari, et, quia desiccata est, bene potest639, et similiter de Egypto, que solebat esse tota cooperta aquis1414640. Alio modo est permutatio non totaliter, sed de peiori in melius, et e contrario. Et sic exemplificat Aristoteles de terra Argiorum et Micena, quia solebat esse quod una propter nimiam humiditatem erat minus bona, sed postea per desiccationem illa facta est temperata et alia sicca nimis et peior, scilicet Micena641.
â¨11â© Tunc dicendum de tertia causa de qua est questio qualiter fit permutatio propter mare. Sciendum primo quod terra et aqua sunt concentrice, id est quod ipsarum idem est centrum gravitatis1415. Et ideo aqua vel mare1416 est bassius quam sit terra sicca, nisi declinetur aut per montes1417 aut per obstacula1418 artificialia.
â¨12â© Sit ergo prima conclusio quod magna pars terre est cooperta mari. Et hoc patet ad sensum, sed non est notum quantum sit cooperta. Ideo dicit Plinius1419 quod rapina oceani est incerta642, id est1420 nescitur quantum mare occupet de superficie terre; et causa est quia non totum mare est navigabile. Ideo Alexander et Ercules posuerunt terminos in Oriente et Occidente ultra quos non potest navigari1421 sine periculo.
â¨13â© Secunda conclusio: quod aliqua pars superficiei terre est discooperta [C 70va] mari, et ita est habitabilis, nisi aliquid aliud impediat, et patet ad sensum. Et possunt assignari cause. Una est quia ipsa terra non est uniformis in gravitate, et ideo est levior a parte discooperta1422, et hoc propter mixtionem, et ideo supereminet. Alia causa est efficiens, videlicet1423 aspectus ipsius celi, quia diversimode operantur ibi corpora celestia; ideo versus polos, ubi non attingit Solis caliditas, est magis cooperta. Tertia causa est1424 propter vitam animalium1425643. Quarta posset esse1426 quia, sicut patet primo et secundo huius, quodammodo est de terra sicut de minori mundo, puta de homine644; modo videmus quod una pars eius nobilior, in qua vigent sensus perfectiores, est discooperta et parens ipsi celo, et cetera membra sunt cooperta [M 35vb] indumentis. Ita etiam nobilior pars Terre, in qua sunt animalia et mixta perfecta, que dicitur quasi âfacies terreâ, discooperta est, et in medio opaco aspicitur a corporibus celestibus. Et alia pars est cooperta aquis sicut quodam vestimento. Ideo dicit Avicenna in suo libro Metheororum quod aqua dicitur esse tunica terre645; et ideo dicitur alibi quod abissus sicut vestimentum et amictus eius1427, et glosa: âabissus pro mareâ646.
â¨14â© Pro aliis conclusionibus sciendum est quod dupliciter potest ymaginari talis permutatio propter mare, scilicet propter augmentum1428 terre1429 aut diminutionem aque [D 79vb] et etiam utroque modo. Secundo modo adhuc dupliciter: uno modo totaliter submergendo insulas; alio modo diminuendo ripam ab una parte et capiendo magis ab alia, quasi transferendo.
â¨15â© Tunc est tertia conclusio quod inhabitatio1430 aliquando fit per totalem submersionem1431 insularum aliquarum et terrarum. Patet conclusio1432 per Aristotelem, qui hic narrat de Egypto quando fuit factum diluvium sub Deucalione647, et fuit particulare, propter inundationem maris et habundantiam pluviarum, quia secundum Aristotelem non esset possibile fieri diluvium universale648 nisi forte naturaliter, sed miraculose bene. Secundo patet in Timeo Platonis, in principio, ubi narrat de insula Atlantide, ubi quedam fuit nobilissima1433 terra in tantum quod reges illius insule dominabantur quasi toto mundo; et tamen una vice, facto terremotu, fuit totaliter submersa649. Et pari ratione potest dici quod alique insule de novo possunt apparere et continue augmentari.
â¨16â© Quarta conclusio: quod habitatio mutatur ex translatione maris secundo modo, scilicet quod in aliquibus partibus videtur retrahere se et in aliis dilatari. Et hoc patet1434 in multis locis1435. Et hoc diffuse tractat Ovidius, ponendo de hoc multa exempla in libro Methamorphoses650.
â¨17â© Ad rationes. Ad primam, cum dicitur âsicut est de cursuâ, etc., primo diceretur quod non est omnino simile, quia propter magnitudinem ipsius maris potest magis se dilatare ab una parte quam parvus fluvius. Etiam, concessa similitudine, diceretur quod aliquando unus fluvius parvus trahit se magis ad unam partem quam ad aliam et dimittit ab una parte plus quam ab alia, ut Rodanus, ideo dicitur quasi ârodens ripasâ. Tertio dicit Ovidius quod quidam fluvius dimisit cursum suum et accepit alium1436651.
â¨18â© Ad secundam diceretur quod, licet mare possit cooperire de novo unam partem terre, tamen non pari ratione omnes alias potest1437 cooperire, quia quando augetur ab una parte, diminuitur ab alia1438. Ideo forte semper est equaliter discoopertum de terra.
â¨19â© Ad tertiam, cum dicitur quod aqua, etc., concedo. Et ideo, quando mare incipit cooperire aliquam terram, hoc est quia illa terra per alterationem condensatur et comprimitur1439, et superficies eius fit magis bassa1440, aut quia mare augetur, et tunc oportet quod dilatetur, [C 70vb] aut, quando insule submerguntur1441, hoc est quia quedam sunt caverne magne subtus1442, ideo dum franguntur, tunc iste insule cadunt et submerguntur. Et ideo ista solent fieri quando est motus terre652.
â¨20â© Ad quartam sufficit dicere quod mare sic est conclusum limitibus quod numquam cooperiet totam terram; sed1443, si noviter exeat super1444 aliquam partem, tunc dimittet1445 aliam1446.
Et sic patet questio quoad presens. Sequitur ista questio utrum habitatio terre permutetur propter permutationem in qualitatibus secundis.
I.33 Utrum habitatio terre permutetur propter permutationem in qualitatibus secundis
Consequenter tricesimo tertio queritur utrum habitatio terre permutetur propter permutationem in qualitatibus secundis.
â¨1â© Et videtur quod non, quia si est intemperantia1447 in primis, tunc reducendum est ad primum modum vel secundum; et si non est in primis, sequitur quod non est in secundis, quia consequuntur actionem primarum.
â¨2â© Secundo: virtus dispersa est minus activa653; ergo, si in aere sit aliqua mala qualitas, videtur quod propter aeris raritatem non debeat sensibiliter nocere.
â¨3â© Tertio: si ita esset, sequeretur quod in nullo loco esset securitas, immo semper essemus in dubio ne aer inficeret aliquo modo.
â¨4â© Oppositum patet ex alia questione654.
â¨5â© Nunc dicendum est de tribus modis ultimis prius tactis quibus permutatur habitatio655; secundo, de permutationibus civitatum et regnorum; et tertio, de causa quare ista latent.
â¨6â© Quantum ad primum, de quarto modo de quo queritur, sciendum quod quadrupliciter permutatur habitatio propter qualitates secundas. Primo, ex aeris infectione, [M 36ra] ita quod est venenosus vel aliquo malo fumo1448 infectus, sicut vaporibus sulfureis existentibus sub terra1449. Secundo potest esse ex fulgure vel tempestate que habent fieri multum circa illas partes, ideo destruunt viventia et etiam fructus terre. Tertio, ex ventis et turbine prosternantibus domos, si fierent. Quarto, ex motu terre.
â¨7â© Tunc est conclusio quod permutatio habitationis facta est aliquando quolibet istorum modorum. Primo modo habetur de quadam terra unde fuit Achilles, que propter invenenationem aeris facta est inhabitabilis; unde in quadam civitate una nocte mortui sunt triginta duo milia hominum intoxicati ex aere1450. Etiam est ibi nemus in quo nullus homo1451 intrat quin moriatur, immo etiam animalia, exceptis serpentibus quibus repleta est illa terra. Similiter secundo modo propter tempestates et fulgura; legitur etiam quod quidam sanctus dicit quod Roma sic1452 debebat finiri656. Etiam tertio modo propter impetum ventorum multoties subvertuntur civitates. Et etiam quarto modo ex motu terre, ut patet secundo huius657, sicut fuit de Sodoma1453658.
â¨8â© Quinta causa: de quinto modo sciendum quod tripliciter secundum hoc fit inhabitabilis. Primo, propter altitudinem montium, sicut in monte Caucaso et Olimpo versus cacumina est aer ita rarus1454 quod non competit ad refrigerandum corda hominum per anelitum. Ideo dicitur quod ibi, qui solebant illuc1455 ascendere, portabant spongias plenas aqua ad ingrossandum aerem iuxta ora eorum. Secundo est inhabitabilis propter nemora destructa inculta, cuius ratio est quia, quando terra1456 multis milibus annorum fuit culta, tunc per alterationem, ex eo quod fructus generati1457 sunt ex ea, ipsa fit inepta ad agriculturam et est quasi fatigata. Et ideo per alia magna tempora remanet quasi sterilis et deserta, sicut etiam patet ad sensum. Et hoc docet Virgilius1458 quod agricole mutant semina per annos et quandoque1459 dimittunt terram1460 quiescere659. Tunc sic deducta per multos annos redditur inhabitabilis. Tertio modo fit inhabitabilis propter animalia silvestria, sicut dicitur de Babilonia antiqua et sicut profete predixerunt de ea660.
â¨9â© Tunc, de sexta causa, scilicet qualiter est inhabitabilis propter defectum aquarum dulcium, potest esse tripliciter: aut quia ibi non sunt fontes nec possunt fieri putei; aut quia ibi sunt aque, sed non dulces, immo amare vel salse; aut quia sunt et fiunt dulces, sed non sunt sane, aut sunt venenose, sicut in multis locis sunt aque de quibus, si potet, homo morietur.
â¨10â© Quantum ad secundum, de permutatione civitatum, prima conclusio est quod, si mundus esset eternus, nulla civitas adhuc esset eterna. Probatur ratione et inductione. Primo quia, sicut dictum est, nulla terra esset eternaliter fructifera et bene habitabilis. Et etiam quodammodo videtur [C 71ra] quod mundus gaudeat in novatione et permutatione1461. Et ideo dicit Ovidius quod âinvidiosa senectus omnia destituitâ661. Secundo patet inductione, quia non invenitur aliqua de qua non sciatur bene quod fuit incepta, immo de magnis civitatibus historie ponunt principia. Iterum multe que fuerunt magne iam sunt destructe, sicut Ovidius inducit de terra de Athenis, et ita de aliis1462662.
â¨11â© Secunda conclusio: quod eodem modo est de permutatione regnorum quod omnia habuerunt principia et habebunt finem. Et si mundus esset eternus, fuit per transmigrationes [D 85rb] gentium de regno ad regnum per bella et per talia huiusmodi. Et hoc est propter melius et ad decorem universi, sicut agricola aliquando propter hoc ut arbores melius convalescant transplantant de terra ad terram. Ita videtur natura1463 quodammodo facere de hominibus, quia homines unius terre propter nimiam divitiarum habundantiam aliquando corrumpuntur in moribus, ideo expedit alios transplantare663. Similiter in libro Politice determinat Aristoteles de tali permutatione quando fit per corruptionem politiarum664.
â¨12â© Tertia conclusio est quod quedam civitates diutius durant quam alie, et similiter de regnis; et ideo per astrologiam posset sciri, quando civitates fundantur, de duratione earum, sicut scitur in nativitatibus hominum de eius morte et prosperitate665.
â¨13â© Quarta conclusio: quod quodammodo, sicut hominum alii moriuntur naturaliter et ex senectute, et alii violente, ita est de civitatibus: quedam deficiuntur naturaliter propter aliquam sex causarum prius positarum, quia terra redditur sic inculta1464; alie1465 violente, sicut per guerras. Unde, cum peteretur a quodam sancto1466 [M 36rb] de Roma qualiter finiretur, tunc, innuens istam distinctionem, dicebat quod non per bella subverteretur, sicut cetere civitates, sed fulguribus et tempestatibus celi in semetipsa1467 senescet, et paulatim deficiet666.
â¨14â© Ex hoc sequitur correlarie quod quasi omnium que sunt in mundo fiunt etiam permutationes, et etiam dicit Aristoteles quod omnis terra non interfecta est habitabilis, sicut declaratur de Egypto, que tamen est antiquissima. Sunt enim permutationes linguarum, unde forte, si mundus adhuc duraret per decem milia annorum, non loqueretur probabilius sicut nunc, etc. Cuius signum est quia quedam nomina et dictiones recedunt ab usu et alia noviter veniunt, et etiam propter mixtionem gentium cum gente diversorum ydiomatum; et ideo dicit Ovidius in Metamorfosis: âmutat forma tellus et quidquid in illa14681469â667.
â¨15â© De tertio sciendum est primo quod scire prescita et gesta antiqua multum confert ad scientiam et humanam prudentiam. Et ideo dicebant Antiqui quod tempus est causa scientie, et istud dicit Seneca in libro De naturalibus questionibus668, immo homo1470 facit se senem addiscendo preterita.
â¨16â© Secundo sciendum quod non possunt sciri1471 preterita nisi aliquorum istorum modorum: primo ex memoria, quia visa fuerunt, vel etiam ex1472 auditu1473; secundo ex libris; et tertio ex quibusdam vestigiis; et quarto ex ratione et argumento.
â¨17â© Tertio sciendum quod memoria est labilis et vita hominum brevis, et etiam multi sunt rudes et quasi increduli, qui non credunt narrationi1474 prudentium. Iterum vestigia non sunt perpetua; unde, si mare fuerit in aliquo loco1475, non semper remanent vestigia. Etiam libri non sunt antiqui multum, sicut demonstrat Plato in Timeo669, quia aliquando destruuntur propter guerras; aliquando propter famem1476 vel pestilentiam homines non vacant libris vel historiis, et ideo multi libri deperduntur.
â¨18â© Tunc est conclusio quod tales mutationes latent vulgares, quia, sicut patet inducendo, non bene possunt cognosci vel sciri1477 nisi per rationem et ex libris. Et ideo, quamvis sit verum quod mundus tendat ad finem et senescat, tamen diceret Aristoteles quod non, nisi in una parte670, unde forte in ista parte habitabili natura humana est debilitata1478.
â¨19â© Ad rationes. Ad primam dicitur quod, posito quod non sit intemperantia in qualitatibus primis, tamen potest esse in qualitatibus secundis, sicut ad sensum patet de saporibus et odoribus. Et ita aer est venenosus, quamvis non sit nimis calidus aut frigidus. Et cum probatur quod qualitates [C 71rb] secunde sequuntur ad primas, dico quod non sequuntur primas nisi secundum proportionem illarum primarum; et ideo calidi ad frigidum potest esse aliqua proportio valde mala1479, et tamen una proportio maior esset minus nociva1480, sicut patet in consonantiis sonorum quod tonus non est consonantia, et tamen una maior inequalitas, sicut dyapente, bene est consonantia.
â¨20â© Ad secundam, cum dicitur quod virtus, etc., non debet, etc., dicendum quod immo. Et ideo medici dicunt quod malus aer plus nocet quam malus cibus, quia continue indigemus respirare aerem et ille descendit ad membra principalia1481, que de facili leduntur, et ideo statim inficiuntur aere malo671.
â¨21â© Ad tertiam concedo quod in nulla habitatione est de hoc securitas, quia possibile et1482 dubium est quin ista nocte totus aer huius regionis sic inficiatur, sicut dictum est de una civitate in positione. Sed tamen, quia hoc contingit raro, ideo non est verisimile nec debemus continue formidare hoc.
Expliciunt questiones super primum Metheororum compilate ante venerabilem magistrum Nicholaum de Oresme normannum. Incipiunt questiones secundi eiusdem ab eodem1483.
saltem aliqua om. D
qui que D
quam bona add. C
arguitur om. D
sunt et fiunt add. C
dicendo dicendum D
inordinatione ordinatione CÂ M
albertum in secundo capitulo add. C
aut in aere hoc est super terram in aere CÂ M
primarum sicut alie add. CÂ M
propinquum immediatum CÂ M
elementum aut mixtum add. M
aliud alius D
et immediatum add. CÂ M
instrumentale sicut calor add. CÂ M
sunt om. DÂ M
aristotelem in textu add. M
verbi gratia om. D
grave sicut pulveres vel aqua add. C sicut pulvis vel aqua add. M
lex liis D
aut sicut D om. M
in om. DÂ M
cause om. C
motus motor celi C motor M
musica quando non est variatio add. CÂ M
et tamen totum est ordinatum om. CÂ M
reperitur invenitur CÂ M potest reduci ad regularitatem et uniformitatem add. in marg. C
est regula non est sine recta dispositio C
difficultate ab astrologis add. CÂ M
proportione dispositione C
interceptione intercessione CÂ M
bene ordinatum ordinatissimum CÂ M
de mundo quadam epistola add. M
pulcherrimum pulcherrimus D
gerens scilicet ipse deus add. CÂ M
discordia parva modica discordia CÂ M quandoque add. D
quandoque om. CÂ M
et ad add. D
et finem ad finem C om. M
multis om. CÂ M
sciens scientes M
previdere sibi et aliis add. CÂ M
ditari et hoc propter pronosticationes add. C
tertio secundo C
perornatis perordinatis CÂ M
fiunt ut pluribus fiunt in pluribus et ex pluribus C fiunt et in pluribus M
celi ut dictum est add. CÂ M
tangibile sed intangibile add. C
tangibilis om. CÂ M
patet om. D
tangit concavum orbis lune est contiguus concavi orbis lune C
orbis om. C
est propinqua vel add. CÂ M
huius primo capitulo add. CÂ M
contigua contigue D
est om. CÂ D
lationibus supercelestibus scilicet celo add. C scilicet orbe add. M
quatuor om. CÂ M
celum celo D
mathematici metâ¨eoâ©roloyci C
mathematicis metâ¨eoâ©roloycis C
mundum sicut axis spere add. CÂ M
una sola add. CÂ M
et dicit quod om. D
continuorum ultima continua sunt quorum ultima D
alia velocitate vel ad oppositum alia velocitate ad oppositum D
assignari signari CÂ M
cuius quarum D quorum M
velocius velocior D
una talis inv. D
ibi una D
et penultimum om. CÂ M
celum est om. D
tenacitas speracitas D
dividendum separandum C
est om. D
et quodcumque aliud potest dividi om. CÂ M
primas sicut caliditatem add. CÂ M
totum om. D
ergo etc. add. D
secunda conclusio add. CÂ M
contiguatum continuatum D ctiatu MÂ C
contiguum contiguatum C continuum M
est est et est D
est om. CÂ D
et e converso om. CÂ M
de tertio nichil ad presens om. D
philosophus ratio CÂ M
acceptum om. CÂ M
scilicet om. D
est contigua celo om. CÂ M
contiguantur sunt contigue CÂ M
plurali sic etiam non sequitur ante istum hominem fuit aliquis homo et sumitur de singulis ergo ante omnes homines fuit aliquis homo non valet consequentia add. CÂ M
est virtus add. CÂ M
nec et nec D
inferiores om. CÂ M
previdere ut ibidem dicitur add. CÂ M
intellectum ut patet duodecimo metaphysice add. CÂ M
quod hoc add. D
intellectu unde omne gubernans vel regens debet previdere add. CÂ M
secundum albertum est maius inter astra om. CÂ M
et de add. D
in om. D
ideo etiam D
peragunt coagunt C coagant M
omnes om. CÂ M
astrologos et hoc dicit etiam virgilius in georgica add. CÂ M
coagunt agunt CÂ M
primas in istis inferioribus add. C in inferioribus add. M
sicut sol calefacit etc. om. CÂ M
etiam om. D
ubi om. D
et sic de aliis om. CÂ M
primum marte secundum add. C martem etiam M
sibi saturnus saturno CÂ M
alchimia et in mineralibus add. CÂ M
diversa genera planetarum septem planetas CÂ M
saturno ferrum et argentum mercurio et aurum sole aurum celo et similiter de aliis D saturno ferrum et aurum soli et argentum mercurio C
fit tripliciter seu add. CÂ M
occasum solis add. CÂ M
quando sol non lucet om. CÂ M et similiter aliqua de nocte sole non lucente add. D
quia est aliqua pars que non lucet quia non lucet saltem aliqua pars CÂ M
actio aliqua in intermedia aliqua actio inter medium CÂ M
influere influentia CÂ M
astro astris vel saltem a paucibus partibus CÂ M
medio et lumine add. CÂ M
illud et hoc vocatur influentia add. C
supercelestibus superioribus CÂ M
celi quia est regularis add. CÂ M
actio est in ordine ad finem agens agit in ordinationem ad finem CÂ M
fatum vatum M
tota vita C
motibus motus C
fatalis vatalis M
texitur exeunte tamen hec ordinatio texitur existente semper CÂ M
instrumentalium sicut caloris add. CÂ M
ad primam om. D
orbi ex duodecimo metaphysice add. CÂ M
inferior si est naturalis si est naturalis et hoc inferior D
habet talem violentum motum a celo non movetur circulariter a celo CÂ M
alium naturalem ut dictum est add. CÂ M
movetur a celo motu perpetuo si movetur a celo hoc est perpetue ut patet primo huius CÂ M
quia et probat quod D
talem ignem vel add. M
sunt om. D
in spera multo maiori occupans plus de loco CÂ M
sit facit totus CÂ M
est om. D
ordinatas determinatas M
et causa est quia ibi sunt minere ubi sunt tales lapides om. CÂ M
ignis qui est sursum add. CÂ M
et om. D
et naturales om. CÂ M
aut aliquid tale sicut dicit witelo in libro de natura demonum add. CÂ M
puto om. D
ipsa quod D
superficies concava orbis lune sicut superficies concava ipsius celi CÂ M
polita scrips. polita corr. in marg. sperica D
contigua continua D
dicto quinto D
lune et ita velociter add. CÂ M
aristotelem quod M
aer superior add. CÂ M
aliquid postea adhuc CÂ M
illo sicut celum add. CÂ M
nec ita propinqua om. CÂ M
stuppam approximatam passo approximato et combureret CÂ M
materia et forma add. M
generatio unius sit corruptio alterius corruptio unius sit generatio alterius CÂ M
non ita ordinate inordinate D
per aristotelem primo capitulo et secundum alios CÂ M
amoto admoto D
bonitas levitas D
connexio scrips. connexio corr. sup. lin. coniunctio D
ideo forte add. CÂ M
ita quod ad hoc impossibile sequitur contradictio et per consequens quodlibet postea et adhuc etiam sequeretur contradictio CÂ M
esset secundo si unus solus in alia questione add. CÂ M
est ex alia questione add. CÂ M
respectu omnium om. CÂ M
illuminaret diversimode add. CÂ M
bene tamen alibi om. CÂ M
regio aeris add. C
ver hiems CÂ M
hoc est om. D
generatio nec alteratio add. CÂ M
celum semper add. CÂ M
corrumperentur seu om. CÂ M
in om. D
et imperfecta et postea ista CÂ M
diversorum planetarum et astrorum planetarum et constellationum vel astrorum CÂ M
animalia alia CÂ M
quidam sint magis comburentes quedam sint magis comburentia D
quod motu cessante add. CÂ M
et combureret om. CÂ M
quod cum D
animata om. CÂ M
essent et ideo melius est nunc add. CÂ M
montium aeris D
speram aeris versus superficiem montium superficies montium CÂ M
adnichilarentur et cessarent agere add. CÂ M
cessant omnino add. CÂ M
celo et a deo superioribus C
superiorum om. CÂ M
impressiones om. CÂ M
non moveret quiesceret CÂ M
assimilarentur sibi non movendo quam movendo sibi assimilarentur per quietem quam per motum CÂ M
qui om. D
adhuc ita velociter CÂ M
moveretur pluribus motibus et add. CÂ M
motu solo add. CÂ M
mense mars in duobus add. CÂ M
velocius scrips. sed eras. D om. C
stantibus scrips. et del. D
iterum in tantum quod priorem compleret et CÂ M
celum quia dicunt theologi quod sol stetit tempore iosue add. CÂ M
et coniunctiones om. CÂ M
est om. D
per dies et annos et add. D
orilogii unius oroloyci qui est regularis CÂ M
motum spatium D
simpliciter om. CÂ M
coadiuvaret et dirigeret add. CÂ M
ordo ordinatio CÂ M
causarum alie rationes sunt pro ista positione add. CÂ M
motus localis add. CÂ M
consequentia tenet om. D
effective tamquam effectivum CÂ M
infinitum patet conclusio tripliciter add. CÂ M
levitas causa add. CÂ M
alterum per motum add. CÂ M
revertendo reflectendo CÂ M
motus simpliciter add. C
frigidior ceteris paribus add. M
quam si staret in stagno quam si quiesceret in tranquillitate CÂ M
ille illa aqua D
lapis in descendendo lapis vel grave in descendendo C lapis in descendendo vel grave M
fieret calidius quiesceret D
quantum ad membra om. D
calefiunt vel etiam in febribus add. M
ubi om. D
calefiunt ex motu add. CÂ M
corpora contigua alia continua quedam add. CÂ M
ultra modum et add. CÂ M
convexitatem convexum CÂ M
tendunt volunt reverti CÂ M
tranquillus et pacificus add. CÂ M
veterem deterem D
platonici et alii add. M
extrusionem excussionem C extractionem M
quoad tempus om. D
tardius velocius C
motus om. D
irregulariter quia velocius in fine add. CÂ M
et difformiter om. CÂ M
et dispositionem om. CÂ M
caliditas ut patet secundo physicorum add. CÂ M
voluntarie om. CÂ M
movetur om. D
tranquillo sed non omnino add. CÂ M
per secundam om. CÂ M
actu movens et add. CÂ M
per tertiam om. D
dispositione om. D
qualitatem om. D
excussantur expelluntur CÂ M
moveretur patet quarto huius add. CÂ M
calidi om. CÂ M
membra qui sunt calidi et contingit add. CÂ M
inanimatis animatis CÂ M
consequenter consequens ista CÂ M
lapidi sicut quando fit ignis add. CÂ M
primo om. D
et tamen ibi non est tanta rarefactio tamen parum rarefit ut videtur ergo non est ibi rarefactio tanta CÂ M
difformis sicut circularis add. CÂ M
calefiant aut calefaciant add. M
ferrum molendini add. CÂ M
ex motu om. D
unctura ut oleum add. CÂ M
quod cum D
iuxta superficies vel iuncturas in iunctura et prope superficies CÂ M
partes centrales om. CÂ M
sicut ligni om. D
sicut lapis add. CÂ M
que om. D
ferri molendini add. CÂ M
dico om. D
nec distractio aut intentio D
ferri molendini add. CÂ M
mola cum qua mola movetur add. CÂ M
motu et tamen movetur ita velociter add. CÂ M
quanto tanto D
iste et quis non add. CÂ M
in alia questione postea CÂ M
calefaciunt calefiunt D
dicta om. D
aqua mota add. CÂ M
sit in actu secundo agat tunc CÂ M
dura sed mollia add. CÂ M
ignei inclusi add. M
fit grave et frigidum etc. CÂ M
frigefit calefit D
agentis hoc est satis minus forte add. CÂ M
dico non assentiendo dico non assumendo C om. D
in illo ideo D
membrum movetur et om. CÂ M
calidus om. D
de febribus de illo qui tremit propter frigus et etiam de illo qui patitur febrem C de illo qui tremit propter frigus et etiam de illis qui patiuntur febres M
agit aut calefacit add. CÂ M
agens movens D
quandoque om. CÂ M
frigefactiva frigida D
disponunt et om. CÂ M
ut dictum fuit prius om. CÂ M
ut dictum est om. CÂ M
non turbidus om. CÂ M
natura ut patet primo huius add. CÂ M
unde ut patet in quarto physicorum impossibile est unum rarefieri nisi aliunde condensetur om. CÂ M
quod om. D
aristotelem patet in add. D
alia precedenti CÂ M
esse est CÂ M
sunt lumen et dies fit dies et lux CÂ M
aliud alia D
agentis principalis ipsi agenti principali D agentis M
agens principale CÂ M
connotativo tali puta instrumentali D connotando M
calefaceret calefieret CÂ M
nisi esset sic approximatum et add. CÂ M
motu turbido et add. CÂ M
quia causat calorem et ille calor alterum calorem hoc de isto om. CÂ M
ex et CÂ M
rarefactione et etiam ex recto et circulari add. CÂ M
localiter circulariter M om. C
ex qua et ex eius motu add. M
alia secundum eandem altitudinem add. CÂ M
violente circulariter add. CÂ M
perpetue violente D
movebitur in perpetuum violente movebatur ab eterno CÂ M
ubi generantur nubes etc. om. CÂ M
latitudinis spissitudinis et latitudinis CÂ M
sub iter. D
sed quod non est instrumentale non oportet et ex hoc concluderetur quod non est agens principale CÂ M
qui est disponens est agens principale fluxus est agens instrumentale disponens agens principale CÂ M
et qui non poneret om. D
agente principali add. D
equivoca univoca D
mediate immediate D
non turbidus om. CÂ M
turbida dicitur fervida dicitur turbida que non est spissa C dicitur turbida quando non est spissa M
vel sic est ordinata om. CÂ M
celi ignis om. D
debitam naturam debitum D
generationem impressionum et similium finem ad generationem impressionum CÂ M
celestia quoad aliqua parte add. CÂ M
secunda ut patet decimo metaphysice add. CÂ M
generatum om. CÂ M
luminosi ex se add. CÂ M
generat lumen in medio et sicut ignis agit in medium agit per caliditatem CÂ M
scutum terra vel color dicitur splendere paries spendet vel scutum CÂ M
per aliquod corpus opacum attingeret aliquod opacum CÂ M
aliam cum dicitur quod color non videtur nisi in lumine add. CÂ M
melius videtur videtur peius aut melius CÂ M
color om. CÂ M
splendeat magis aut minus add. CÂ M
lucem et si aliter intendit non valet add. CÂ M
et est distinctio bona om. CÂ M
talis radius add. CÂ M
scilicet sicut D
revertitur reflectitur CÂ M
reflexi vel per radium reflexum add. CÂ M
ultra per rectum processum add. CÂ M
et si sit rarius et sic fit radius M
causant generant CÂ M
ignem lumen C adhuc quando sunt plena aque add. C et hoc quando sunt plena aque add. M
sol et precise add. CÂ M
quod om. D
celum vel una spera add. CÂ M
rubea et sic de aliis coloribus add. CÂ M
ad unam partem om. CÂ M
lucentibus sicut vermes et talia add. CÂ M
in inde D
erroribus primi primo CÂ M
est om. D
mediante stella per solem CÂ M
deus luce spirituali reflectitur in ipsis hominibus om. CÂ M
lumen om. D
videbitur alias de qualitatibus spiritualibus om. CÂ M
quando quia D
et plus quam om. CÂ M
corrumpitur ut patet in de celo add. CÂ M
aer om. CÂ M
quia2 que D
elementa tunc sunt aliqua notanda add. CÂ M
intelligi dupliciter add. M
positione proportione CÂ M
adhuc actum D
platonici catholici D
caliditatis caliditas C
in maiori parviori D
quatuor element ⦠add. sed eras. D
terra et ignis quam aer add. C
rerum om. CÂ M
origine ordine D
mille centum undecim ad unum mille ad centum et undecim ad unum C
preter per D aut CÂ M
evidentem persuasivam CÂ M
totum spatium totam speram C
proportionales sicut patet ex arismetica add. CÂ M
de somnio scipionis de summo cribionis D
quinta distinctione tredecima propositione C quadam distinctione M
54 50 M 55 C
generabilium et corruptibilium add. CÂ M
39304 scrips. 3934400 et 304 sed correx. 39344 D
primus unus CÂ M
quam proportio elementorum om. CÂ M
unde minutum est sexagesima pars alicuius rei et secundum sexagesima pars minuti om. CÂ M
ille erat nimis magnus om. CÂ M
et proportiones dyametrorum eorundem ut patet in hac tabula CÂ M
tabula proportionum elementorum om. D
centro terre add. C
si om. CÂ M
est magis naturalis et levior videtur mihi verior CÂ M
primo om. D
salvatur perpetua concordia et causatur causatur perpetua concordia CÂ M
maius tunc sunt conclusiones add. CÂ M
unum satis absurdum scilicet om. CÂ M
totaliter om. CÂ M
totaliter om. CÂ M
aque et videtur absurdum add. C quod videtur falsum add. M
scilicet per magnum spatium om. CÂ M
longe in mare mare continue et continue CÂ M tunc add. D
ex sensibus om. CÂ M
terre est discooperta tunc si ita esset quod aqua esset ita magna est magna et discooperta tunc si ita se haberet CÂ M
vel spericitatem om. CÂ M
gibbi gilbi D gippi C globe M
astrologi in oppositum dicunt astrologi add. D
gibbus gilbus D yppus sic C globus M
profunditas om. CÂ M
facit om. D
pars superficiei terre add. C
aquis om. D
totaliter ut patet secundo huius add. C secundo huius add. M
stare et om. CÂ M
aqua solum CÂ M
quod verum est add. D
opinione proportione D
quod quomodo D
improportionalia sibi invicem proportionalia D
aliquod alterum D
proportionalia ut dictum est add. CÂ M
perfectis imperfectis CÂ M
unde in mixtis perfectis dominatur terra ut patet primo huius om. M
tunc corrumperetur vel om. CÂ M
istas ista D ita C istam M
posset om. D
qualitercumque informetur vel non vel dividatur aut quomodocumque quomodocumque dividatur CÂ M
sicut si ex aqua fiat aer similiter rarefit etc. om. CÂ M
quia semper replet totum orbem nec plus nec minus om. CÂ M
de rarefactione vel om. CÂ M
quantum ad quantitatem om. CÂ M
in multis locis om. CÂ M
etc. et ad minimum C
spere generabilium et corruptibilium add. CÂ M
vacuitas seu om. CÂ M
quod est impossibile ut predictum est om. CÂ M
alia elementa om. CÂ M
ergo false dictum est quod non possit omnia combustibilia comburere om. CÂ M
tertio sexto D
et hoc in magno tempore om. CÂ M
quam aliquid combustibile om. CÂ M
vel aliquid tale om. CÂ M
purgabuntur ignabuntur CÂ M
ut dicitur om. CÂ M
adnichilare destruere CÂ M
vel quomodo sibi placeret om. CÂ M
qui non posset capere materiam tantum rarefactam om. CÂ M
nec manere ipso manente CÂ M
propter includens om. CÂ M
verbi gratia si esset unum medium om. hom. D
quam ante om. CÂ M
ut dictum est om. CÂ M
per combinationem qualitatum et hec est alia speculatio om. CÂ M
alterna aliorum CÂ M
erunt differunt CÂ M
patet ergo quod non oportet ponere quod elementa sint equalia nec proportionalia om. CÂ M
questio nominata in vico add. D
omne om. CÂ M
frigiditatem patet ad sensum add. CÂ M
inferiora ut patet primo huius add. CÂ M
per commentatorem patet D
ubi om. D
aliquod lumen frigefacit aliquantulum frigefacit C aliquando frigefaciunt M
luminis om. D
caliditas magna caliditas CÂ M
etc. alius fractus CÂ M
est et sit D
quam celum tanto vel plus om. D
levitate ut innuit aristoteles in primo huius capitulo tertio add. CÂ M
caderet recte om. D
modo quia est dispositio calefactivi add. CÂ M
verbi gratia om. D
aliquam aliqua D
ad cuius alicuius D
consequenti et mediate add. C immediate add. M
causat calorem calefacit CÂ M
inferiorum lucidorum add. D hic inferius sicut sunt squame piscium add. C hic inferius sicut sunt squame piscium et sic de aliis add. M
calefactiva scrips. calefactivus corr. calefactiva D calefactivus M effectiva caloris C
est om. D
solis et om. D
ergo ex tali applicatione radiorum causatur calefactio om. CÂ M
lucent ut dictum est add. CÂ M
remotionem negationem CÂ M
amotio admotio D
amotionem admotionem D
secundum om. CÂ M
quia ibi videtur fugere caliditas ut puta in hieme etc. per antiparistasim CÂ M
adustionis aluxionis D
facit ut videbitur alias add. CÂ M
insensibile et magis CÂ M
remisse quia habent alias virtutes frigefactivas add. CÂ M
concavum magnum ut dictum est CÂ M
corpus opacum vel add. CÂ M
activo actione CÂ M
passivo passione et calefactione C passivo et calefactione M
reflectentium lumen que reflectuntur in mari D
sensibiliter infra terram vel add. CÂ M
raritatem et densitatem om. D
per quam potest videri quod mediante illa posset videri et transire lumen CÂ M
possunt accipi partes insensibiliter tenues oporteret sumere partem quasi insensibiliter spissam sicut de ebure CÂ M
dari vel ymaginari add. CÂ M
densum vel opacum add. CÂ M
esset quasi add. CÂ M
et non in infinitum om. CÂ M
densum vel opacum add. CÂ M
medium om. D
lux vel lumen vel splendor add. CÂ M
primum om. D
refractio reflexio CÂ M
reflexione ut dictum est add. CÂ M
sequitur correlarie add. CÂ M
scilicet sicut D
est intermedium interponitur opacum CÂ M
et est magis luminosa om. CÂ M
reflexiones calefactiones CÂ M
veniunt ventus M om. D
refractionem reflexionem CÂ M
concavitates concava D
propter quas om. DÂ M
debita om. CÂ M
ut dicit lyncolniensis om. CÂ M
que quod D
quod que D
ut dicitur om. D
etc. et mixtionem CÂ M
dicit in georgica add. CÂ M
verterentur in peius sive disponerentur disponerentur in peius CÂ M
quando om. D
calefieri ceteris paribus add. CÂ M
locum vel ad unum punctum add. CÂ M
mediante motu et lumine motu lumine D
vel festucam om. CÂ M
visu et ita agit in hominem add. CÂ M
anima quia add. D
suscipiendo et etiam in de sensu add. CÂ M
distantia quia si poneretur supra sensum non faceret sensationem add. CÂ M
non sic D
ligni arboris CÂ M
non audiret de prope ad extremitatem non posset a latere si esset magis de prope ex quo videtur quod sonus vadat ad ex|tremum et non per medium CÂ M
frigiditatem et humiditatem add. CÂ M
de mineralibus de uno lapide qui dicitur elenis add. C de uno lapide qui dicitur ores add. M
loco nisi per actiones add. CÂ M
quod in medio inter agens et passum possumus necessario inter agens et passunt debent CÂ M
primo om. D
tanto de illuminatione om. D
indispositionem dispositionem CÂ M
sicut una spera om. D
ita sicut posset declarari de adamante add. CÂ M
raritas etiam ignis consequitur CÂ M
in qualitate om. CÂ M
unde primo est virtus diffusa ab agente om. D
fortius difficilius D
compacitatem et ideo dicendum est quod aer est facilius dispositus add. CÂ M
etiam in motu locali add. CÂ M
proici moveri aut proici CÂ M
melius potest proici et fortius longius fortius et velocius C longius fortius M
moto agente M
prope sicut patet in perspectiva add. CÂ M
oculum vel saltem quod ita est add. CÂ M
quod color non est illuminatus om. D
sicut color sic illuminatus si ibi sit lumen CÂ M
secunda tertia DÂ M
primariam sicut lumen aut speciem om. D
immediate in medio CÂ M
celi de celo et mundo CÂ M
dicitur commentator commento decimo dicit CÂ M
causalitate qualitate D
in om. D
calefactis illuminatis D
ignis om. D
et inducit om. CÂ M
rarefactio quandoque ideo add. CÂ M
influentia species CÂ M
quia alteratur alteratione primaria om. CÂ M
et consona coni. et sonena D om. CÂ M
obstaculum et add. CÂ M
alterationem mutationem CÂ M
et taliter se habere om. M
una qualitas intermedia una virtus in medio CÂ M
medius om. CÂ M
ad unam qualitatem insensibilem quadam qualitate sensibili D
aliam experientiam add. CÂ M
ambra vel corallo add. CÂ M
que est difficilior om. CÂ M
festucam paleam CÂ M
solidum aliud CÂ M
communiter et bene add. CÂ M
stupefaciente manum om. CÂ M
localiter quoddam strepitu et quoddam motu CÂ M
medium licet non sentiat per odorem unde canes sentiunt tales odores seu alterationes add. CÂ M
de visibili om. CÂ M
et homo loqueretur in illo om. CÂ M
que infrigidat aquam om. CÂ M
ignis saltem suo lumine vel add. CÂ M
quia qui D
de intelligibili om. CÂ M
non om. D
medio quia est agens principale add. CÂ M
propinquum et numquam agit in remotum quod non agat in propinquum add. CÂ M
perfectiorem maiorem CÂ M
seu condicio om. CÂ M
quanto tanto D
tegulam aut aliquid tale add. CÂ M
super ignem bulliente CÂ M
appropinquetur ad speculum erit minor caliditas de prope ad speculum erit minor caliditas CÂ M
remotas quam in propinquas propinquas quam remotas D
maior ut potest declarari exemplo quia ignis velocius calefacit aerem quam ferrum sed actio in ferrum est fortior quam in aerem quia fortius calefacit ferrum add. CÂ M
virtutem om. D
est om. D
semidyameter dyameter CÂ M
quanto tanto D
debilior om. D
vel convexum om. D
et om. DÂ M
piramides ex prima suppositione add. CÂ M
quanto tanto D
breviores ut notum est add. CÂ M
vel elongationem om. CÂ M
nisi centrum add. CÂ M
illuminatum luminosum CÂ M
esset ibi om. D
sequitur correlarie add. M
inferius in terra add. CÂ M
turbinis turpidinis C
divino id est a celo add. CÂ M
plani plane figure CÂ M
respectu planorum om. CÂ M
prius vel etiam diutius add. CÂ M
quanto tanto D
actio et de hoc est experientia add. CÂ M
tegula posita ad ignem add. CÂ M
alias videbitur dicetur postea quando dicetur de media interstitione aeris CÂ M
super ignem om. CÂ M
ergo etc. add. D
inequalitatis quod tamen sequeretur ut patet intendenti add. CÂ M
moventur localiter add. CÂ M
accidens ut per subiectum add. C et per subiectum add. M
inferius interius CÂ M
est frigida om. D
distinctiones distinctiones et conclusiones C conclusiones et distinctiones M
contrariis om. D
alius om. D
mixtus sicut motus lapidis ex transverso add. CÂ M
pelleretur proiceretur CÂ M
apparet exire per om. CÂ M
violenta sicut dicit aristoteles de syderibus volantibus add. CÂ M
naturalis quod add. D
motum violente add. CÂ M
ascendit descendit CÂ M
naturaliter et partim violente ut dictum est add. C ut dictum est add. M
etc. om. D
comprimendo om. D
in motu syderum | volantium in exitu fulguris CÂ M
in exemplis adductis de puteo de exitu aque in lignis iuxta ignem positis CÂ M
elevantur superius add. CÂ M
illud nec fortificat add. C nec confortat add. M
b om. D
huius et per totum add. C per totum add. M
inde frigefacendo C frigefactione M
est om. D
se si cetera sunt paria add. CÂ M
velocior et fortior add. CÂ M
frigiditatis verbi gratia add. CÂ M
velocius quam remittantur velocius quam caliditas posset remitti CÂ M
partes om. D
regione aeris add. CÂ M
et de casu fulgurum om. CÂ M
et sunt scuriora om. CÂ M
et ita de quibusdam aliis arboribus et comburuntur quasi in foliis racemis et putrefactione et multis aliis CÂ M
non est om. D
aliquo aere CÂ M
activis et passivis sicut dicebatur quod album positum iuxta nigrum non movet istud CÂ M
talia cito corrumpuntur talis ordo corrumpitur CÂ M
quod est falsum om. CÂ M
loco puta in tali om. CÂ M
differens dispositum CÂ M
et secundo D
loco et situ add. CÂ M
secundo a priori add. CÂ M
aeris vel ille locus add. CÂ M
aliquod gradum caliditatis remissum quandam latitudinem caliditatis remissam CÂ M
ideo quandoque add. CÂ M
maior quia nichil agit extra suum senum (?) add. C quia illud agit extra suam speram add. M
ubi pro hoc om. D
incidens dividens CÂ M
propter suspendi in longum om. CÂ M
alias in una questione CÂ M
super terram om. CÂ M
exalationes calidas elevatas a terra exalationes aliquas calefacientes aerem CÂ M
concurrunt ad causam sunt causa CÂ M
motus ex motu CÂ M
circumiacentia contraria circumstantia CÂ M
prius in alia questione CÂ M
superior superiorem D
frigidum quia omnis virtus unita etc. add. CÂ M
conclusio om. D
facit et etiam CÂ M
sicut secundo physicorum add. C
et quia elementa sunt propter mixta ideo oportet quod disponantur add. CÂ M
est om. D
generationem ipsa mixta CÂ M
aer om. D
purus et similiter de aqua add. CÂ M
sunt magis propinqui om. D
terram quam in aliis locis add. C quam in aliis M
sic debeat dici D
aliquam aliqua D
et ille locus est sibi proprius et conveniens om. CÂ M
idem numero ibi motus CÂ M
proportione valde add. CÂ M
ut videbitur in posterum om. CÂ M
nullum lumen CÂ M
et non alterum et generare etiam quantum potest et non alterari CÂ M
inflammantur licet bene calefiant add. CÂ M
aer terra D
die sicut de nocte add. CÂ M
patet capitulo quarto ⦠alie flamme in aere apparet patet ad sensum D
non discordet concordat CÂ M
paucitate unde quedam apparent sicut multe candele add. CÂ M
venenosa sicut dicit albertus add. M
eges id est capre saltantes add. CÂ M
donec corrumpantur om. CÂ M
calida et sicca effective de natura calida et sicca CÂ M
in patibulis et in cimiteriis in cimiteriis et sic de aliis CÂ M
sydera volantia comate stelle C stelle comate M
secundum de causis add. CÂ M
cruste vel cortices add. CÂ M
fluminum et fontium fontium et talium CÂ M
et talis est exalatio igitur est CÂ M
opinionem expositionem M
elevata causa propinqua inflammationis inflammata D
que est causa principalis et que inflammat que fortius calefacit CÂ M
comprimit fortificat CÂ M
fit om. D
et ita de aliis ut dicit seneca CÂ M
predicebant presciebant CÂ M
tale quid non potest bene capi talis flamma non potest capi immo recedit et videtur fugere et hic non potest intrare CÂ M
etiam quidam dicunt quod serpentes proiciunt ab ore ignem et sic et quandoque CÂ M
stella causa D
descendendo inferius et tunc licet videatur moveri tamen non moveretur et non cadit licet videatur cadere CÂ M
et continue alius ignis vel CÂ M
conformiter et om. CÂ M
est in talibus locis vel quod non est add. CÂ M
habet habent D
generatur et non add. D
unde aqua bene potest ab igne consumi et comburi ut patet in lampade et sic est in proposito CÂ M
vel in oculis vel in facie vel in facie vel in aliis membris C vel in facie vel in aliis M
et ita visum est multoties et tunc viderentur et visum est ita aliquando ut narrant historie CÂ M
ergo nec de nocte om. CÂ M
citius apparere ita cito apparere vel citius C citius apparere vel ita cito M
videtur velocius et clarius melius videtur M lect dub. C
propter quod D
ista nigredo propter albedinem ista albedo propter nigredinem CÂ M
propinquius remotius D
rationis speciei CÂ M
flammis de quibus dictum est add. CÂ M
secundum aristotelem om. D
sicut in alia questione om. CÂ M
est om. D
nigredinis vel obscuritatis add. CÂ M
ortum om. C ortum solis M
grossarum nubium om. D
auctoritate alterius om. CÂ M
probat frigore noctis add. C
ergo causa insufficiens om. CÂ M
medie regionis materiam condensans medii interstitii causa inspissans et condensans CÂ M
unius dicti videlicet quod om. CÂ M
quandoque post occasum et etiam ante ortum om. D
qui dicit om. D
noctis et potest iam iudicari in figura add. C et posset statim videre in fygura add. M
sunt solum add. D
innominata ut habetur secundo de anima add. C
videntur lucent CÂ M
est om. D
videbit videmus D
varie om. D
magis quam alii et sic de aliis D
cum calore ex calido elevato CÂ M
nubium post occasum add. M
colorate post occasum add. C
ita quod obscuritas et nigredo sunt similia om. CÂ M
in celo infero D
dicunt dico CÂ M
adustam exustam D
sicut in iride et in aliis sicut in aliis M om. C
nubiloso tenebroso CÂ M
propinquius remotius D
magis longius remotius C
sicut celum circulariter CÂ M
mixtum ut dicit commentator add. C ut dicitur add. M
ad motum celi circulariter sicut celum C circulariter M
patet per aristotelem et add. CÂ M
martis et mercurii add. C
exalatio inflammata exalatio vel elevatio inflammata C elevatio vel exalatio elevata M
variabilis transmutabilis M
ascendat et habeat ascendens habeat CÂ M
candele extincte add. C
nutrimento sicut in candela add. C
est om. D
apparuit duravit M
olei aurei D
primo huius capitulo quinto capitulo quinto tractatu de cometa C capitulo quinto de cometa M
recitanda ponenda CÂ M
ait agit M an C
debere om. C
quam cum quantum M
magis om. C
ignorantes egrotantes M
imprudenter aut ignorantes affirmemus aut scientes mentiamur nec om. C
elementari aeris M
nisi septem planete et add. CÂ M
tabulas fabulas CÂ M
motu composito ex om. CÂ M
unde dicit quod om. D
est om. D
incorruptibiles ut patet primo celi add. CÂ M
planetis quod add. D
videtur propter recessum add. CÂ M
est ut dicit aristoteles add. CÂ M
esset aliqualiter add. CÂ M
influentia inflammatio et influentia C
stellas et etiam alique stelle celi videntur habere comam add. CÂ M
nec sit inductio alibi nec superius oportet sed non oportet in aere superiori CÂ M
queritur iuxta ordinem priorem add. C
partem differentiam CÂ M
circulariter et ad latus ut patet ad sensum naturaliter et ad sensum patet D
est naturalis gravi aut levi naturalis aut levi D
elementis simplicis CÂ M
continentis spat. vac. D
physicorum sed est sicut pars in toto add. CÂ M
aeris sive ignis add. CÂ M
motus naturalis add. CÂ M
causata ut dicunt philosophi add. CÂ M
ut patet primo celi per diffinitionem violenti CÂ M
celi et octavo physicorum add. M
oppositum arguitur om. D
perpetuum primo celi add. CÂ M
est om. D
visum est quod aliqua visa est aliqua stella quod CÂ M
a natura et virtute stellarum om. CÂ M
putredines quercuum om. CÂ M
apparet om. D
secundum figurationem diversam secundum diversas figuras CÂ M
materie sicut est de aliis flammis add. M
respondetur responde D
facit om. D
rotunda om. D
et causa est om. D
fluit ab illa parte om. D
venit occurrit CÂ M
prevenitur presentatur M
sicut om. D
non2 om. D
in spera om. CÂ M
via om. D
stellam comatam motum stelle comate CÂ M
celi et hoc si esset una spera add. CÂ M
potest probabiliter sustineri om. D
scilicet propter alterationem om. CÂ M
moverentur propter alias causas scilicet propter frigus add. CÂ M
articum nostrum CÂ M
super illam comam om. CÂ M
etiam om. D
etiam et add. D
sole et consequentia declaratur in figura add. CÂ M
occidentem et e contrario add. CÂ M
ire om. D
propinquiores propinque D
eclypsare lunam eclypsari quam luna D eclypsari CÂ M
quod vel D
magnete quod movetur circulariter sicut celum add. CÂ M
sunt cum omnibus add. D
violentus si datur quod sit naturalis add. CÂ M
circularis naturalis D
forma propria add. CÂ M
diurno ut dictum est add. CÂ M
sequendum consequendum D
dicit commentator patet D
tenere ponere CÂ M
responderet ad om. D
rationes rationem D
ad primam quando dicitur om. D
non est naturale sed om. D
aeri parte aeris M
ergo nec talis stella est perpetua om. D
moventes violentantes CÂ M
et principum sicut regum CÂ M
influentia celi sit utrobique equalis celum influat equaliter in utrosque M celum influat equaliter C
homines principes et homines CÂ M
et albertum om. CÂ M
fiunt fit D
quo apparent vel apparet talis stella om. CÂ M
secunda significatio secundum D
visceribus terre terra CÂ M
frangitur dividitur CÂ M
vel rerum in illo tempore om. CÂ M
siccitatem sicut prius add. CÂ M
quod per accidens add. CÂ M
civitatum et locorum add. CÂ M
cibus alus M
respirant aerem si sit malus inficiantur add. CÂ M
cor modo ira est motio sanguinis ad cor add. M
ut dictum est et add. CÂ M
malo quam alii add. CÂ M
achilides de achille C de ascille M
impugne sic codd.
ratibus ractibus C tractibus M
ratibus id est navibus add. CÂ M
ventos utentes M
incipit in loquela istorum qui vadunt cum magistro raby dicitur grabelem magister hubracht dicitur trixissem sanctuario add. C
causa stelle cause D
est om. D
magis om. D
influentia influentie codd.
antiqui astrologi et philosophi antiqui phylosophi et astronomi C antiqui astrologi M
electionum in principio add. CÂ M
de somno et vigilia add. CÂ M
de somnio cuiusdam regis quod homerus sic dicebat de somnio agamennonis CÂ M
futile fictitium CÂ M
immo galaxia est in celo que dicit quod galaxia est de tali natura C que dicit quod galaxia sit de tali natura M
consequentem sicut rubedo de mane significat pluvia add. CÂ M
quedam sunt caudate et alie quidam sunt caudati et alii M
quedam quidam M
alie alii D
sicca ergo sunt eiusdem speciei add. M
primo in secundo D
stelle om. D
speciem nec est magna vis add. CÂ M
grossitie ut dicebatur super textum add. CÂ M
alie alii D
septem om. CÂ M
aliqua aliquo D
propria speciali CÂ M
poeta namque viri fortes cum sint ad prelia primi sepius incurrunt aspera fata prius add. CÂ M
timores terrores CÂ M
duos sicut patet in libris antiquis add. CÂ M
bene om. D
iudeis super sectem iudeorum sic D
alios alia D
quosdam quidam D
veniunt diversimode add. CÂ M
historiis apparuit quando omnes pastores voluerunt ire ultra mare add. C et apparuit quando omnes pastores volebant ire ultra mare add. M
regione probatur duabus rationibus naturalibus et duabus mathematicis add. CÂ M
cometis et aliis add. DÂ M
arguitur determinatur C
deinde arguitur duabus ⦠est quia sequeretur om. M
exemplo experientia CÂ M
macula natura D
ad diversas cometas a diversis cometis D
contrarie a contrario D
calido calore D
aristotelem qui ponit eas fieri per inflammationem et calorem add. C qui dicit ea fieri ex inflammatione et calore add. M
pluvie grandines add. CÂ M
fierent a calido om. D
quanto tanto D
causa materiali materia CÂ M
dictum est inest D
de forma videbitur in speciali om. CÂ M
est fuit add. D
et aer flamma similiter ignis C et flamma vocatur ignis M
etc. aut aerea aut ignea add. CÂ M
etc. et etiam frigiditas magis in terra quam siccitas et caliditas magis in aere quam humiditas add. C et etiam frigiditas magis in terra quam siccitas et caliditas in aere magis quam humiditas add. M
quedam iter. D
virtualis scilicet frigiditas add. CÂ M
modus om. D
scilicet de efficiente om. CÂ M
vaporatione evaporatione C
valde quasi D
assumptus elevatus CÂ M
sicca om. CÂ M
licet raro om. CÂ M
quando elevatur quasi elevatum D
est om. D
aqua vel in aqueo add. C vel aqueo add. M
in quibus coni. om. DÂ M et etiam C
puncto congregationis concursu CÂ M
essent om. D
sicut1 ex add. D
aut istud om. CÂ M
et om. D
elevans sicut calidum add. CÂ M
tempore nimis add. CÂ M
alia est add. D
vas om. D
et ambo add. C
differunt in figura et add. CÂ M
aut dubitari om. CÂ M
talia calida D illa M
non sit materia ita densa iste vapor non ita fortiter condensatur CÂ M
in aquam om. D
grandini ut dicit add. CÂ M
non congelata om. D
interstitio interspissio D
ab om. D
non et quod alia est subtilior add. M
est in prima conclusione add. CÂ M
vapore humido add. CÂ M
sicut faciunt add. CÂ M
in locis bassis in putei et locis bassis CÂ M
conclusio est de loco add. C de loco add. M
quia non sentitur cadere om. D
summis extremibus CÂ M
est om. D
falsum et potest experiri sic add. CÂ M
si om. D
non3 om. D
quia om. D
gutte guttule CÂ M
vaporem subtilem add. CÂ M
quasi om. CÂ M
aqueum aliquando CÂ M
quia et M
tale quid quod tale M
unde est quasi venenosum omnino enim istud est insanum C unde istud est omnino insanum add. M
magis condensatur congelatur CÂ M
generari nec ille vapor elevari elevari nec generari CÂ M
super res in rebus vel super res CÂ M
pluviam pruinam CÂ M
et pruine om. CÂ M
ingrossandum et convertendum add. CÂ M
nix ignis D
figurata nec ita magna add. C
de ita alte de ita alta regione C
a ad DÂ M
est1 om. D
esset veniret C
motus naturalis add. M
semper continue CÂ M
videmus oppositum apparet aliquando cadere motu tardo CÂ M
aliqua om. D
aliquando sic codd.
et declaratur exemplo sicut sicut dicit aristoteles D
caldaria calcarea D
obviant obviantur in C elevant M
reflectuntur et om. D
frigus et poros clausos add. CÂ M
ab aristotele om. CÂ M
crebra alia spissa add. C vel spissa add. M
inequalis et angularis add. CÂ M
circulariter ut patet ad sensum add. CÂ M
est om. D
spericum sicut etiam aqua add. CÂ M
solum om. D
si sicut D
mensam per guttas parvas add. C per guttas add. M
fortiter multum fortiter CÂ M
rupta et quod crepuit add. CÂ M
ponticitatem in odorem add. C
nocet et desiccat add. CÂ M
colorem etiam add. D
cadendo descendendo M
modum et om. CÂ M
corium et in pellem in naturam pellis vel corei CÂ M
quibusdam prius de C ex quibus D
ventrem animalium add. CÂ M
admixtam ipsius terrei add. C
signa om. D
plinius cinius ut semper D
terra que vocatur rabi add. CÂ M
de nive om. D
per duos dies vel add. CÂ M
aque sed cito iterum deficiunt add. CÂ M
tribus pluribus CÂ M
differunt om. D
inferius om. D
congelantis condensantis CÂ M
essent rationabiliter vel add. C
loco de add. D
sciendum est om. D
tamen si add. D
reliquum scilicet parvum add. CÂ M
et ideo unde sicut sepe dictum est CÂ M
superiores altiores D
motu tardo movetur tarde D
aer per foramina et est ad modum lane add. C
magnis valde magnis CÂ M
dividuntur et diminuuntur frangitur CÂ M
cadendo descendendo CÂ M
gravis om. D
immo iter. D
aerem aut etiam ⦠immo propter modicum om. M
nix ut dictum est add. CÂ M
antequam congelatum esset et sic deberet descendere et sic propter grossitiem debet prius descendere CÂ M
frigido ut dicit albertus add. CÂ M
quod generatur non nimis alte et add. CÂ M
quia dicit aristoteles quod add. CÂ M
cornute et om. CÂ M
destruerentur frangerentur C
essentiale ut dicit albertus add. CÂ M
congelatur generatur et fit grando CÂ M
sed alio modo add. CÂ M
basse magis basse CÂ M
fit magis add. D
grando et ista est opinio alberti add. CÂ M
et veritas potest experiri et hoc potest experiri in plano C et hoc potest experiri in pluribus M
corpus planum CÂ M
et postea videre motum umbre om. D
et istud fuit demonstratum alibi et postea per eandem altitudinem nubis super terram CÂ M
et patet etiam per omnes loquentes de geometria om. CÂ M
frigiditate de humiditate et frigiditate C de frigiditate et humido M
calidum calido D
ingrossetur sive om. CÂ M
qui est magis quia est aliquantulum siccus et etiam est magis C qui est aliquantulum magis siccus et M
circumdata circumdatus codd.
frigidum valde frigidum CÂ M
alterationis scilicet infrigidationis add. CÂ M
localis et descensus add. CÂ M
ut patet ex causa predicta om. CÂ M
tertio scilicet de tempore add. CÂ M
quia dictum est quod add. CÂ M
oportet om. D
et ideo sepe fit in principio veris et dicit albertus quod sepe fit in februario CÂ M
causam dictam congruitatem CÂ M
et dicit albertus quod add. CÂ M
grossa om. CÂ M
est angularis spat. vac. D
sed raro om. CÂ M
sive rationales quasi essent artificialiter facte et quasi quedam CÂ M
et tunc sunt aliqua signa om. CÂ M
cadit vadit D
quasi proiceretur om. CÂ M
tertio ideo D
etc. et fructus M om. C
quando exit om. D
ut apparet de bondo om. CÂ M
pulveres quasi pulveres et huiusmodi talia CÂ M
ad primam om. D
sed cum add. D
intenso nimis intenso nisi propter antiparistasim CÂ M
sed a temperato ideo fit tempore temperato CÂ M
sicut dictum est om. CÂ M
positione et per hoc solvitur quartum add. CÂ M
huiusmodi signum signum serenitatis CÂ M
secundo numquam vel raro fit pluvia om. hom. D
modo nebula est principium ergo nebula est signum pluviarum CÂ M
gratia istius om. CÂ M
eclipses oppositiones CÂ M
tamen circa corpora celestia CÂ M
inanimatis animatis D
in brevi om. CÂ M
alkindus alquindus D alcianus C
lepordus sic DÂ M om. C
primo georgicorum add. C georgice add. M
quid cogitet humidus auster om. M
sole sic codd.
quid sic codd.
dicere ducere M
audeat audeas M scrips. augies correx. sup. lin. audies C
magnis scilicet sole et luna add. CÂ M
crastina grastina D exastina M
planetarum om. D
apparentia apparentes D
et solem que vocatur halo om. D
parva et consistens add. CÂ M
pluvias et quandoque utrumque add. CÂ M
pluviarum aquarum CÂ M
elevata et istud signum ponit virgilius add. CÂ M
revertentes revertens M
cum primum comprimit D prima tamen C
colligit palliget M
ignes ignetur M
comprehenderit comprendit CÂ M
parabitur paragitur C paravitur M
imber et hoc est propter causam dictam add. CÂ M
serenitatis scilicet quando apparent acuta et gracilia cornua add. CÂ M
quando om. D
aeris medii D
ortum solis add. CÂ M
pluvie evaporationes et ingrossantur nubes CÂ M
eam om. D
super illam humiditatem om. D
signum est quod vapores om. D
potest ulterius add. CÂ M
de nocte in vespere CÂ M
isti vapores non om. D
tunc sepe add. CÂ M
aliam inferius add. CÂ M
est om. D
signis que sunt in aliis rebus add. CÂ M
vel sonitus foliorum et mota foliorum vel sonitus eorum C et mota foliorum M
tumor fumor D
secundum transversum transvertendo vel quando etiam volant in basso add. C transvertendo ventrem M
limo lumen M
cecinere timere M
sonantibus alis et ⦠de avibus marinis quando volant recedunt aves marine M
pendente ardente CÂ M
herbas in campis add. CÂ M
animalium quod ipse expertus est de quodam rustico cum quo ivit ultra campos cum uno asino qui confricabat aures quando pluere volebat add. C sicut dicit albertus quod ipse expertus est de quodam rustico cum quo ivit ultra campos cum uno asino qui confricabat aures quando volebat pluere add. M
nam non M
hequidem eadem CÂ M
rerum rex M
alia alie CÂ M
et alie e contrario sicut forte iris om. D
longe sicut pruina et stelle rare in celo add. CÂ M
de primo modo de primo D de prima materia M
observati observata M non legitur D
sole sic codd.
ibidem dicit virgilius sic CÂ M
hoc sic codd.
menstrua macula D
moneret movetur M
refluxu maris add. CÂ M
eternum in prohibendo add. CÂ M
etc. ad primum principale materia nubis et pluvie non est signum serenitatis conceditur et cum dicitur in minori quod nebula est huiusmodi dicitur quod verum est de nebula ante pluviam sed nebula post pluviam est signum serenitatis ut patuit prius ad secundam dicitur eodem modo add. C rationes in oppositum sunt solute add. M
exit ascendit CÂ M
perpetui igitur hoc est naturaliter add. CÂ M
fuerunt et possunt esse add. CÂ M
evacuantur per fontes add. CÂ M
pluvia ita quod possunt semper durare add. CÂ M
mari et revertuntur ibi add. CÂ M
venit veniens DÂ M
et per quosdam conductus usque ad fontes CÂ M
venas vena D
transit usque satis longe add. CÂ M
et secundum add. D
quia sicut dicit aristoteles add. CÂ M
altitudinem latitudinem D
videlicet principium om. CÂ M
possunt fieri potest fieri CÂ M
fontes aqua C om. DÂ M
reprobatur om. D
esset in terra et add. C in terra add. M
perforata in fundo quia aliter non veniret aqua ab illo tartaro add. CÂ M
a talibus cisternis vel cavernis ab illis M om. C
sub terra cumstricte M
caverne cisterne vel caverne C
mediterraneo mediterrane D
aquarum et ibi absorbentur multe aque add. D
basse quod postea add. D
inveniuntur om. D
quia aliquando add. CÂ M
quam quas D
etiam in quam ibi M om. C
civitatibus vel locis add. CÂ M
inferius om. CÂ M
in om. D
sunt om. D
magnum om. CÂ M
esse quasi add. CÂ M
generatur vel om. CÂ M
subintrat vel quasi et sicut videmus quod si in una fossa replena lapidibus per totum annum intrat aqua tamen non repletur add. C vel quasi sicut etiam videmus quod si in una fossa plena lapidibus per totum annum intrat aqua et tamen non repletur add. M
cavernis cisternis C om. M
poneretur sicut aqua vel aliquid tale add. CÂ M
naturali proprio CÂ M
ex consequenti et cedendo leviori CÂ M
et aqua cederet om. CÂ M
non descendit nec add. CÂ M
pedes infra terram add. CÂ M
intrat terram absorbetur a terra CÂ M
currit ad flumina add. C ad inferiora add. M
mare et sic videtur quod non habet intrare in profunditatem terre add. CÂ M
fontes prorumpunt vel add. CÂ M
300 triginta CÂ 103 D
pedes ut dicit seneca add. CÂ M
mare ut patet add. CÂ M
patet om. D
perennis perempnis D perhennis sic CÂ M
decursus discursus CÂ M
quam aer et ita de aliis CÂ M
et2 etc. D
et sic de aliis sicut quedam sunt alba quedam cretea quedam rubea CÂ M
cum aquis om. CÂ M
alia2 om. D
alicubi et est ibi quasi quedam commixtio add. CÂ M
vera om. CÂ M
aque fontis fontium CÂ M
quod om. DÂ M
prius sepius D
parvos rivulos qui parvas venas que CÂ M
terra de generatione fontium add. CÂ M
est om. D
sequitur om. D
ibidem condensari ingrossari CÂ M
refractionem rarefactionem CÂ M
alii alias D alius C aliquando M
deficiat in perpetuum add. CÂ M
fodiat adhuc add. CÂ M
aqua et ita faciunt illi qui operantur in mineris metallorum add. CÂ M
non profunde add. CÂ M
in visceribus terre inferius CÂ M
sed per multas alterationes om. D
non tamen immediate om. D
aliam rationem rationem D rationes C
quando per magnum tempus add. CÂ M
vel fluvius om. CÂ M
est om. D aliter C
quia sunt aqua eiusdem speciei om. D
recessibus id est locis add. CÂ M
intus om. CÂ M
per calorem subtiliatus ⦠madefacta per pluvias om. D
raro non D
subversio sicut narrat theophrastus add. CÂ M
civitas est add. D
nulla est civitas in securo civitas est insecura C unitas est insecure M
est om. D
anselmus sic codd.
describit dicit de gange et anguillis eius trecentorum pedum add. C
tertio videlicet de montibus add. CÂ M
plinius et aristoteles et priscianus et anselmus add. CÂ M
quod est magnum om. D
sed etiam latitudine om. D
diversa om. CÂ M
in plano inferius CÂ M
atlas adelas D adeles C
sustinere celum a poetis surgere terram D
claudianus in elicone add. C
altus alti C
vertex fit add. D
hiemesque hyemes quia C
celsior sed ex celsine M sed celsior
auditque audit quia C
nimbos id est pluvias add. C
generationem et conservationem add. CÂ M
ex quibus sunt quia exinde oriuntur CÂ M
pulchritudo et decor add. CÂ M
sit sperica est sic formata sicut alia elementa CÂ M
pori nec concavitates add. CÂ M
quod mare non est ex montibus de mari CÂ M
immo pro illa parte add. CÂ M
terre om. D
semper illa plaga vel add. CÂ M
habitabilis sine transmutatione add. CÂ M
platonis in principio add. CÂ M
non sit eternus fuit de novo CÂ M
habitabilis et quare inhabitabilis add. C et inhabitabilis add. M
vivente vel animali om. D
sic forte add. CÂ M
modo dicitur habitabilis add. CÂ M
quia potest habitari add. CÂ M
terra fructibus terre C fontibus terre M
carrubis sicut barbari add. C sicut tartari add. M
aliquando fuit sit habitabilis C habitabilis M
sicco ex qua sequitur sterilitas terre add. CÂ M
aquis sive mari add. CÂ M
interius inferius CÂ M
defectum defectus D
appropinquationem vel elongationem etc. propinquitatem vel remotionem a sole CÂ M
due intermedie add. CÂ M
sunt temperate et add. CÂ M
impediat et potest patere in figura vel in spera materiali add. C et potest patere in spera materiali add. M
regiones habitationes CÂ M
terre om. D
planetarum et in hoc conveniunt omnes astrologi add. CÂ M
tertio supponitur ideo supponendum D
plaga terre add. CÂ M
non est habitalibis add. CÂ M
directe magis directe CÂ M
aux iste punctus qui dicitur aux CÂ M
timeo in principio add. CÂ M
intervallum temporis add. CÂ M
ut quod C om. D
solis post dicit fabula quedam reputavit non tamen est fabula add. D
mundi et sicut aliquando fuit de babylonia add. CÂ M
fortes et robusti add. CÂ M
modo erant utroque modo temperati add. CÂ M
plus om. CÂ M
nimium calidum estum CÂ M
secundo quarto D
habitata dummodo est temperata add. CÂ M
tarde et per longa temporis intervalla add. C et longo tempore M
novam et non valebit antiqua descriptio add. C et non valebit antiqua add. M
regio plaga CÂ M
temperata quoad calidum et frigidum add. CÂ M
causas sicut propter mare ut videbitur postea add. CÂ M
multos mille CÂ M
limites suos locum suum nec limites suos C locum suum M
fluxu cursu CÂ M
locum cursus sui add. CÂ M
locum cursum CÂ M
inconveniens falsum M
quam mare add. CÂ M
unam partem discoopertam terram prius discoopertam CÂ M
aliam posset cooperire aliam partem CÂ M
job 28 om. CÂ M
conclusit comburit D
usque huc veniet et non procedet ultra huc usque venias et non procedas amplius C huc usque venies et non procedes amplius M
quare non progredietur quem non transgredientur CÂ M
poterit convertentur CÂ M
terram et ideo dicit poeta infinxit mare limitibus C et ideo dicit poeta intinxit mare limitibus add. M
inhabitabilem habitabilem D aut etiam sterilem add. C
aut siccitas facit terram inhabitabilem om. M
ex istis sequitur conclusio quod permutatio habitationum om. M
dupliciter tripliciter D
meotide methyde M in eotide D
aquis de fluvio nyliaco add. C scilicet a fluvio nyliaco add. M
gravitatis aggregate add. CÂ M
mare simpliciter add. CÂ M
montes motum CÂ M
obstacula fossata CÂ M
plinius 2 de natura historia add. C 12 de naturali hystoria add. M
id est om. D
navigari iri vel navigari CÂ M
discooperta discooperte D
alia causa est efficiens videlicet aliqua causa alia posset assignari D
est finalis add. C finalis scilicet add. M
animalium ut patet in tractatu de spera add. CÂ M
esse persuasiva add. C persuasiva scilicet add. M
et amictus eius ambitus CÂ M
augmentum et alterationem add. CÂ M
terre in illa parte add. CÂ M
inhabitatio permutatio CÂ M
submersionem subversionem CÂ M
conclusio primo C primo huius M
nobilissima novissima D
patet sensibiliter add. CÂ M
locis ideo solent homines dicere quod aqua retrahit se add. CÂ M
et dimittit ab ⦠et accepit alium om. D
potest simul add. CÂ M
alia ut dictum est add. CÂ M
comprimitur deprimitur CÂ M
bassa et tunc fluit aqua add. CÂ M
submerguntur sicut add. C sicut dictum fuit add. M
subtus om. CÂ M
sed om. D
super propter D
dimittet ducet D
aliam novam discoopertam add. C novam add. M
intemperantia intemperatio D
aliquo malo fumo aliquo modo alio fumo D
terra terre D
hominum intoxicati ex aere om. D
nullus homo nichil add. CÂ M
sic om. D
sodoma et de aliis add. CÂ M
ita rarus ita modicum frigidus C
illuc ibi D
terra multis annis vel add. CÂ M
generati om. D
virgilius in georgica sua add. CÂ M
quandoque intra add. D
terram dimittunt add. D
in novatione et permutatione renovatione CÂ M
et ita de aliis et similiter de babylonia et de roma CÂ M
natura om. CÂ M
quia terra redditur sic inculta om. CÂ M
alie alia D
a quodam sancto om. D
in semetipsa latesita DÂ C lacessitata M
mutat forma tellus et quidquid in illa tallus et quid sit in ita C
ex hoc sequitur ⦠quidquid in illa om. D
homo om. DÂ M
sciri scire D
ex est D
auditu vel relatione add. C vel relatu add. M
narrationi narratione D
loco vel civitas add. CÂ M
famem famam CÂ D
vel sciri om. CÂ M
debilitata ut dicit sanctus gregorius add. CÂ M
mala et nociva add. C
minus nociva bona CÂ M
principalia sicut ad pulmonem et ad cor add. CÂ M
et om. D
expliciunt questiones super ⦠eiusdem ab eodem om. C M
Averroes, In Physicam, VIII, comm. 14, ed. apud Iuntas, 4, f. 348 H; In Metaphysicam, XII, comm. 54, ed. apud Iunctas, 8, f. 340 F: âentia nolunt male gubernariâ; cf. Aristoteles, Metaphysica, XII, 10, 1076 a 3â5, AL XXV 3.2 (translatio Guillelmi), 269535â536: âentia uero non volunt disponi maleâ; Auct. Arist., 138, n. 279.
Aristoteles, Meteorologica, I, 2, 339 a 22â32.
Ibid., I, 1, 338 b 20â22.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 1, cap. 1, ed. Colon. VI/1, 137â24.
Aristoteles, Physica, II, 1, 193 a 28â31.
Aristoteles, Meteorologica, I, 2, 339 a 27â32.
Ptolemeus, Almagestus, IV, 2, ed. 1515, f. 36r (ed. Halma, 1, 215; ed. Toomer, 174â175); Campanus de Novaria, Theorica planetarum, IV De luna, ed. Benjamin, Toomer, 161â180. Aristotle discusses the movements of the planets in De celo, II, 8, but he does not affirm that the movement of the Moon is sometimes faster, sometimes slower.
Campanus de Novaria, Theorica planetarum, V De Mercurio, ed. Benjamin, Toomer, 212â296.
Boethius, De institutione arithmetica, I, 32; II, 1.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 1, cap. 4, ed. Colon. VI/1, 624â31.
Witelo, Perspectiva, lib. 4, prop. 148, ed. Kelso, 576â581 (ed. Risner, 184â185); cf. Alhazen, Perspectiva, lib. 2, cap. 3, prop. 59, ed. Smith, 211, n. 3.226.
Aristoteles, Metaphysica, XII, 10, 1076 a 3â5; cf. Auct. Arist., 138, n. 279.
Boethius, De consolatione philosophiae, IV, 6, 9â10; cf. Auct. Arist., 292, n. 75.
Boethius, De institutione musica, I, 2; Aristoteles, Meteorologica, I, 2, 339 a 22â24; cf. Auct. Arist., 171, n. 2.
Macrobius, Commentarii in Somnium Scipionis, lib. 2, cap. 1, par. 4â7.
Witelo, Perspectiva, lib. 4, prop. 148, ed. Kelso, 576â581 (ed. Risner, 184â185); cf. Alhazen, Perspectiva, lib. 2, cap. 3, prop. 59, ed. Smith, 211, n. 3.226.
Marcus Tullius Cicero, De natura deorum, II, 7, ed. Rackham, 140â141: âAtqui certe nihil omnium rerum melius est mundo, nihil praestabilius, nihil pulchrius, nec solum nihil est, sed ne cogitari quidem quicquam melius potestâ.
Pseudo-Aristoteles, De mundo (translatio Nicholai), II, 291 b 10â12; V, 396 a 33â397 a 1, AL XI 1, 306â8; 3921â40.
Plato, Timeus, 29a (translatio Calcidii), ed. Waszink, 2115â17: âNam si estâut quidem estâpulchritudine incomparabili mundus, opifexque et fabricator eius optimus, perspicuum estâ; Hermes Trismegistus, Asclepius, cap. 8, ed. Nock, Festugière, 3057â8, cap. 10, 30821.
Alanus de Insulis, De planctu nature, prosa 1, ed. Köhler, 56.
Boethius, De consolatione philosophiae, III, 9, 8, ed. Gegenschatz, Gigon, 1288: âmundum mente gerens similique in imagine formansâ.
Augustinus, De civitate Dei, XI, 17â22; Alanus ab Insulis, De planctu nature, ed. Köhler, 56; Anticlaudianus, I, vv. 274â276, ed. Bossuat, 65; cf. Nicolaus Oresme, De commensurabilitate vel incommensurabilitate motuum celi, ed. Grant, 312: âcongrua commixtio pulchrior est singularitate uniformi [â¦], ymo universum est perfectius propter corruptibilia et etiam propter monstruaâ.
Aristoteles, Meteorologica, I, 3, 339 a 21â22; cf. Auct. Arist., 171, n. 2.
Robertus Grosseteste, In Physicam, II, ed. Dales, 45â46.
Aristoteles, Physica, II, 8, 198 b 16â23.
Cf. I.21.
Vergilius, Georgica, I, vv. 351â460.
Aristoteles, Meteorologica, I, 9, 346 b 32â35. Cf. I.27, 10.
Aristoteles, Politica, I, 11, 1259 a 17; cf. Auct. Arist., 253, n. 28.
Aristoteles, De celo, II, 6, 288 a 28â288 b 4.
Aristoteles, Meteorologica, I, 1, 338 b 20â22 (translatio Guillelmi), AL X 2.2, 98â10: âHec autem sunt quecumque accidunt secundum naturam quidem, inordinatiorem tamen ea que primi elementi corporumâ; cf. II, 3, 358 a 26.
Aristoteles, De celo, III, 3, 302 a 14â19; Metaphysica, IV, 3.
Aristoteles, Meteorologica, I, 1, 338 a 21â25; (translatio Guillelmi), AL X 2.2, 94â6: âadhuc autem de secundum lationem superiorem perornatis astris, et de elementis corporalibus, quot et que, et de ea que in inuicem permutatione, et de generatione et corruptione communi, dictum estâ.
Locus non inventus. Cf. Aristoteles, Physica, III, 2, 201 a 23â24, 202 a 3â8; De celo, I, 3, 270 a 12âb3; I, 9, 279 a 18â22.
Aristoteles, De celo, I, 3, 270 a 12âb4; I, 9, 279 a 18â22.
Aristoteles, Physica, III, 2, 202 a 5â8; cf. De generatione et corruptione, I, 7, 324 b 4â10; Auct. Arist., 168, 12.
Aristoteles, De celo, I, 3, 270 a 13â35.
Aristoteles, Meteorologica, I, 2, 339 a 25â26.
Aristoteles, Meteorologica, I, 2, 339 a 22â23 (translatio Guillelmi), AL X 2.2, 1034â35: âEst autem ex necessitate continuus iste superioribus lationibus, ut omnis ipsius virtus gubernetur indeâ; cf. Auct. Arist., 171, n. 2.
I.4, 19.
Averroes, In Physicam, IV, comm. 30, ed. apud Iuntas, f. 223 F.
Aristoteles, Meteorologica, I, 2, 339 a 21â22.
Cf. Thomas de Aquino, Sententia super Meteora, lib. 1, cap. 2, lect. 2, ed. Leonina, 329, n. 3: âEt dicit quod necessarium est quod iste mundus inferior consistat ex quatuor elementis, sic continuatis superioribus lationibus, idest corporibus circulariter motis: continuum autem hic accipit pro contiguoâ; Petrus de Alvernia, Sententia super Meteora, ms. Città del Vaticano, Biblioteca Apostolica Vaticana, Vat. lat. 2182, f. 2va: âEt secundum hoc dicit quod iste mundus sensibilis continuus, id est contiguus, est corporibus superioribus in quantum tangitur ab eisâ.
Aristoteles, Meteorologica, IV, 7, 383 b 22â384 a 3; 8, 385 a 35âb 6.
Aristoteles, Physica, VI, 1, 231 a 22â23; cf. V, 3, 227 a 6; Auct. Arist., 153, n. 158â159; Nicolaus Oresme, Questiones in Physicam, III, 3, ed. Caroti [et al.], 215159â166.
Averroes, Commentarium magnum in De celo, II, comm. 49, ed. Carmody, Arnzen, 2, 36850â3704; comm. 59, 38758â67.
Aristoteles, Physica, V, 4, 228 a 20â22; cf. Metaphysica, V, 6, 1016 a 5â6; Auct. Arist., 125, n. 128.
Aristoteles, De celo, II, 4, 287 a 23.
Avicenna, De mineralibus (translatio Alfredi), ed. Rubino, 352â3: âterra pura lapis non fit, quia continuationem non facit, sed comminutionemâ.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 1, cap. 2, ed. Colon. VI/1, 428â31; lib. 1, tract. 1, cap. 3, ed. Colon, 539â42: âContinuatio autem aquae cum terra maior dicitur quam aëris cum igne, quia tam terra quam aqua in duobus conveniunt, scilicet in esse materiam vaporum et esse locum eorumâ.
Ibid., lib. 1, tract. 1, cap. 3, ed. Colon. VI/1, 521â25.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 1, cap. 3, ed. Colon. VI/1, 526â30; Aristoteles, De celo, IV, 5, 312 a 2â5.
Cf. I.4, 20.
Aristoteles, De celo, I, 3, 270 a 27â35.
Aristoteles, Politica, I, 2, 1252 a 31â32; cf. Auct. Arist., 252, n. 1.
Aristoteles, Metaphysica, XII, 9, 1075 a 3â4; cf. Averroes, In Metaphysicam, XII, 9, comm. 51, ed. apud Iuntas, 8, f. 336 K; Auct. Arist., 138, n. 276.
Cf. I.5, 11.
Aristoteles, Physica, III, 3, 202 b 6â23; De generatione et corruptione, I, 7, 324 b 4â6.
Aristoteles, De celo, I, 3, 270 a 26â35.
Aristoteles, Meteorologica, I, 2, 339 a 22â24.
Aristoteles, Politica, I, 2, 1252 a 31â32; cf. Auct. Arist., 252, n. 1.
Cf. Aristoteles, Metaphysica, I, 2, 982 a 17â19; Auct. Arist., 116, n. 13.
Averroes, Commentarium magnum in De celo, II, comm. 36, ed. Carmody, Arnzen, 2, 334â337; In Metaphysicam, XII, comm. 33, comm. 38; cf. In Physicam, VIII, comm. 4, 341 I; comm. 6, f. 342; comm. 8, f. 344 IK; comm. 15, f. 349 Lâ350 M; comm. 43, f. 383 G; Auct. Arist., 159, n. 237.
I.5, 15.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 2, cap. 3, ed. Colon. VI/1, 2043â47.
Aristoteles, De generatione et corruptione, II, 10, 366 b 17â18.
II.2.
Cf. Guillelmus de Ockham, Expositio in libros Physicorum Aristotelis, lib. 7, cap. 3, ed. Wood, 624100â104: âQuia illud est proprie movens sine quo, omni alio posito, non potest mobile moveri, sicut illud est proprie causa immediata sine quo, omni alio posito, non potest res causari. Nulla enim apparet alia via ad probandum aliquid esse movens vel causam alteriusâ; infra, I.8, 11.
Cf. Pseudo-Albertus Magnus, De secretis mulierum, 5, ed. Berragan-Nieto, 378100â380108.
Aristoteles, Meteorologica, I, 3, 341 a 12â31.
Aristoteles, De celo, II, 7, 289 a 20â33; Physica, II, 2, 194 b 13; cf. Auct. Arist., 145, n. 65.
Cf. II.2, 12.
Aristoteles, De celo, II, 7, 289 a 20â33; cf. Physica, III, 2, 202 a 5â8; VII, 2, 243 a 3â5, De generatione et corruptione, I, 6, 322 b 22â25; 27â29; I, 9 327 a 1â6; De generatione animalium, I, 22, 730 b 6â10.
Cf. Aristoteles, De anima, II, 7, 418 b 9â12; Avicenna, Liber De anima seu sextus de naturalibus, III, ed. Van Riet, 175: âEt omnino non est nisi privatio luminis ab eo quod solet illuminari, scilicet quod aliquando videtur: lumen enim visibile est, et id in quo est lumen est visibileâ; Sigerus de Brabantia, Questiones in tertium De anima, IV, q. 13, ed. Bazán, 4412â15: âLumen de potentia visibilibus, ut de coloribus, facit actu visibilia, et similiter ipsum lumen est visibileâ; Anonymus (Nicolaus Oresme?), Questiones super De celo, ms. München, BSB, Clm 4375, f. 71vaâb: âSed tunc, magis proprie loquendo, nihil est luminosum nisi habeat lumen reflectere, quia omne densum reflectit lumen, et omnia corpora habent aliquam densitatem, ut dicit Alacen in Perspectiva sua, ideo omnia corpora reflectunt lumen. Ideo dicitur tertio Metheororum quod Antiphon videbat speciem suam in aere, ideo omne luminosum est lucidum et omne lumen est luxâ; Nicolaus Oresme, Questiones in Meteorologica de ultima lectura, I.9, ed. Panzica, 16520â23; Questiones in De anima, II.17, ed. Patar, 26331â35.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 1, cap. 4, ed. Colon. VI/1, 559â61: âUnum est movens primum sicut corpus caeleste; et alterum est movens proximum, sicut qualitates primae continentes in se virtutes caelestesâ.
Aristoteles, Physica, VIII, 4â5.
Cf. Albertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 1, cap. 4, ed. Colon. VI/1, 63â24.
Ibid., lib. 1, tract. 1, cap. 4, ed. Colon. VI/1, 625â31.
Ibid., lib. 1, tract. 1, cap. 4, ed. Colon. VI/1, 636â46.
Aristoteles, Metaphysica, XII, 6.
Anonymus, Liber de causis, prop. 1, ed. Pattin, 46; cf. Auct. Arist., 231, n. 1; Nicolaus Oresme, Questiones in De generatione et corruptione, I.10, ed. Caroti, 82108â112.
Aristoteles, Meteorologica, I, 1, 338 a 21 (translatio Guillelmi), AL X 2.2, 94: âadhuc autem de secundum superiorem lationem perornatis astrisâ.
Boethius, De consolatione philosophiae, IV, 6, 13, ed. Gegenschatz, Gigon, 20651â56: âsive igitur famulantibus quibusdam providentiae divinis spiritibus fatum exercetur seu anima seu tota inserviente natura seu caelestibus siderum motibus seu angelica virtute seu daemonum varia sollertia seu aliquibus horum seu omnibus fatalis series texitur [â¦]â.
Cf. III.4, 15; Nicolaus Oresme, Questiones in De anima, II.10, ed. Patar, 19018â19; II.18, 27557â60.
This adage, which was frequently quoted by scholastic masters and ascribed to Ptolemy, cannot be found in the works of the Alexandrian astronomer. See Tester, A History of Western Astrology, 177â178 and Coopland, Nicole Oresme and the Astrologers. A Study of His Livre de Divinacions, 175â177. The origin of this adage is perhaps to be sought in the fifth and in the eighth proposition of the Pseudo-Ptolemaic Centiloquium, ed. 1493, f. 107va: âOptimus astrologus multum malum prohibere potest quod secundum stellas venturum est, cum earum naturam praesciverit; sic enim praemuniet eum cui malum futurum est, ut possit illud patiâ; f. 107vb: âAnima sapiens ita adiuuabit opus stellarum quemadmodum seminator fortitudines naturalesâ. Oresme refers to this adage also in the second redaction of his Questions on Meteorology: I.3, ed. Panzica, 12725â26.
Pseudo-Aristoteles, Secretum secretorum, III, 21â22, 157â162.
Aristoteles, Physica, III, 2, 202 a 5â8.
I.3, 10.
Aristoteles, De celo, I, 2, 268 b 30â269 a 2.
Ibid., II, 3, 286 a 17â18; cf. Auct. Arist., 163, n. 50; cf. Physica, VIII, 4, 254 b 13â15; Metaphysica, V, 5, 1015 b 14â16.
Cf. Aristoteles, De celo, I, 9, 279 b 1â2; Auct. Arist., 162, n. 31.
I.3, 10.
Aristoteles, Meteorologica, I, 3, 340 b 33â341 a 4.
Plato, Timeus, 40aâb (translatio Calcidii), ed. Waszink, 33.
Gerardus Odonis, Questiones super libros Sententiarum, lib. 2, dist. 14, q. 5, Utrum inter celum inferum, scilicet speram lunae, et aerem sit dare speram ignis, ed. M. Sorokina ex codd. Klosterneuburg, Stiftsbibliothek, CCI 291, f. 121raâb; Valencia, Biblioteca de la Catedral, Ms. 200, f. 57va: âItem, tertio sic. Ille ignis non est ponendus, cuius effectus nunquam apparet. Sed effectus illius ignis nunquam apparet, ergo etc. Maior patet quia plus manifestatur effectus ignis quam aliorum elementorum, scilicet lux, calor et similia. Minor etiam patet, quia ille ignis non lucet in illa regione nec illuminat nec videtur nec calefacit, quia tunc calefaceret totum aerem et terram [â¦] Item ad principale sic. Omne elementum habet proprium ornatum, sed ignis in regione sua nullum habet ornatum, quia ut dicunt omnes sancti et Magister allegat in littera et in ista distinctione, in primis tribus diebus fecit Deus elementa, aliis autem tribus diebus fecit eorum ornata, scilicet quinta die in qua ornavit aquam piscibus et aerem volatilibus et terram in sexta die animalibus. Quarto autem die fecit firmamentum. Ergo cum nec Moyses nec aliquis sanctus fecerit mentionem de isto elemento, nec de eius ornatu, non videtur quod tale elementum sit superius ponendum. Et si dicatur quod sicut animalia ornant terram, pisces aquam, volatilia aerem, sic salamandre ignem, quia salamandra vivit de igne, hoc non potest esse, quia mandragora vel salamandra propter gravitatem suam, si esset superius, necessario caderet, nisi miraculose detinereturâ. Cf. Moses Maimonides, Dux seu director dubitantium seu perplexorum, lib. 2, cap. 31, ed. 1520, f. 60r: âIgnis vero primus [â¦] non est lucidus, sed est pervius visui neque comprehenditur ab eo; quia si ignis ille lucidus esset, videremus totum aer de nocte quasi ignemâ; Algazel, Metaphysica, pars 2, trac. 3, ed. Muckle, 15669â81; Albertus Magnus, De celo et mundo, lib. 2, tract. 3, c. 1, ed. Colon. V/1, 14337â40; lib. 4, tract. 2, c. 6, ed. Colon. V/1, 26545â50; De causis proprietatum elementorum, lib. 1, tract. 2, cap. 11, ed. Colon. V/2, 8117â22; Meteora, lib. 1, tract. 1, cap. 4, ed. Colon. VI/1, 79â14; tract. 2, cap. 6, ed. Colon. VI/1, 2263â236, 2345â56; De quatuor coequevis, tr. 3, q. 15, a 1, ed. Paris., p. 432a.
Aristoteles, Meteorologica, I, 3, 340 a 1â6.
Aristoteles, De generatione et corruptione, II, 3, 330 a 30â330 b 7.
Iohannes de Sacrobosco, De spera mundi, I, ed. Thorndike, 78: âEst enim terra tamquam circa aerem ignis est, illic purus et non turbidus, orbem lune attingens [â¦]â.
Averroes, Commentarium magnum in De anima, II, comm. 28, ed. Crawford, 17025â34 (II, 3, 414 b 6â14).
Witelo, De natura demonum, III, ed. Paschetto, 129852â130873.
Supra, I.2, 8â16.
Cf. Aristoteles, Physica, VII, 2, 243 a 13âb14.
Averroes, Commentarium magnum in De celo, II, comm. 3, ed. Carmody, Arnzen, 2, 274â275.
Aristoteles, De celo, II, 10, 291 b 11â23.
Ibid., III, 8, 306 b 32â307 b 11.
Ibid., II, 12, 293 a 10â14.
Aristoteles, Meteorologica, I, 3, 340 b 33â341 a 4.
Cf. Aristoteles, De celo, II, 8, 289 b 31â290 a 7.
Cf. Articuli condempnati Lutetiae Parisiorum die 7 martii a. D. 1277, ed. Piché, Lafleur, 127.
Cf. Aristoteles, De generatione et corruptione, I, 3, 318 a 23â25; Auct. Arist., 167, n. 7; Metaphysica, II, 2, 994 b 5â6; Auct. Arist., 118, n. 45; Nicolaus Oresme, Questiones in De generatione et corruptione, ed. Caroti, I.6, 46â52.
Aristoteles, Meteorologica, I, 2, 339 a 22â24; cf. Auct. Arist., 171, n. 2.
Ibid.
Supra, I.3, 14.
Aristoteles, Meteorologica, I, 2, 339 a 22â32.
Aristoteles, Metaphysica, IX, 8, 1050 b 26â28; Auct. Arist., 134, n. 228.
Aristoteles, Analytica Posteriora, I, 24, 85 b 17â18; De generatione animalium, II, 1, 731 b 32â35.
Supra, I.3, 10â11.
Aristoteles, Meteorologica, I, 2, 339 a 22â32; Physica, VIII, 7, 261 a 27â28; 9, 265 b 8â12; cf. Auct. Arist., 158, n. 219, n. 224.
Ibid., I, 3, 340 b 33â341 a 4.
Aristoteles, De celo, II, 7, 289 a 29â33.
Anonymus, Liber de causis, prop. 1, ed. Pattin, 46; cf. Thomas de Aquino, Questiones disputate de potentia Dei, V, art. 8, ed. Pession, 152a.
Averroes, Commentarium magnum in De celo, II, comm. 36, ed. Carmody, Arnzen, 2, 334â337; In Metaphysicam, XII, comm. 33, ed. apud Iuntas, 8, ff. 316 Gâ317 K; cf. In Physica, VIII, comm. 15, f. 349â350, LâM; VIII, comm. 43, f. 383 G; cf. Auct. Arist., 159, n. 237; cf. Articuli condempnati Lutetiae Parisiorum die 7 martii a. D. 1277, ed. Piché, 90â91: âquod a uoluntate antiqua non potest novum procedere absque transmutatione precedenteâ.
Pseudo-Aristoteles, De mundo (translatio Nicholai), 6, 399 a 15â399 b 10 (AL XI 2, 4420â4515).
Aristoteles, Physica, IV, 14, 223 b 18â22; cf. Auct. Arist., 151, n. 142.
Aristoteles, Metaphysica, XII, 8.
Pseudo-Aristoteles, De mundo (translatio Nicholai), 6, 399 a 15â399 b 10 (AL XI 2, 4420â4515).
Cf. supra, I.5, 21.
Aristoteles, De generatione et corruptione, II, 10, 366 b 17â18.
Iohannes de Sacrobosco, De spera mundi, I, ed. Thorndike, 79; cf. Aristoteles, De celo, II, 12, 292 b 31â293 a 9; Averroes, Commentarium magnum in De celo, II, comm. 69â70; cf. Al-Bitruji, De motibus celorum, cap. 4, ed. Carmody, 92; Alfraganus, Differentie scientie astrorum, differentia V, ed. Carmody, 9; Albertus Magnus, De celo, lib. 2, tract. 2, cap. 5, ed. Colon. V/1, 1361â40.
Iohannes de Sacrobosco, De spera mundi, II, ed. Thorndike, 89.
Biblia vulgata, Jos. 10, 13.
Iohannes de Sacrobosco, De spera mundi, III, ed. Thorndike, 109.
Cf. Nicolaus Oresme, Questiones in Physicam, III.3, ed. Caroti [et al.], 215159â166.
Aristoteles, Physica, V, 2, 225 b 15â16.
Cf. Albertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 1, ed. Colon. VI/1, cap. 11, 153â8.
Cf. ibid., lib. 1, tract. 1, ed. Colon. VI/1, cap. 15, 158â15.
Supra, I.3, 10.
Aristoteles, Meteorologica, I, 3, 341 b 17â19.
Infra, I.8.
Cf. Aristoteles, Physica, IV, 7, 214 a 31âb 9; IV, 9, 217 a 26â35.
Boethius, De consolatione philosophiae, IV, 6, ed. Gegenschatz, Gigon, 2165: âveterem servant sidera pacemâ.
Aristoteles, Meteorologica, 369 a 21â22 (translatio Guillelmi), AL X 2.2, 82971.
Aristoteles, De celo, II, 6.
Aristoteles, Meteorologica, I, 3, 340 a 24âb 12; 9, 346 b 23â31.
Aristoteles, Physica, II, 1, 193 b 5â8.
Cf. Aristoteles, Meteorologica, IV, 1, 379 a 33â379 b 1.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 1, cap. 11, ed. Colon. VI/1, 1536â41.
Infra, I.8, 11â13.
Supra, I.7, 10â12.
Cf. Albertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 1, cap. 11, 1560â64.
Cf. ibid., lib. 1, tract. 1, cap. 11, ed. Colon. VI/1, 1575â164.
Aristoteles, Physica, III, 2, 201 b 27â202 a 2; cf. Nicolaus Oresme, Questiones in Physicam, III.3, ed. Caroti [et al.], 213103.
Cf. Albertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 1, cap. 11, ed. Colon. VI/1, 1454â153.
Aristoteles, Physica, III, 2, 201 b 27â202 a 2.
Cf. Aristoteles, De generatione et corruptione, II, 2, 330 a 24â25; Meteorologica, IV, 1, 378 b 10â14; Auct. Arist., 173, n. 17.
Cf. Aristoteles, Metaphysica, VIII, 4, 1044 a 30â33; Auct. Arist., 132, n. 207.
Cf. Albertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 1, cap. 11, ed. Colon. VI/1, 1447â53.
Supra, I.7, 17.
Supra, I.7, 11.
Iohannes de Sacrobosco, De spera mundi, I, ed. Thorndike, 78: âEst enim terra tamquam circa aerem ignis est, illic purus et non turbidus, orbem lune attingens [â¦]â.
Aristoteles, Physica, IV, 9, 217 a 26â35; cf. Nicolaus Oresme, Questiones in Physicam, IV.14, ed. Caroti [et al.], 518188.
Aristoteles, Meteorologica, I, 3, 341 a 5â8.
Ibid., I, 3, 340 b 11.
Aristoteles, Physica, II, 5, 196 b 21â22.
Supra, I.7, 11.
Cf. Guillelmus de Ockham, Expositio in libros Physicorum Aristotelis, lib. 7, cap. 3, ed. Wood, 624100â104: âQuia illud est proprie movens sine quo, omni alio posito, non potest mobile moveri, sicut illud est proprie causa immediata sine quo, omni alio posito, non potest res causari. Nulla enim apparet alia via ad probandum aliquid esse movens vel causam alteriusâ; cf. supra, I.3, 9.
Supra, I.7, 10â12.
Cf. Aristoteles, Meteorologica, I, 3, 341 a 19â23.
Cf. Averroes, Commentarium magnum in De celo, II, comm. 42, ed. Carmody, Arnzen, 2, 35061â35186; Auct. Arist., 165, n. 72.
Aristoteles, Meteorologica, I, 4, 341 b 13â17.
Aristoteles, De celo, II, 296 a 32â33.
Averroes, Commentarium magnum in De celo, II, comm. 42, ed. Carmody, Arnzen, 2, 35172â86.
Supra, I.8, 15.
Aristoteles, Meteorologica, I, 4, 341 b 19â24.
Ibid., I, 3, 341 a 5â9.
Cf. infra, I.16, 24.
Cf. Albertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 1, cap. 11, ed. Colon. VI/1, 1650â60.
Cf. ibid., lib. 1, tract. 1, cap. 11, ed. Colon. VI/1, 1542â49.
Aristoteles, De celo, I, 3, 270 a 27â35.
Averroes, Commentarium magnum in De celo, II, comm. 49, ed. Carmody, Arnzen, 36850â3704.
Ibid., comm. 59, ed. Carmody, Arnzen, 2, 38758â67.
Aristoteles, Metaphysica, X, 10, 1059 a 10.
Supra, I.3, 10.
Aristoteles, Meteorologica, I, 9, 346 b 24â26.
Aristoteles, De celo, II, 7, 289 a 19â33.
Witelo, Perspectiva, lib. 3, prop. 59, ed. Unguru, 358; cf. Alhazen, Perspectiva, lib. 2, cap. 3, prop. 18, ed. Smith, 116, 1.
Aristoteles, De anima, II, 7, 418 b 9â12, Guillelmus de Morbeka reuisor translationis Aristotelis (AL database, third release): âLumen autem est huius actus dyafani secundum quod est dyafanum. Potencia autem in quo hoc est et tenebra. Lumen autem ut color est dyafani secundum quod actu dyafanum ab igne aut huiusmodi, ut quod sursum corpus; et enim huic aliquid inest unum et idemâ.
Ibid., II, 7, 418 b 9â13.
Alhazen, Perspectiva, lib. 4, cap. 1, prop. 16, ed. Smith, 32; Witelo, Perspectiva, lib. 2, prop. 3, ed. Unguru, 240â241.
Robertus Grosseteste, De lineis, angulis et figuris, ed. Baur, 6030â6337.
Ibid., 6224â31.
Cf. Alhazen, Perspectiva, lib. 7, cap. 2, ed. Smith, 33â39 (ed. Pietquin, 101â109); Witelo, Perspectiva, lib. 10, prop. 4, ed. Risner, 407â408; Robertus Grosseteste, De lineis, angulis et figuris, ed. Baur, 6311â19; Iohannes Pecham, Perspectiva communis, I, prop. 15 (30) ed. Lindberg, 88â90; Nicolaus Oresme, De visione stellarum, lib. 2, cap. 1, ed. Burton, 11211â12216; infra, III.1, 14.
Cf. Nicolaus Oresme, De visione stellarum, lib. 2, cap. 1, ed. Burton, 11410â11610.
Cf. ibid., 6330â37.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 3, tract. 4, cap. 2, ed. Colon. VI/1, 18754â18861; cf. lib. 1, tract. 2, cap. 6, ed. Colon. VI/1, 2214â20; lib. 3, tract. 4, cap. 20, 19616â21.
Averroes, Commentarium magnum in De celo, II, comm. 42, ed. Carmody, Arnzen, 2, 355209â356224.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, trac. 3, cap. 6, ed. Colon. VI/1, 1549â14; 61â66.
Ibid., lib. 2, tract. 3, cap. 6, ed. Colon. VI/1, 15422â55; cf. De celo, lib. 2, tract. 3, cap. 6, ed. Colon. V/1, 15431â57.
Ibid., lib. 1, tract. 1, cap. 12, ed. Colon. VI/1, 1770â184; De celo, lib. 2, tract. 3, cap. 6, ed. Colon. V/1, 15431â57.
Aristoteles, De anima, I, 2, 405 a 5â13.
Aristoteles, De anima, II, 5, 417 b 1â17.
Infra, III.3.
Cf. Nicolaus Oresme, Questiones in De generatione et corruptione, II.15, ed. Caroti, 29671â75.
Robertus Grosseteste, De luce, ed. Panti, 2261â2.
Ovidius, Metamorphoses, I, vv. 52â53, ed. Lafaye, 1, 9: âImminet his aer; qui, quanto est pondere terrae / Pondere aquae leuior, tanto est onerosior igneâ.
Aristoteles, Physica, III, 5, 204 b 35â205 a 1.
Infra, I.10, 34â36.
Cf. Aristoteles, Topica, V, 5, AL I.1 (translatio Boethii), 1028â9: âOportebit enim unam speciem esse eorum quae dicuntur, quando specie addiderit; hoc autem in quibusdam non accidit, ut nec in igne. Non enim est una species ignis; diversum est enim carbo et flamma et lux specie, unumquodque autem horum ignisâ.
Plato, Timeus, 45b (translatio Calcidii), ed. Waszink, 41; cf. Nicolaus Oresme, Questiones in Physicam, V. 6, ed. Caroti, 605108â110.
Aristoteles, De generatione et corruptione, II, 6, 333 a 21â27.
Aristoteles, Meteorologica, I, 3, 340 a 11â13.
Boethius, De institutione arithmetica, lib. 1, cap. 2, ed. Guillaumin, 11, n. 1: âomnia quaecumque a primaeua rerum natura constructa sunt numerorum uidentur ratione formataâ.
Infra, I.10, 24.
Plato, Timeus, 31câ32a (translatio Calcidii), ed. Waszink, 27; cf. Calcidius, Commentum in Timaeum Platonis, XXâXXII, ed. Waszink, 71â72; cf. Nicolaus Oresme, Questiones in De generatione et corruptione, II.3, ed. Caroti, 203149â151: âEt etiam Platonici probant eo quod inter duos numeros cubicos sunt duo media proportionalia sicut inter 8 et 27; et ideo, cum elementa extrema sint sicut duo cubica, debent esse duo alia mediaâ.
Macrobius, Commentarii in Somnium Scipionis, lib. 1, cap. 6, par. 24â33.
Ptolemeus, Almagestus, V, 13, ed. 1515, f. 54v (ed. Toomer, 251).
Sed cf. Albertus de Saxonia, Questiones in Meteorologica, I, 6, ed. Panzica, 290â291: âlinea exiens a centro Terre ad longitudinem propinquiorem Lune est 39 partes et 22 minuta, de quibus semidiameter Terre esset una pars. Similiter habetur ibidem quod semidiameter epicicli Lune est 5 partes tales et 10 minuta, et semidiameter Lune est 17 minuta et 33 secunda. Nunc, istis duobus ultimis simul iunctis et demptis a primo, restant 33 partes, 54 minuta et 27 secundaâ.
Campanus de Novaria, Theorica planetarum, V De Luna, ed. Benjamin, Toomer, 188415â192489.
Campanus de Novaria, Libri elementorum Euclidis, XII.18, ed. Busard, 36516â36612: âSpere ad se invicem in triplici proportione sunt propriorum diametrorumâ.
Aristoteles, Meteorologica, II, 5, 362 b 15â30.
Aristoteles, Metaphysica, II, 3, 995 a 15â20; Analytica Posteriora, I, 12, 77 b 6â12.
Aristoteles, De celo, I, 2, 269 a 1â2.
Aristoteles, Meteorologica, I, 4â8.
Aristoteles, De generatione et corruptione, II, 6, 333 a 21â22.
Aristoteles, De celo, II, 2, 286 a 17â18; cf. Auct. Arist., 163, n. 50.
Aristoteles, De celo, I, 11, 281 a 7â27; De anima, II, 4, 416 a 16â17.
Cf. Apoc. 8, 6â10; II Petr. 3, 7; 3, 12.
Aristoteles, De anima, II, 4, 416 a 15â16; cf. Auct. Arist., 181, n. 86.
Aristoteles, Physica, III, 5, 204 b 13â22.
Cf. Aristoteles, De generatione et corruptione, I, 6, 322 b 23â24; Auct. Arist., 168, n. 14.
Biblia vulgata, Eccl. 1, 4, ed. Strasbourg, 3: âterra vero in aeternum statâ.
Aristoteles, Meteorologica, III, 5, 204 b 13â22.
Cf. Albertus Magnus, Physica, lib. 1, tract. 2, cap. 1, ed. Colon. IV, 1636â64; tract. 3, cap. 6, 4872â4952.
Aristoteles, De generatione et corruptione, II, 3, 330 a 30â330 b 10.
Aristoteles, Meteorologica, I, 2, 339 a 22â24.
Averroes, Commentarium magnum in De celo, II, comm. 42, ed. Carmody, Arnzen, 2, 354168â183.
Aristoteles, De anima, II, 7, 418 b 21â26; Physica, VI, 5, 235 b 33â236 a 6; cf. Auct. Arist., 180, n. 70.
Albertus Magnus, De natura loci, tract. 2, cap. 3, ed. Colon., V/2, 2712â15.
Cf. Aristoteles, De anima, II, 7, 419 a 1â7; Averroes, Commentarium magnum in De anima, II, comm. 72, ed. Crawford, 239â240; Pseudo-Avicenna, Liber celi et mundi, ed. Gutman, 2256â9; Albertus Magnus, De celo, ed. Colon. V/1, 14335â37.
Supra, I.4, 10.
Aristoteles, Meteorologica, I, 3, 340 a 24â30.
Cf. supra I.9, 6; 9.
Alhazen, Perspectiva, lib. 7, cap. 2, ed. Smith, 33â39 (ed. Pietquin, 101â109), cap. 5, ed. Smith, 57â64 (ed. Pietquin, 151â165); Witelo, Perspectiva, lib. 10, prop. 4, ed. Risner, 407â408; Robertus Grosseteste, De lineis, angulis et figuris, ed. Baur, 6311â19; De iride, ed. Baur, 749â10; cf. Iohannes Pecham, Perspectiva communis, I, prop. 15 (30), ed. Lindberg, 88â90, pars 2, prop. 2, ed. Lindberg, 212.
Cf. Albertus Magnus, De celo, lib. 2, tract. 2, cap. 3, ed. Colon. VI/1, 14723â56.
Cf. Albertus Magnus, De celo, lib. 2, tract. 3, cap. 3, ed. Colon. VI/1, 14744â48; Iohannes Buridanus, Questiones in De celo, II.15, ed. Patar, 461â4628â12; Albertus de Saxonia, Questiones in De celo, II.23, ed. Patar, 40789â93.
Aristoteles, De partibus animalium, IV, 5, 680 a 34â35.
Averroes, Commentarium magnum in De celo, II, comm. 42, ed. Carmody, Arnzen, 2, 35061â35186; 352102â117.
Cf. Albertus Magnus, Questiones de animalibus, lib. 17, q. 12, ed. Colon. XII, 295.
Aristoteles, Meteorologica, IV, 1, 379 a 22â33.
Cf. supra, I.3, 10.
Robertus Grosseteste, De luce, ed. Panti, 22728â31.
Cf. Aristoteles, Physica, II, 3, 195 a 12â14; Auct. Arist., 146, n. 71; Metaphysica, V, 2, 1013 b 11â15; Auct. Arist., 124, n. 121.
Robertus Grosseteste, In Physicam, II, ed. Dales, 40.
Infra, I.15, 12.
Aristoteles, Meteorologica, I, 3, 340 a 26â27; I, 9, 346 b 29â31.
Supra, I.11, 19.
Aristoteles, Meteorologica, I, 3, 341 a 17â36.
Supra, I.11.
Macrobius, Commentarii in Somnium Scipionis, lib. 1, cap. 20, par. 3, ed. Armisen-Marchetti, 1, 111â112: âsed Cicero, sciens etiam ceteras stellas habere lumen suum, solamque lunam, ut saepe iam diximus, proprio carere, obscuritatem definitionis huius liquidius absoluens et ostendens in sole maximum lumen esse, non solum ait âduxâ, sed âet princeps et moderator luminum reliquorumâ. Adeo et ceteras stellas scit et lumina, sed hunc ducem et principem quem Heraclitus fontem caelestis lucis appellatâ. Cf. Nicolaus Oresme, Le livre de Politiques dâAristote, ed. Menut, 290a: âEt entre les corps du ciel est un souverain prince, car si comme Macrobes recite, Tulles disoit ou .vi.e livre de la Chose Publique que le soleil est prince des lumieres du ciel: Dux et princeps rector ac moderator luminum reliquarumâ.
Aristoteles, Physica, IV, 8, 215 b 10â11.
Cf. Boethius, De consolatione philosophiae, III, 8, 10; Alexander Neckam, De naturis rerum, lib. 2, cap. 138, ed. Wright, 219: âLynx acumine visus perspicui novem fertur parietes penetrareâ; Iohannes Pecham, Tractatus de perspectiva, I, ed. Lindberg, 132: âHinc linces videre dicuntur per medium parietemâ; Rogerus Bacon, Opus maius, V, dist. 9, cap. 2, ed. Bridges, 2, 66; Albertus Magnus, De animalibus, lib. 16, tract. 48, cap. 1, ed. Stadler, 2, 1409, n. 66: âLinx est animal notum, perspicax oculis ita ut secundum poeticas fabulas corpora solida penetretâ.
Cf. Averroes, Commentarium magnum in De celo, II, comm. 42, ed. Carmody, Arnzen, 2, 35061â35186; Auct. Arist., 165, n. 72; infra, I.22, 12, 14.
Cf. Alhazen, Perspectiva, lib. 7, cap. 2, ed. Smith, 33300â305 (ed. Pietquin, 10111â13).
Ibid., 10316â19.
Aristoteles, Meteorologica, III, 4, 373 b 1â6.
Abertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 1, cap. 12, ed. Colon. VI/1, 1770â184.
Supra, I.11, 19.
Cf. Alhazen, Perspectiva, lib. 7, prop. 38; Witelo, Perspectiva, lib. 10, prop. 10.
Infra, I.16, 17.
Cf. infra, I.16, 15.
Supra, I.11, 24; I.12, 21.
Robertus Grosseteste, De natura locorum, ed. Baur, 6816â28.
Aristoteles, Meteorologica, II, 3, 358 a 3âb 34.
Vergilius, Georgica, I, vv. 197â200, ed. De Saint-Denis, 8â9: âVidi lecta diu et multo spectata labore / degenerare tamen, ni uis humana quotannis / maxima quaeque manu legeret. Sic omnia fatis / in peius ruere ac retro sublapsa referri!â; Servius Marius Honoratus, Commentarii in Vergilii Georgica, ed. Thilo, Hagen, 3.1, 17714â18: âNI VIS HVMANA possibilitas: tamen verius est, ut âvisâ quasi violentia sit in rebus, quae contra naturam vertuntur in melius: sic enim Donatus sensit, dicens: nisi violentia fiat naturae, omnia in deterius caduntâ. Cf. Nicolaus Oresme, Questiones in De generatione et corruptione, II.6, ed. Caroti, 231146â147: âEt ideo dicit Virgilius quod nisi esset aliquod violentum in natura, omnia in peius verterenturâ.
Aristoteles, Meteorologica, I, 3, 341 a 13âb 35.
Aristoteles, De celo, I, 3, 270 a 12â14; cf. Auct. Arist., 160, n. 15.
Ibid., I, 3, 340 a 26â27; I, 9, 346 b 29â31.
Aristoteles, De anima, II, 7, 419 a 18â20; De sensu et sensato, 437 a 23â438 b 17.
Albertus Magnus, De anima, lib. 2, tract. 3, cap. 1, ed. Stroick, 9781â88; cf. Albertus Magnus, Questiones de animalibus, IX.9, ed. Filthaut, 20734â41; Aristoteles, De insomniis, II, 459 b 26â460 a 11; Auct. Arist., 202, n. 86; Nicolaus Oresme, Questiones in De anima, II.9, ed. Patar, 17433â37.
Cf. Alexander Aphrodisiensis, Expositio libri Meteorologicorum Aristotelis, I, 3, ed. Smet, 311â3241.
Aristoteles, De anima, II, 7, 419 a 29â30.
Cf. supra, I.3, 9; infra, II.2, 12â36.
Albertus Magnus, De mineralibus, XIII, ed. Borgnet, 42â43.
Aristoteles, Meteorologica, I, 2, 339 a 22â24; cf. Auct. Arist., 171, 2.
Aristoteles, Physica, III, 2, 202 a 5â8; De celo, II, 7, 289 a 29â30; De generatione et corruptione, I, 6, 322 b 19â25; cf. Auct. Arist., 168, n. 14.
Cf. Nicolaus Oresme, Questiones in De generatione et corruptione, I.17, ed. Caroti, 14344â51.
Robertus Grosseteste, De lineis, angulis et figuris, ed. Baur, 6016â21.
Ibid., 641â12; cf. Iohannes Pecham, Perspectiva communis, I, prop. 27 (26), ed. Lindberg, 108.
Averroes, Commentarium magnum in De anima, comm. 78, ed. Crawford, 24947â49: âEt sic est de odore et colore, scilicet quod movent aerem ex omnibus partibus secundum istam figuram spericamâ; cf. Nicolaus Oresme, Questiones in De generatione et corruptione, I.11, ed. Caroti, 100377â380; Questiones super Geometriam Euclidis, q. 17, ed. Busard, 17087â93.
Infra, I.13, 5; I.14, 6.
Averroes, Commentarium magnum in De anima, comm. 80, ed. Crawford, 25384â86: âCorpus autem cum fuerit luminosum ex omnibus partibus, non est dubium quin faciet speram lucidamâ. Apparatus, 86: luminosam] lucidam A.
Robertus Grosseteste, De lineis, angulis et figuris, ed. Baur, 6016â21; cf. Iohannes Pecham, Perspectiva communis, I, prop. 27, ed. Lindberg, 108.
Aristoteles, Physica, III, 2, 202 a 5â8.
Cf. Alhazen Perspectiva, lib. 1, cap. 7, prop. 37, ed. Smith, 73.
Witelo, Perspectiva, lib. 4, prop. 3, ed. Kelso, 392â393 (ed. Risner, 119); cf. Iohannes Pecham, Perspectiva communis, I, prop. 39, ed. Lindberg, 122.
Averroes, Commentarium magnum in De celo, II, comm. 42, ed. Carmody, Arnzen, 2, 35048â60.
Aristoteles, Physica, IV, 8 215 a 1â13.
Aristoteles, De anima, II, 7, 419 a 22â31.
Aristoteles, Physica, VII, 2, 243 a 3â6; cf. Auct. Arist., 155, n. 185.
Cf. Guillelmus de Ockham, Quaestiones in libros Sententiarum (reportatio), ed. Etzkorn, Kelley, 4816â513; 533â552; 938â11; Expositio in libros Physicorum Aristotelis, lib. 7, cap. 3, ed. Wood, 6293â63317; Scriptum in librum primum Sententiarum. Ordinatio (Dist. XIXâXLVIII), ed. Etzkorn, Kelley, dist. 37, q. un., 56320â56614.
Albertus Magnus, De mineralibus, tract. 1, cap. 3, ed. Borgnet, V, 27.
Averroes, Commentarium magnum in De celo, II, 7, comm. 42, Carmody, Arnzen, 2, 35173â86.
Cf. Nicolaus Oresme, Questiones in De generatione et corruptione, I.14, ed. Caroti, 145101â146109.
Supra, I.13, 17â18.
Cf. Aristoteles, Analytica Posteriora, I, 2, 72 a 29, ed. Minio-Paluello, Dod, 4: 28722: âsemper enim propter quod est unumquodque, illud magis estâ; Metaphysica, II, 1, 993 b 24; Auct. Arist., 313, n. 29.
Cf. supra, I.13, 21.
Supra, I.13, 19.
Supra, I.13, 13.
Robertus Grosseteste, De lineis, angulis et figuris, ed. Baur, 641â31; cf. Iohannes Pecham, Perspectiva communis, I, prop. 4â6, ed. Lindberg, 64; prop. 6â8, p. 82.
Alhazen, Perspectiva, lib. 1, cap. 5, prop. 19, ed. Smith, 33â35, nr. 6.24â6.29; Witelo, Perspectiva, lib. 3, prop. 18, ed. Unguru, 313â315; cf. Nicolaus Oresme Questio contra divinatores horoscopios, ed. Caroti, 274: âEt quod quanto pyramis est brevior et obtusior, tanto actio et virtus est fortior, ceteris paribus: patet hoc in Perspectiva; et quod actio fit fortius secundum lineam perpendicularem, quam secundum aliamâ.
Alhazen, Perspectiva, lib. 1, cap. 5, prop. 18, ed. Smith, 29â30, nr. 6.19â6.20; Witelo, Perspectiva, lib. 3, prop. 17, ed. Unguru, 310â313; cf. Nicolaus Oresme, De visione stellarum, II, 1, ed. Burton, 116: âactio secundum perpendicularem fortior est quam secundum obliquum. Unde, patet ad sensum quod radius solis perpendicularis fortius calefacit. Ideo, volentes aliquid calefieri applicamus soli vel igni secundum radios perpendicularesâ.
Pseudo-Aristoteles, De mundo, VI, 397 b 31â32 (translatio Nicholai), AL XI 2, 428â9: âPropter quod terra et que super terram videntur, quia nimium distant a commodo divino, infirma esse et plena multi turbinisâ.
Cf. Nicolaus Oresme, Questiones in De generatione et corruptione, I.14, ed. Caroti, 147141â151.
Infra, I.16, 19.
Aristoteles, Physica, I, 9, 192 a 21; cf. Averroes, In Physicam, I, comm. 81, ed. apud Iuntas, 3, f. 46 F.
Aristoteles, Physica, III, 2, 202 a 5â8; VII, 2, 243 a 3â6; cf. Auct. Arist, 155, n. 85.
Aristoteles, Meteorologica, I, 4, 342 a 1â16; I, 10, 347 a 36â347 b 11; I, 12, 348 b 2â349 a 8.
Ibid., I, 4, 342 a 1â3.
Ibid., I, 4, 342 a 1â12.
Albertus Magnus, De mineralibus, lib. 2, tract. 2, cap. 11, ed. Borgnet, V, 40.
Aristoteles, Meteorologica, I, 4, 342 a 1â16.
Cf. Anonymus, Liber de causis, prop. 16, ed. Pattin, 13815â16; Auct. Arist., 232, n. 13; cf. Iohannes Pecham, Perspectiva communis, I, prop. 18, ed. Lindberg, 94443â444.
Aristoteles, Meteorologica, I, 12 348 b 3â9.
Aristoteles, Meteorologica, I, 9, 346 b 25â30.
Cf. infra, II.8, 7.
Aristoteles, Meteorologica, I, 3, 340 b 33â341 a 9.
Aristoteles, De generatione et corruptione, II, 3, 330 b 4.
Aristoteles, De celo, II, 3, 286 a 17â18; cf. Auct. Arist., 163, n. 50.
Aristoteles, Meteorologica, I, 3, 340 a 26â27; I, 9, 346 b 29â31.
Ibid., I, 3, 339 b 17â340 b 32.
Ibn Muʾhad, De crepusculis et nubium ascensionibus, ed. Smith, 9720â9967.
Cf. Aristoteles, Metaphysica, V, 2, 1013 b 11â25; Auct. Arist., 124, n. 121.
Aristoteles, Meteorologica, I, 3, 340 a 24â32.
Supra, I.12, 21.
Aristoteles, Meteorologica, II, 7, translatio Gerardi (ASL XII, 34277); cf. Albertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 1, cap. 8, ed. Colon. VI/1, 1151.
Supra, I.15, 17.
Aristoteles, Physica, II, 8, 198 b 16â23. Cf. Nicolaus Oresme, Questiones in Physicam, II.16, ed. Caroti [et al.] 291204â205.
Plato, Timeus, 49d (translatio Calcidii), ed. Waszink, 479â11. Cf. Aristoteles, De generatione et corruptione, II, 3, 330 b 21â30; Meteorologica, II, 4, 359 b 32â34; Nicolaus Oresme, Questiones in De generatione et corruptione, II.6, ed. Caroti, 22636â22752: âDe ista questione potest esse una opinio talis, ita quod prima conclusio sit: nullum est elementum simplex purum [â¦]. Et proprie loquendo non debet dici ignis sed igneum nec aer sed aereum, et ita de aliis, et idem dicit Plato in Timeoâ.
Supra, I.15, 17; I.16, 17.
Infra, II.8, 7; II.9, 6.
Aristoteles, Meteorologica, I, 4, 341 b 3â12.
Ibid., I, 4.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 4, cap. 10, ed. Colon. VI/1, 3960â66.
Cf. Seneca, Questiones naturales, lib. 1, cap. 15, par. 5, ed. Oltramare, 1, 44; Albertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 4, cap. 9, ed. Colon. VI/1, 39.
Aristoteles, Meteorologica, I, 4, 341 b 28 (translatio Guillelmi), AL X 2.2, 16205.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 4, cap. 8, ed. Colon. VI/1, 3958â60; 406â9.
Cf. Seneca, Questiones naturales, lib. 3, cap. 7, ed. Oltramare, 121; cf. Avicenna, Liber quartus naturalium, I, ed. Van Riet, 722â27.
Aristoteles, Meteorologica, I, 4, 341 b 36.
Constantinus Africanus, Pantegni, I, 4, ed. Trot, f. 2ra: âPalam est ergo elementa esse quattuor, que sensu apparent simpla, intellectu vero composita: numquam enim subsistit terra sine aqua, ignis, sine aeris parte aliqua; neque cetera similiterâ. Cf. Aristoteles, De generatione et corruptione, II, 3, 330 b 21â30; Nicolaus Oresme, Questiones in De generatione et corruptione, II.6, ed. Caroti, 22747â51: âTertio, arguitur auctoritate Constantini, sicut in libro de elementis recitatur; dicitur enim quod ista que apparent ad sensum elementa simplicia in rei veritate sunt composita et mixta, sed propter similitudinem vocantur nominibus elementorum, quia nihil est ita simile igni puro sicut illud quod vocamus ignem, et ita de aere, aqua et terraâ; cf. supra, I.16, 20.
Plato, Timeus, 49d (translatio Calcidii), ed. Waszink, 479â11. Cf. Nicolaus Oresme, Questiones in De generatione et corruptione, II.6, ed. Caroti, 22636â22752.
Seneca, Questiones naturales, lib. 7, cap. 17, par. 2â3; cap. 28, par. 1â3.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 4, cap. 9, ed. Colon. VI/1, 3960â75.
Cf. Albertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 4, cap. 9, ed. Colon. VI/1, 3969â71.
Cf. ibid., lib. 1, tract. 4, cap. 8, ed. Colon. VI/1, 3916â18.
Cf. ibid., lib. 1, tract. 4, cap. 8, ed. Colon. VI/1, 3921â26.
Supra, I.15, 17.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 4, cap. 10, ed. Colon. VI/1, 3960â66.
Cf. infra, II.5, 11.
Aristoteles, Meteorologica, I, 4, 341 b 3â4; I, 5, 342 a 28â30; 342 a 36â342 b 1.
Ibid., I, 5, 342 b 14â19.
Ibid., I, 4, 342 a 16â18; 27â28.
Ibid., I, 5, 342 a 35.
Supra, I.17, 7.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 4, cap. 10, ed. Colon. VI/1, cap. 10, 4112â20.
Ibid., lib. 1, tract. 4, cap. 10, ed. Colon. VI/1, 4015â25.
Aristoteles, Meteorologica, I, 4, 342 a 16â17 (translatio Guillelmi), AL X 2.2, 16216.
Supra, I.16, 20; I.17, 17.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 4, cap. 10, ed. Colon. VI/1, 4021â42.
Ibid., lib. 1, tract. 4, cap. 10, ed. Colon. VI/1, 4026â32.
Supra, I.10, 32.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 4, cap. 10, ed. Colon. VI/1, 4015â25.
Aristoteles, Meteorologica, I, 5, 342 b 1â12.
Ibid., I, 5, 342 b 23.
Ibid., I, 13, 350 a 31â33.
Cf. infra, III.4.
Aristoteles, Meteorologica, III, 5. Cf. infra, III.3, 18.
Aristoteles, De anima, II, 7, 419 a 1â2.
Aristoteles, Meteorologica, I, 5, 342 b 11â12.
Cf. Aristoteles, Meteorologica, III, 2, 372 a 29âb 6.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 3, tract. 4, cap. 2, ed. Colon. VI/1, 18754â18861; cf. lib. 1, tract. 4, cap. 10, ed. Colon. VI/1, 4042â54.
Ibid., lib. 1, tract. 4, cap. 10, ed. Colon. VI/1, 4054â414.
Supra, I.17, 17; 19.
Aristoteles, De celo, I, 2, 269 a 1â2; 269 a 28â30; cf. Auct. Arist., 160, n. 7.
Averroes, Commentarium magnum in De celo, I, comm. 7, ed. Carmody, Arnzen, 1, 16â17. Cf. Nicolaus Oresme, Questiones in Physicam, IV.8, ed. Caroti [et al.], 476144â145.
Aristoteles, De celo, I, 3; cf. Meteorologica, I, 3, 339 b 16â340 a 18.
Seneca, Questiones naturales, lib. 7, cap. 22, par. 1.
Ibid., lib. 7, cap. 22, par. 2; Aristoteles, Meteorologica, I, 5, 342 b 24â35.
Cf. Seneca, Questiones naturales, lib. 7, cap. 23, par. 1.
Cf. ibid., lib. 7, cap. 22â21; cap. 23, par. 2â3.
Aristoteles, Meteorologica, I, 7, 344 b 18â345 a 4; cf. infra, I.21, 9â14.
Cf. Vergilius, Georgica, I, vv. 391â392; cf. infra, I.27, 13.
Cf. Seneca, Questiones naturales, lib. 7, cap. 28.
Aristoteles, Meteorologica, I, 7, 344 a 8â32.
Seneca, Questiones naturales, lib. 7, cap. 30, par. 1â2, ed. Oltramare, 2, 332: âEgregie Aristoteles ait numquam nos uerecundiores esse debere quam cum de diis agitur. Si intramus templa compositi, si ad sacrificium accessuri uultum submittimus, togam adducimus, si in omne argumentum modestiae fingimur, quanto hoc magis facere debemus, cum de sideribus de stellis de deorum natura disputamus, ne quid timere, ne quid impudenter aut ignorantes affirmemus, aut scientes mentamur! Nec miremur tam tarde erui quae tam alte iacentâ.
Aristoteles, Meteorologica, I, 6, 343 a 30â35.
Seneca, Questiones naturales, lib. 7, cap. 25, par. 6â7.
Aristoteles, Meteorologica, I, 6, 343 a 23â25.
Ibid., lib. 7, cap. 24, par. 1â2, ed. Oltramare, 2, 325: âQuis unum stellis limitem ponit? Quis in angustum diuina compellitâ?
Ibid., lib. 7, cap. 25, par. 3, ed. Oltramare, 2, 326: âNondum sunt anni mille quingenti ex quo Graecia stellis numeros et nomina fecitâ.
Ibid., lib. 7, cap. 25, par. 4â5, ed. Oltramare, 2, 326â327: âVeniet tempus quod ista quae nunc latent in lucem dies extrahat et longioris aeui diligentia. Ad inquisitionem tantorum aetas una non sufficit [â¦]. Veniet tempus quo posteri nostri tam aperta nos nescisse mirenturâ.
Ibid., lib. 7, cap. 26, par. 2.
Aristoteles, De celo, I, 3, 270 a 12â14; Auct. Arist., 160, n. 15.
Seneca, Questiones naturales, lib. 7, cap. 20, par. 4; cap. 22.
Aristoteles, Meteorologica, I, 6, 342 b 25â343 a 20.
Ibid., I, 6, 343 b 14â15.
Ibid., I, 6, 343 a 25; b 17â23.
Supra, I.4, 25.
Aristoteles, De celo, I, 3, 270 a 12â14; cf. Auct. Arist., 160, n. 15.
Pseudo-Ptolemeus, Centiloquium cum commentario Hali, ed. 1493, Verbum 4, f. 107rbâva: âAnima que ex natura dat iudicia, iudicabit super secundis stellarum, eritque eius iudicium melius quam illius qui iudicabit super primas stellas. Iam docui te quomodo hoc anima habet ex natura. Nunc dico tibi quia. Secunde stellarum ex opere sunt quod ipse faciunt [107va] sub circulo lunari, ut sintillationes vel iacula, et stelle cum caudis et circuli[s] qui apparent quandoque circa solem, et multa alia que prope circulum lune inferius fiuntâ.
Aristoteles, De celo, I, 2, 268 b 26â269 a 2.
Aristoteles, Physica, IV, 5, 212 b 4â5.
Aristoteles, De celo, I, 8, 276 a 22â30.
Ibid., I, 8, 277 a 27â29; II, 6, 288 a 19â22; cf. Physica, VIII, 9, 265 b 12â15; Averroes, In Physicam, VIII, comm. 76, ed. apud Iuntas, 4, f. 421 HâI; Auct. Arist., 164, n. 58.
Cf. Aristoteles, De celo, II, 3, 286 a 17â18; cf. Auct. Arist., 163, n. 50.
Cf. Auct. Arist., 164, n. 58.
Seneca, Questiones naturales, lib. 7, cap. 21, par. 3.
Aristoteles, De celo, II, 8, 290 a 7â10; II, 8, 290 a 37; II, 10, 291 b 11â23.
Alhazen, Perspectiva, lib. 3, cap. 6, prop. 24, ed. Smith, 303; Witelo, Perspectiva, lib. 4, prop. 95, ed. Kelso, 505â506 (ed. Risner, 160); Iohannes Pecham, Perspectiva communis, I, prop. 84, ed. Lindberg, 154.
Aristoteles, Meteorologica, I, 7, 344 a 34âb 6.
Cf. Seneca, Questiones naturales, lib. 7, cap. 10, par. 1.
Aristoteles, Meteorologica, I, 7, 344 a 8â13.
Petrus Peregrinus de Maricourt, Epistula de magnete, ed. Sturlese, Thomson, 79â80.
Supra, I.4, 21â26.
Aristoteles, Meteorologica, I, 7, 343 b 8â23.
Ibid., I, 7, 345 a 5â10.
Ibid., I, 7, 344 a 35âb 6.
Aristoteles, De celo, II, 6, 288 a 19â21; Averroes, Commentarium magnum in De celo, comm. 35, ed. Carmody, Arnzen, 2, 33394â96.
Cf. Robertus Grosseteste, De cometis, ed. Panti, 32579â326104.
Aristoteles, Meteorologica, I, 8, 345 b 36â346 a 6; 346 b 1â10.
Ibid., I, 7, 344 b 18â345 a 5.
Aristoteles, Meteorologica, I, 6, 343 b 1â4.
Ibid., I, 7, 344 b 26â345 a 5; Ptolemaeus, Tetrabiblos (translatio Guillelmi de Morbeka), II.10, ed. Vuillemin-Diem, Steel, 222â223; II.14, 230; cf. Vergilius, Aeneis, X, vv. 272â273, ed. Perret, 2, 53: ânon secus ac liquida si quando nocte cometae / sanguinei lugubre rubent aut Sirius ardorâ; Claudianus, De bello getico, v. 243, ed. Charlet, 3, 203: âet numquam caelo spectatum inpune cometemâ; De raptu Proserpinae, I, vv. 233â236, ed. Charlet, 21: âpraepes sanguineo delabitur igne cometes / prodigiale rubens: non illum navita tuto, / non impune uident populi, sed crine minaci / nuntiat aut ratibus uentos aut urbibus hostesâ; Seneca, Questiones naturales, lib. 7, cap. 27; Albertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 3, cap. 11.
Aristoteles, Meteorologica, I, 7, 344 a 8â33.
Ibid., II, 4, 359 b 27â360 a 13.
Ibid., II, 8, 365 b 21â366 a 22.
Ibid., II, 8, 366 a 5â6.
Ovidius, Metamorphoses, I, vv. 430â431, ed. Lafaye, 1, 22: âQuippe ubi temperiem sumpsere umorque calorque, / Concipiunt et ab his oriuntur cuncta duobusâ.
Cf. Anonymus, Regulae technicae contra pestilentiam, ed. Sudhoff, 42172â73: âplus nocet malus aer quam malus cibus secundum Ysaac Judaeumâ; Anonymus, Mensa philosophica, lib. 3, q. 3, ed. Rauner, Wachinger, 765â8.
Ovidius, Metamorphoses, VII, vv. 658â660.
Claudianus, De raptu Proserpinae, I, vv. 233â236, ed. Charlet, 21: âpraepes sanguineo delabitur igne cometes / prodigiale rubens: non illum navita tuto, / non impune uident populi, sed crine minaci / nuntiat aut ratibus uentos aut urbibus hostesâ.
Plotinus, Enneades, II.3; cf. Macrobius, Commentarii in Somnium Scipionis, lib. 1, cap. 19, par. 27, ed. Armisen-Marchetti, 1, 111: âEt Plotinus quidem, in libro qui inscribitur Si faciunt astra, pronuntiat nihil ui uel potestate eorum hominibus euenire, sed ea quae decreti necessitas in singulos sancit, ita per horum septem transitum, stationem recessumue monstrar, ut aues, seu praeteruolando seu stando, futura pennis uel uoce significant nescientesâ.
Zael, Liber de electionibus, ed. 1493, f. 138va: âOmnes concordati sunt quod electiones sint debiles nisi in regibusâ.
Averroes, In De somno et vigilia ed. Shields, 11617â25.
Cf. Cicero, De divinatione, ed. Freyburger, Scheid.
Macrobius, Commentarii in Somnium Scipionis, lib. 1, cap. 3, par. 15, ed. Armisen-Marchetti, 1, 15: âIdeo apud Homerum, cum in concilio Graecorum Agamemmon somnium quod de instruendo proelio viderat publicaret, Nestor, qui non minus ipse prudentia quam omnis iuventia viribus ivuit exercitum, concilians fidem relatis: âDe statu, inquit, publiquo credendum est regio somnio, quo, si alter vidisset, repudiaremus ut futileââ¯â.
Cf. infra, I.22, 12â14.
Ibid., I, 8, 345 b 31â346 b 10.
Aristoteles, De anima, I, 1, 403 a 29âb 16; 407 b 20â24; cf. Nicolaus Oresme, Questiones in Physicam, II.9, ed. Caroti, et al., 23239â44: âSecunda est quod quedam est materia remota, sicut prima; alia proxima, sicut dispositiones vel materia disposita quantitate â¨etâ© qualitate, â¨queâ© dicitur appropriata et diversifcatur secundum diversitatem formarum, ut dicit Commentator secundo huius commento 26, et patet etiam primo De animaâ; Averroes, In Physicam, ed. apud Iuntas, comm. 26, f. 58 LâM; Commentarium magnum in De anima, I, comm. 53, ed. Crawford, 741â7523; Auct. Arist., 176, n. 129; cf. infra, I.24, 10.
Averroes, Commentarium magnum in De celo, II, comm. 49, ed. Carmody, Arnzen, 2, 36850â3704; comm. 59, 2, 38758â67.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 3, cap. 10, ed. Colon. VI/1, 32; cf. Nicolaus Oresme, Sententia super Meteorologica, ms. Darmstadt, Universitäts -und Landesbibliothek, 2197, f. 103ra: âsicut dicunt Antiqui et recitat Albertus, quinque sunt species talium stellarum, et hoc secundum naturam quinque planetarum, vel potius, ut dicit Albertus, secundum quinque diversitates talis materie, scilicet exalationis, quia quedam est exalatio bene grossa et alia est subtilis et alia media, et inter medium et quodlibet extremorum iterum est aliud medium, et sic sunt quinque speciesâ.
Cf. Robertus Grosseteste, De cometis, ed. Panti, 326101â107, 327118â124.
Supra, I.21, 16.
Cf. Vergilius, Aeneis, II, vv. 316â317.
Cf. Pseudo-Ptolemeus, De cometis, ed. Boudet, 212â223; Egidius de Lessinia, De essentia, motu et significatione cometarum ed. Thorndike, 123â124; 163â165; Leopoldus de Austria, Compilatio de astrorum scientia, ed. 1489, f. 4v; Guido Bonatus, De astronomia tractatus X, ed. 1550, pars IV, cap. 105, col. 592â593.
Cf. Averroes, Commentarium magnum in De celo, II, comm. 42, ed. Carmody, Arnzen, 2, 35054â352101; comm. 49, ed. Carmody, Arnzen, 2, 36721â36849; De substantia orbis, II, ed. apud Iuntas, 9, f. 5ra; Auct. Arist., 165, n. 72.
Aristoteles, Meteorologica (translatio Gerardi), I, 8 ASL XII, 2021â222: âNos autem dicimus quod esse galaxiae est hoc modo, quod est quia ignis purus propinquus orbi est inflammatus lucidus, et in locis in quibus videtur galaxia orbis, sunt stellae multae parvae spissae, et magnae propinquae luminosaeâ; I, 8, 345 b 36â346 a 6 (translatio Guillelmi), AL X 2.2, 26465â470: âTale itaque oportet intelligere factum quod quidem in illis, cum non ipsa per se fuerit talis segregatio, sed ab aliquo astrorum aut fixorum aut errantium: tunc enim hec uidentur comete quia assecuntur ipsorum lationi quemadmodum soli talis concretio [â¦]â.
Aristoteles, Meteorologica, I, 5, 342 a 34â342 b 13; II, 4, 360 a 10â13.
Ibid., I, 9, 346 b 21â31.
Supra, I.16, 19.
Infra, I.24, 14.
Supra, I.16, 20; I.17, 17.
Supra, I.17â19.
Infra, I.23, 15.
Cf. Aristoteles, Metaphysica, V, 2, 1013 b 11â25; Auct. Arist., 124, n. 121.
Aristoteles, Meteorologica, I, 11, 347 b 26â28.
Cf. Albertus Magnus, Meteora, lib. 1, tract. 1, cap. 3, ed. Colon. VI/1, 537â44.
Cf. II.9, 6.
Cf. Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 1, cap. 6, ed. Colon. VI/1, 4720â25.
Cf. ibid., lib. 2, tract. 1, cap. 6, ed. Colon. VI/1, 4712â15.
Cf. ibid., lib. 2, tract. 1, cap. 6, ed. Colon. VI/1, 4726â29.
Aristoteles, Meteorologica, I, 10, 347 a 22.
Cf. Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 1, cap. 6, ed. Colon. VI/1, 4715â18.
Ibid., lib. 2, tract. 1, cap. 14, ed. Colon. VI/1, 5422â25.
Aristoteles, De anima, I, 1, 403 a 29âb 16; 407 b 20â24; Metaphysica, V, 4; cf. Nicolaus Oresme, Questiones in Physicam, II.9, ed. Caroti, et al., 23239â44: âSecunda est quod quedam est materia remota, sicut prima; alia proxima, sicut dispositiones vel materia disposita quantitate â¨etâ© qualitate, â¨queâ© dicitur appropriata et diversifcatur secundum diversitatem formarum, ut dicit Commentator secundo huius commento 26, et patet etiam primo De animaâ; Averroes, In Physicam, ed. apud Iuntas, comm. 26, f, 58 LâM; Commentarium magnum in De anima, I, comm. 53, ed. Crawford, 741â7523; Auct. Arist., 176, n. 129; cf. supra, I.22, 6.
Aristoteles, Meteorologica, I, 9, 346 b 21â31.
Supra, I.23, 12â14.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 1, cap. 14, ed. Colon. VI/1, 54â55.
Aristoteles, Meteorologica, I, 11, 347 b 31â32.
Ibid., I, 11, 347 b 27â28.
Ibid., I, 12, 348 a 8â10 (translatio Guillelmi), AL X 2.2, 31604â606; 348 b 9â12 (AL X 2.2, 32637â640).
Ibid., I, 10, 347 a 36â37.
Cf. Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 1, cap. 11, ed. Colon. VI/1, 5127â58.
Aristoteles, Meteorologica (translatio Gerardi), I.7, ASL XII, 3423â352: âVapor autem roridus proximior isto nobis est, qui resolvitur aqua, et fiunt ex eo nubesâ; Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 1, cap. 12, ed. Colon. VI/1, 5250â60.
Aristoteles, Meteorologica, I, 10, 347 a 29â36 (translatio Guillelmi), AL X 2.2, 29554â560.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 1, cap. 14, ed. Colon. VI/1, 53â54.
Ibid., lib. 2, trac. 1, cap. 14, ed. Colon. VI/1, 549â16.
Aristoteles, Meteorologica, I, 12, 348 a 35â36.
Supra, I.7, 11.
Cf. Aristoteles, De celo, I, 8, 277 a 27â29; II, 6, 288 a 19â22; Physica, VIII, 9, 265 b 12â15.
Aristoteles, Meteorologica, I, 11, 347 b 13â14.
Supra, I.23, 12â17.
Algazel, Metaphysica, pars 2, tr. 3, ed. Muckle, 1572â18; cf. Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 1, cap. 22, ed. Colon. VI/1, 5966â75.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 1, cap. 22, ed. Colon. VI/1, 5875â597.
Aristoteles, Meteorologica, I, 9, 347 a 12 (translatio Guillelmi), AL X 2.2, 28537; I, 12, 348 a 11, AL X 2.2, 31606â607.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 1, cap. 23, ed. Colon. VI/1, 5913â20.
Iohannes de Sacrobosco, De spera mundi, I, ed. Thorndike, 83.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 1, cap. 23, ed. Colon. VI/1, 5923â26.
Aristoteles, Meteorologica, I, 12, 348 b 31â32.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 1, cap. 21, ed. Colon. VI/1, 5823â26.
Plinius, Naturalis historia, lib. 2, cap. 57.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 1, cap. 21, ed. Colon. VI/1, 5814â19.
Ibid., lib. 2, tract. 1, cap. 21, ed. Colon. VI/1, 5822â26.
Ibid., lib. 2, tract. 1, cap. 21, ed. Colon. VI/1, 5826â44.
Isidorus Hispalensis, Etymologie, lib. 13, cap. 22, par. 5.
Plinius, Naturalis historia, lib. 2, cap. 62.
Supra, I.24, 14.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 1, cap. 22, ed. Colon. VI/1, 5860â66.
Ibn Muʾhad, De crepusculis et nubium ascensionibus, ed. Smith, 10091â116418.
Witelo, Perspectiva, lib. 10, prop. 60, ed. Risner, 452â453.
Aristoteles, Meteorologica, I, 12, 347 b 34â348 a 14.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 1, cap. 27, ed. Colon. VI/1, 6139â43; cap. 29, 633â4.
Supra, I.24, 14.
Aristoteles, Meteorologica, I, 12, 347 b 36â348 a 4.
Ibid., I, 12, 348 b 12â26 (translatio Guillelmi), AL X 2.2, 32640â33651.
Ibid., I, 12, 348 a 20â23 (translatio Guillelmi), AL X 2.2, 31617â618.
Ibid., I, 12, 348 a 23â28.
Ibid., I, 12, 348 a 24â348 b 1 (translatio Guillelmi), AL X 2.2, 31619â32631.
Aristoteles, Meteorologica, I, 7 (translatio Gerardi), ASL XII, 4012â14.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 1, cap. 24, ed. Colon. VI/1, 5948â72.
Ibid., lib. 2, tract. 1, cap. 24, ed. Colon. VI/1, 5961â64: âgrando ex nube calidissima generatur, quae undique aperta est frigori; et ideo ubicumque inveniat frigus ad se expulsum, in omnem sui partem suscipit ipsum, et ibidem grando generaturâ.
Cf. Iohannes Buridanus, Questiones in Meteorologica, I.18, ed. Bages, 2, 240â2418â9: âEt ego hiis dictis credidi et credo quia bis expertus sum hec manifestissime, primo semel eundo ad Avinionem, ultra montem Pesatium in Ricordania, supra alteram villam sittam in valle profundissima que vocatur Leval: nos enim plures existentes in monte alto supra eramus in aere sereno et claro et etiam ultra illam villam videbamus montes illustratos sole, et tamen in fundo, supra illam villam, videbamus horribiles nubes et audiebamus magna tonitrua; et cum descendissemus in vallem, invenimus copiosam multitudinem grandinum nondum liquefactarum et gentes adhuc ex tempestate stupentes et aquas per rivos insolitos fluentes ita quod cum difficultate transiremus easâ.
Campanus de Novaria, Libri elementorum Euclidis, lib. 6, prop. 4, ed. Busard, 206.
Locus non inventus.
Cf. supra, I.18, 9; infra, II.8, 7; II.9, 6.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 1, cap. 10, ed. Colon. VI/1, 5058â65.
Ibid., lib. 2, tract. 1, cap. 15, ed. Colon. VI/1, 5556â64.
Cf. supra, I.23, 15.
Aristoteles, Meteorologica, I, 9, 246 b 35â36.
Supra, I.23âI.26.
Alkindi, De mutatione temporum, ed. Bos, Burnett, 263â310; Leopoldus de Austria, Compilatio de astrorum scientia, cap. 6, ed. 1489, f. 44vâ48r; Vergilius, Georgica, I, vv. 351â460.
Vergilius, Georgica, vv. 462â464, ed. De Saint-Denis, 17: âquid cogitet umidus Auster, / sol tibi signa dabit. Solem quis dicere falsum audeat?â
Ibid., vv. 424â426, ed. De Saint-Denis, 16: âSi uero solem ad rapidum lunasque sequentis / ordine respicies, nunquam te crastina fallet / hora, neque insidiis noctis capiere serenaeâ.
Cf. infra, III.2, 5.
Cf. infra, III.2, 19.
Cf. Aristoteles, Meteorologica, III, 6, 377 a 15â29.
Cf. Vergilius, Georgica, I, v. 395.
Ibid., I, vv. 427â429, ed. De Saint-Denis, 16: âluna revertentis cum primum colligit ignis, / si nigrum obscuro comprenderit aera cornu, / maximus agricolis pelagoque parabitur imberâ.
Ibid., I, vv. 356â359.
Ibid., I, vv. 365â367.
Ibid., I, vv. 368â369.
Ibid., I, vv. 358â359, ed. De Saint-Denis, 14: â[â¦] fragor aut resonantia longe / litora misceri et nemorum increbrescere murmurâ.
Ibid., I, vv. 357â359.
Ibid., I, v. 362.
Ibid., I, vv. 370â377.
Ibid., I, v. 378, ed. De Saint-Denis, 14: âet ueterem in limo ranae cecinere querellamâ.
Ibid., I, vv. 379â380.
Ibid., I, vv. 260â389.
Ibid., I, vv. 391â392.
Ibid., I, vv. 415â416, ed. De Saint-Denis, 16: âHaud equidem credo, quia sit divinitus illis / ingenium aut rerum fato prudentia maiorâ.
Aristoteles, Meteorologica, I, 2, 339 a 22â24, cf. Auct. Arist., 171, n. 2.
Vergilius, Georgica, I, vv. 463â464, ed. De Saint-Denis, 17: âsol tibi signa dabit. Solem quis dicere falsum / audeatâ?
Ibid., I, vv. 351â353, ed. De Saint-Denis, 14: âAtque haec ut certis possemus discere signis / aestusque pluuiasque et agentis frigora uentos, / ipse Pater statuit quid menstrua Luna moneret, / quo signo caderent Austri [â¦]â.
Biblia latina cum glosa ordinaria, Ps. 88, 37, ed. 1480â1481, 2, 569: âEt thronus eius sicut sol in conspectu meo sicut luna / perfecta in aeternum et testis in caelo fidelis semperâ.
Aristoteles, De celo, IV, 2, 309 b 5â9; 4, 311 b 6â8; V, 312 b 3â6.
Ibid., II, 2, 286 a 17â18; cf. Auct. Arist., 163, n. 50.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract., 2 cap. 7, ed. Colon. VI/1, 70â72; Seneca, Questiones naturales, lib. 3, cap. 7, par. 4.
Plato, Phedo, 111aâ113d; cf. Aristoteles, Meteorologica, II, 2, 355 b 32â356 a 25.
Aristoteles, Meteorologica (tanslatio Gerardi), ASL XII, 4610.
Cf. Aristoteles, Meteorologica, I, 13, 349 b 2â15; cf. Seneca, Questiones naturales, lib. 3, cap. 7; Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 2, cap. 2, ed. Colon. VI/1, 6646â54.
Aristoteles, Meteorologica, II, 2, 354 b 4â354 b 15â23; cf. Seneca, Questiones naturales, lib. 3, cap. 5.
Aristoteles, Meteorologica, I, 13, 349 b 23â35.
Infra, I.29, 14.
Aristoteles, Meteorologica, II, 2, 355 a 32â35.
Anonymus, Tractatus de inani et vacuo, ms. Kraków, Biblioteka JagielloÅska, cod. 568, ff. 104râ106v (Inc.: ââ¨Sâ©i aliqua amphora vel phiola non perforataâ; expl.: âevacuabitur totum vas utrumque, etc.â); cf. Philo Byzantius (Mechanicus), Liber de ingeniis spiritualibus, cap. 9, ed. Schmidt, 478â480; Marsilius de Inghen, Abbreviationes super VIII libros Physicorum, IV, 13, Utrum possibile sit esse vacuum, ed. 1518, f. 55va: âSecundo declaratur per experientias que ponuntur in tractatu de inani et vacuo, quia corpora naturalia moventur contra naturales inclinationes suas ne fiat vacuum. Prima experientia est de aqua ascendente ad extinguendum candelam coopertam buriali. Secunda experientia, si fiat vas habens duas tibias, unam longiorem alia, et brevior ponatur in aqua, tunc per brachium longius extrahatur aer, aqua ascendet per tibiam breviorem, quod tamen non faceret nisi ad prohibendum vacuum. Tertia experientia est quod grave existens sursum non impeditum non descendit ne fiat vacuum, igitur in istis inferioribus per agens naturale non est possibile vacuum essetâ.
Aristoteles, Meteorologica, I, 13, 349 bâ350 b 30.
Ibid., I, 13, 350 a 27â36.
Ibid., I, 13, 350 a 7â9.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 2, cap. 7, ed. Colon. VI/1, 712â6.
Cf. Aristoteles, Meteorologica, II, 2, 355 b 21â32; infra, II.1, 16.
Cf. ibid., I, 13, 349 b 1â7.
Ibid., I, 13, 350 a 3â16.
Seneca, Questiones naturales, lib. 3, cap. 7, par. 1.
Cf. ibid., lib. 3, cap. 7, par. 2.
Cf. ibid., lib. 3, cap. 7, par. 3.
Cf. ibid., lib. 3, cap. 7, par. 3.
Aristoteles, Meteorologica, II, 2, 354 b 4â13; cf. infra, II.1.
Ibid., II, 2, 355 b 21â24.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 2, cap. 4, ed. Colon. VI/1, 66â68.
Ibid., lib. 2, tract. 2, cap. 4, ed. Colon. VI/1, 67â68.
Aristoteles, Meteorologica, I, 13, 349 b 24â35.
Isidorus Hispalensis, Etymologie, lib. 13, cap. 21, par. 1, ed. Gasparotto, 130: âFluuius est perennis aquarum decursus, a fluendo perpetim dictusâ.
Supra, I.16, 20; I.17, 17.
Plinius, Naturalis historia, lib. 2, cap. 63, cap. 95. Cf. Nicolaus Oresme, Questiones in De generatione et corruptione, II.3, ed. Caroti, 19833.
Aristoteles, Meteorologica, I, 9, 346 b 24â31.
Supra, I.23, 13â17; I.24, 13â14.
Supra, I.28, 22â23.
Supra, I.29, 11.
Supra, I.29, 14.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 2, cap. 4, ed. Colon. VI/1, 6860â73.
Priscianus Cesarensis, De situ orbis, vv. 910â915, ed. Van de Woestijne, 89.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 2, cap. 4, ed. Colon. VI/1, 6761â6873.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 2, cap. 4.
Aristoteles, Meteorologica, I, 13, 350 a 1âb 22; Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 2, cap. 3.
Albertus Magnus, De generatione et corruptione, ed. Colon. V/2, 2007â9; cf. Meteora, lib. 2, tract. 2, cap. 10, ed. Colon. VI/1, 7356â69.
Cf. Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 2, cap. 10, ed. Colon. VI/1, 742â27.
I.28, 17.
Cf. Seneca, Questiones naturales, lib. 3, cap. 16, par. 4; Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 2, cap. 9.
Seneca, Questiones naturales, lib. 3, cap. 15, par. 1â7; cf. Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 2, cap. 9, ed. Colon. VI/1, 7342â53.
Cf. Seneca, Questiones naturales, lib. 3, cap. 16, par. 4; lib. 3, cap. 19, par. 1â2; Albertus Magnus, Meteora, lib. 2, tract. 2, cap. 9, ed. Colon. VI/1, 7318â38.
Cf. Seneca, Questiones naturales, lib. 3, cap. 16, par. 4; lib. 3, cap. 19, par. 1â3.
Vergilius, Georgica, I, v. 60. Cf. supra, I.12, 25.
Supra, I.29, 17â19.
Aristoteles, Meteorologica, I, 13, 350 a 14â16.
Ibid., I, 13, 350 a 18â36.
Albertus Magnus, Meteora, lib. 2. tract. 2, cap. 7, ed. Colon. VI/1, 7130â7230.
Pseudo-Aristoteles, De causis proprietatum elementorum, ed. Colon. V/2, lib. 2, tract. 2, cap. 6, 101â104; Pseudo-Aristoteles, De mundo, I, 3.
Honorius Augustodunensis, Imago mundi, 9, ed. Flint, 52.
Plinius, Naturalis historia, lib. 2, cap. 66â77; Aristoteles, Meteorologica, I, 13, 350 a 14â351 a 18; I, 14, 351 b 22â353 a 24; Priscianus Cesarensis, De situ orbis, ed. Van de Woestijne, passim; Honorius Augustodunensis, Imago mundi, I, passim.
Aristoteles, Meteorologica, I, 13, 350 a 26â36.
Claudianus, Panegyricus dictus Mallio Theodoro Consuli, vv. 207â210, ed. Charlet, 20: âsed ut altus Olympi / uertex, qui spatio ventos hiemesque relinquit, / perpetuum nulla temeratus nube serenum / celsior exurgit pluviis auditque ruentes / sub pedibus nimbos et rauca tonitrua calcatâ.
Potius Albertus Magnus, De causis proprietatum elementorum, lib. 2, tract. 2, cap. 5.
Aristoteles, Meteorologica, I, 14, 351 a 26â351 b 8â13.
Iohannes de Sacrobosco, De spera mundi, II, ed. Thorndike, 94.
Cf. Averroes, In De somno et vigilia, ed. Shields, 9532â33: âimpossibile enim est ut famosum sit falsum secundum totumâ; Auct. Arist., 204, n. 101.
Aristoteles, Meteorologica, I, 14, 351 b 23â32; 352 b 20â31.
Plato, Timeus, 21eâ22e (translatio Calcidii), ed. Waszink, 13â14.
Aristoteles, Meteorologica, II, 5, 362 a 32â362 b 14â19; Iohannes de Sacrobosco, De spera mundi, ed. Thorndike, II, 94; III, 110.
Cf. Plinius, Naturalis historia, lib. 2, cap. 68; Vergilius, Georgica, I, vv. 230â239; Ovidius, Metamorphoses, I, vv. 45â51; Isidorus Hispalensis, Etymologie, lib. 3, cap. 44; lib. 13, cap. 6; Martianus Capella, De nuptiis Philologiae et Mercurii, VI, ed. Willis, 297â298; Robertus Anglicus, Commentarium in De spera, lect. 13, ed. Thorndike, 189; Albertus Magnus, Meteora, ed. Colon. VI/1, lib. 3, tract. 1, cap. 19; De natura loci, tract. 1, cap. 6, ed. Colon. V/2, 958â73; Petrus de Alvernia, Questiones in De celo, ed. Galle, 28817â18.
Campanus de Novaria, Theorica planetarum, I De Sole, ed. Benjamin, Toomer, 1438â14419.
Cf. Vergilius, Georgica, I, vv. 230â239; Ovidius, Metamorphoses, I, vv. 45â51.
Plato, Timeus, 22câd (translatio Calcidii), ed. Waszink, 146â12; cf. Albertus Magnus, De causis proprietatum elementorum, lib. 1, tract. 2, cap. 12, ed. Colon. V/2, 8326â30: âdicit enim Plato, quod exorbitatio solis et planetarum fuit causa diluvii ignis, et inducit fabulam de Phaethonte [â¦], et dicit, quod licet videatur esse fabula, tamen est res veraâ.
Cf. Augustinus, De civitate Dei, VIII, 23.
Aristoteles, Politica, VII, 7, 1327 b 18â33.
Vitruvius, De architectura, II, 1â6; VI, prologus.
Cf. Nicolaus Oresme, Le livre de Politiques dâAristote, ed. Menut, 297bâ299a.
Ovidius, Fasti, III, v. 102, ed. Schilling, 2, 66: âGraecia, facundum sed male forte genusâ.
Aristoteles, Physica, II, 8, 198 b 16â23.
Pseudo-Aristoteles, De mundo, 2, 391 b 15â16.
Aristoteles, Meteorologica, I, 14, 351 8â22.
Aristoteles, De celo, II, 4, 287 a 30âb 14.
Biblia latina cum glosa ordinaria, Job 38, 11, ed. 1480â1481, 2, 443: âquis conclusit mare hostiis et circumdedit illud terminis suis; ego posuit vectem ad hostia: hucusque venies, et non procedes ampliusâ.
Bernardus Silvestris, De mundi universitate libri duo, II, 13, ed. Barach, Wrobel, 35: âsubstrinxi mare limitibus, ne terra labaretâ.
Aristoteles, Meteorologica, I, 14, 351 a 19â25.
Supra, I.31, 10â17.
Ibid., I, 3, 340 a 11â18; 14, 352 a 28â352 b 19.
Ibid., I, 14, 351 a 26â27 (translatio Guillelmi), AL X 2.2, 39808â809.
Ibid., I, 14, 351 b 8â13.
Ibid., I, 14, 351 b 17â352 b 18.
Ibid., I, 14, 353 a 2â6.
Aristoteles, Meteorologica, I, 14, 351 b 23â32; 352 b 20â31.
Ibid., I, 14, 352 a 5â11.
Plinius, Naturalis historia, lib. 2, cap. 68, ed. Beaujeu, 76: âoceani rapina in incerto estâ.
Cf. Robertus Anglicus, Commentarium in De spera, II, ed. Thorndike, 150.
Aristoteles, Meteorologica, I, 14, 351 a 25â31; II, 8, 366 b 15â22.
Avicenna, Liber quartus naturalium, I, 767â68: âmare ut quaedam tunica compositaâ.
Biblia latina cum glosa ordinaria, Ps. 103, 4, ed. 1480â1481, 2, 585: âamictus lumine sicut vestimentum [â¦]. Abyssus sicut vestimentum amictus ejus; super montes stabunt aquaeâ; Glosa ordinaria: ââ¯âExtendens celum sicutâ. Cassiodorus. Quae confitentur coelum, terra, mare cum omni ornatu suoâ; Petrus Lombardus, Commentaria in Psalmos, ed. Migne, col. 930: âAbyssus. [â¦] Omnis aqua diffusa per maria, per flumina, per antra occulta. Abyssus dicitur haec, ut vestis terram circumdat, quae tempore diluvii tantum excrevit, ut etiam montes â¨coâ©operiretâ.
Aristoteles, Meteorologica, I, 14, 352 a 31â35.
Ibid., I, 14, 352 b 11â15.
Plato, Timeus, 24eâ25d (translatio Calcidii), ed. Waszink, 16â18.
Ovidius, Metamorphoses, XV, vv. 262â306.
Ibid., XV, vv. 277â278.
Cf. infra, II.7, 23.
Cf. Anonymus, Liber de causis, prop. 16, ed. Pattin, 13815â16; Auct. Arist., 232, n. 13.
Supra, I.31, 10.
Supra, I.31, 10.
Gregorius Magnus, Dialogi, II, 15, 3, ed. De Vogüé, 170: âCui uir Domini respondet: âRoma a gentibus non exterminabitur, sed tempestatibus coruscis, et turbinibus, ac terrae motu fatigata, marcescet in semetipsaââ¯â.
Aristoteles, Meteorologica, II, 8, 367 a 1â9; 368 b 6â12.
Biblia vulgata, Gen. 19.
Vergilius, Georgica, I, vv. 79â83.
Biblia vulgata, Is. 13, 21â22.
Ovidius, Metamorphoses, XV, vv. 234â236, ed. Lafaye, 3, 128: âinuidiosa vetustas, /omnia destruitis uitiataque dentibus aevi / paulatim lenta consumitis omnia morteâ!
Ibid., XV, vv. 420â430.
Cf. Seneca, Questiones naturales, lib. 3, cap. 27â28.
Aristoteles, Politica, VII, 14, 1332 b 6â10.
Cf. Albumasar, De magnis coniunctionibus, tract. 2, differentia 1, ed. Yamamato, Burnett, 2, 34â38.
Gregorius Magnus, Dialogi, II, 15, 3, ed. De Vogüé, 170: âCui uir Domini respondet: âRoma a gentibus non exterminabitur, sed tempestatibus, coruscis, et turbinibus, ac terrae motu fatigata, marcescet in semetipsaââ¯â.
Aristoteles, Meteorologica, I, 14, 351 b 13â19; Ovidius, Metamorphoses, XV, 455, ed. Lafaye, 3, 136: âimmutat formas tellusque et quicquid in illa estâ.
Seneca, Questiones naturales, lib. 7, cap. 30, par. 5â6.
Plato, Timeus, 22aâ23b (translatio Calcidii), ed. Waszink, 13â15.
Aristoteles, Meteorologica, I, 14, 351 a 25âb 8; 352 a 17â25.
Cf. supra, I.12, 14; Anonymus, Regulae technicae contra pestilentiam, ed. Sudhoff, 42172â73: âplus nocet malus aer quam malus cibus secundum Ysaac Judaeumâ; Anonymus, Mensa philosophica, lib. 3, q. 3, ed. Rauner, Wachinger, 765â8.