The format used in this edition follows Adam Wolffâs Guidelines for editors of historical sources. Marked abbreviations are resolved silently, without enclosing the expansion in brackets; brackets signal that the abbreviation sign is missing. The vertical bar | marks the beginning of a new column on a page, curly brackets {} enclose repetitions, and a pair of quill bars ⸠⸡ wrap around phrases that were struck out by the scribe. Throughout the manuscript the obviously incorrect form propius is used instead of propior; this error has been left uncorrected. No attempt has been made to correct his habitual misspelling of protestari as protestare, or to adjust the wrong gender of some nouns and adjectives. The double vv in words like vunera have been distinguished as vu for ease of reading. The original numbering scheme (in Roman numerals) of the articles in the manuscript does not cover the Jewish oath (Article 108 and 109) or the Constitution of Courts (Articles 110â117). As in other manuscripts these two elements are combined, they have been given consecutive numbers for ease of reference. This critical edition ends with a text which is not a part of the Weichbild, Conclusio libri, appended to the latter by the copyist MikoÅaj of Cieszyn.
Gniezno MS
Hicb incipitur ius municipale de Theutonico translatum in Latinum per Conradum notarium quondam Sandomiriensem ac civem civitatis supradicte.
Incipitur prologus.
In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Amen. Primo dicit de summa Trinitate et fide, et hoc opus locatum est supra firmum fundamentum, de quo dicit Apostolus: Fundamentum aliud nemo ponere potest, preter id, quod positum est, quod est Christus. Ubi enim Christus fundamentum non est, ibi nullius boni operis potest superesse edificium ad invocacionem summe et individue Trinitatis. Exemplum laudabile me conpellit et racio violenta, quia | hoc a maioribus factum esse dinoscitur, quod a minoribus sit conpletum. Et mos retinendus est fidelissime vetustatis, licet enim non exemplis, sed legibus est iudicandum, verumptamen exemplum potest aliquis sequi maxime, ubi recte factum aliquod intuetur. Ad probandum, siquidem quod in quolibet principio a gloria Trinitatis debeat auxilium peti, sola racio sufficere potest, cuiuslibet enim rei potissima pars est principium, et ex hiis, que inordinate inchoata sunt, non potest ordinabiliter agi. Quod per se patet, qualiter et bene et laudabiliter omnia geruntur, si principium fuerit decens et amabile Deo, et vix ·I·us c est, ut bono peragantur
Hic finitur prologus.
aâa in the top margin by a different hand; b decorated initial H, three lines in height; c decorated with floral patterns; d letter I two lines in height; e crossed out by the author of the base text, in the right margin; f in the right margin, an insertion sign +, written by the author of the base text
[1] Incipitur de Cesare Ottone, qui fundavit templum in Meydeburc.
a decorated initial C, six lines in height, drawing a head.
[2] De iure penesticorum et conmestibilia vendencium.
·II· Qui penestici vocantur, si in aliquo demerentur vel si in aliquo delinquerint in statutis civitatis, ita ut civitatis aut consulum decreta violaverint, si in hoc convicti fuerint, demerentur cutem cum crinibus aut tres solidos. Et hoc arbitrio consulum committitur, quod horum recipere velint. Quando penesticus consulum aut civitatis statutum infringerit foro infrunito, ita quod cutem cum crine demeretur et cum pecuniaa redimet, hic manet sine iure et non potest ammodo aliquem in fo|rum conmestibile absque civitatis aut consulum consensu exercere. Et si alii homines, qui communitatem seu fraternitatem habent in conmestibilibus, consulum seu civitatis conpromissum, seu hos oportet emendam dare secundum ius et edictum civitatis, et non possunt ulterius aliqua conmestibilia vendere, nec communitatem habere seu acquirere absque consensu consulum et civitatis.
a i erased in pe[cu]nia, which can suggest pena; in another MSS pecunia.
[3] De iniustis mensuris et iniustis pensis ac ponderibus.
·III· Si metrete aut alie mensure parve seu iniuste fuerint et iniuste pense, quod consules bene agere possunt secundum honorem civitatis aut cum | triginta solidis
[4] De tribus iudiciis provincialibus advocati provincie.
·IIII· Illea supremus iudex, qui in Meideburc iudicio presidet, hoc est castellanus, qui sedet tria iudicia provi[n]cialia in anno: unum iudicium in die sancte Agathe, secundum in die sanctorum Johannis et Pauli, tercium in octava beati Martini. Si ceciderit aut evenerit aliquod horum iudiciorum ad diem celebrem aut feriatum, extunc amisit suum iudicium. Et si scultetus aut solus castellanus ad iudicium non venerit, quia scultetus castellano primam sentenciam debet invenire, et si scultetus non venerit ad castellanum, | extuncb decem talenta demeretur, nisi legale inpedimentum, ⸠nisi legale inpedimentum c⸡ quod probare potuerit, ut ius dictaverit. Quitquit criminalis cause factum seu conmissumd fuerit quatuordecim diebus ante suum iudicium, ⸠comiserit sine c⸡ hoc castellanus debet iudicare et nemo ⸠s c⸡ alius.
a I seven lines in height; b e elaborated with flourishes; c crossed out by the author of the base text; d the last stroke of the second m and the following letters illegible.
[5] De iudicio burgravii.
·V· Stuprum et obsidia et irruenciam domiciliorum iudicat castellanus et nullus alter. Sed si castellanus presens esse non poterit, extunc cives eligunt unum iudicem loco castellani, pro excessu manifesto. Castellani pena et reconpensa, quod acquisitum fuerit in iudicio | bannito, debet solvi per sex ebdomadas. Pena castellani tria talenta,
a an illegible word crossed out and erased by the author of the base text.
[6] De iure sculteti in tribus iudiciis.
·VI· Scultetus eciam habet tria iudicia legalia in anno, unum in Epiphania Domini aut die sequenti, secundum tercia feria post conductum Pasche, tercium feria tercia post festum Trinitatis. Post hec disponit sua iudicia continue ad duas ebdomadas. Si dies iudicialis evenerit ad | diem celebrem, bene potest ultra diem unam aut duos post diem celebrem iudicium suum disponere. Iudicium sculteti nemo potest hominum indicere, nisi scultetus solus vel preco, nec suus famulus. Quodsi scultetus in domo non fuerit et si criminale nephas exortum fuerit, cives statuant unum iudicem pro crimine manifesto. Scultetus eciam debet habere legalitatem a domino terre et cum eo debet esse feodatus et verum suum feodum esse debet. Insuper liber esse debet et legittime natus de terra.
[7] De clamore in vulneribus et in monomachalibus vulneribus.
a extension victo[re] uncertain.
[8] De conflictu, qui fit in die aut tempestate noctis.
·VIII· Si continget criminale nephas aut confl|ictus nocte vel die et si probus homo pro eo accusetur, propius est evadere metseptimus, quam ille possit super eum protestare, quia in isto loco conflictus per neminem visus.
[9] De diffinicionibus sentenciarum et quit sit iuris de debitis.
·IX· Nec sculteto, nec castellano tenetur scabinus nec civis aliquem sentenciam extra veros dies iudiciales diffinire, nisi sit factum manifestum, ut vulnera mortalia aut homicidia, vel furta seu alia criminalia. Castellanus et scultetus bene possunt omni die iudicare pro debito, pro quo absque testimonio agitur, nisi si civis agat | contra
[10] De querimonia, que pernoctaverit pro vulneribus.
·X· Quodsi vir vulneratus fuerit et ea die iudicium non fuerit, quesierit et sua querimonia pernoctaverit et, qui inculpatur, tunc conparuerit, evadit eum met|septimus, quam ille super eum possit protestare. Sed si tribus iudiciis non conparet, quarto iudicio describetur, ita tamen, si iusto modo citatus et super eum conquestus fuerit.
[11] De stupro et insidiis et irruenciis domicilii et iure burgravii.
·XI· Stuprum et obsidium et irruenciam domicilii burgravius â¨iudicat aâ© nec alter ullus. Si aliquis irruit super alterius domicilium tempore nocturno aut diurno, temeraria violencia, nulla procedente querimonia, et si in manuali facto deprehensus fuerit cum clamore, et si clamorem cum auditoribus metseptimus suorum vicinorum | hoc ostendendo
a annotation in the margin, probably by a different hand using a pen with a different nib.
[12] De homine, qui multis vulneribus fuerit vulneratus.
·XII· Quicumquea vulneratus fuerit, si clamorem proclamaverit et ad iudicium pervenerit, de quocumque querulatur, qui presens fuerit, et si habuerit hos, qui suum clamorem audierunt, et quot vulnera habuerit, tot homines potest inculpare. Sin autem hii homines conparuerint, | duellum in ipsis acquirere potest. Sin autem plures iudicialiter infestaverit, qua[m] vulnera habuerit, alii omnes evadent suo iure, quivis metseptimus.
a Q elaborated with a flourish.
[13] De obligacione pignorum.
·XIII· Obligat aliquis mercimonia aut alia bona mobilia pro debito ex parte iudicii, et ille pronunciet tribus iudiciis, ut est iuris, et quarto iudicio super eo dominium receperit ac appropriatum sibi fuerit, et congnoscencie dominii dederit coram iudice et scabinis. Et si iste inposterum ad repetendum sua bona pervenerit, possidens propius
[14] De iure feminarum et si pars puerorum eradicati fuerint. [ss]
·XIV· Si aliquis ducit uxorem et si vir de hac luce discedit, uxor nichil habet in suis bonis, nisi sibi dederit pro dotalicio aut vite provisione pro sua vita in iudicio bannito. Nulla mulier potest vite provisionem, nec dotalicium hereditarie observare. Et cum de hac luce discedit, ad heredes revertitur sui mariti. Quodsi sibi maritus mulieri nichil in suis bonis dederit, in possessione bonorum sui mariti debet permanere, et pueri sibi necessaria ministrabunt, | eousque in viduitate et si sine marito permanere voluerit. Si vir oves habuerit, quas mulier recipiet ad suppellectile. Et si pueri vellent dotalicium infringere, servare potest testimonio virorum ac mulierum metseptima, qui tunc presentes fuerunt. Si vir pueros habuerit, aut mulier, quicunque ex hiis exhereditati sunt, si moritur vir, hii pueri, qui in hereditate patris sunt, recipiunt bona et non hii, qui exhereditati sunt, sed hereditatem vendere non possunt absque choheredum consensu. Hii pueri, qui in potestate patris mortis tempore fuerunt, si ex hiis unus | moritur,
[15] De publicacione seu fiscacione possessione [s].
·XV· Quando alicui sua possessio publicata fuerit iuste ac iudicialiter, quociens exit vel intrat, tocies penam iudici demeretur, ita si publicacio super ipsum rite ac iuste sit acquisita.
[16] De pacis firmitate et de dono infra annum possesso.
·XVI· Quitquit masculus dat sub banno, si possidebit pacifice et quiete absque arestacione aliqua anno et die, hoc propius et melius optinere potest cum iudice et | scabinis, quam ab ipso aliquis possit exbrigare. Quodsi iudex et scabini mortui sunt, quod tamen bene cum aliis fidedignis ad minus duobus scabinis et quatuor viris probitate probatis testimonio [probet], et sic bona sibi donata optinebit.
[17] De dono in infirmitate donato.
·XVII· Nemo masculus, ⸠neca⸡ nec ulla mulier possunt in lecto egritudinis de suis bonis alicui ultra tres solidos dare absque heredum consensu seu voluntate.
a word partly erased.
[18] De hereditate, ubi nec fratres nec sorores reperiuntur.
·XVIII· Quodsia hereditas in fratribus et sorori | bus defectum habuerit, extunc omnes
a Q elaborated with a flourish.
[19] De firmacione pacis donacioni pro hereditate.
·XIX· Quitquit masculus dat in iudicio bannito coram iudice et scabinis, ibi recipiens dat unum solidum pro doni congnicione, quem recipiunt scabini.
[20] De debito per iuris extorsionem | acquisito et de iudicio, ubi conqueritur et fatetur.
·XX· Quicumque aliquem coram iudicio pro debito inpulsaverit, si debitum coacto iure consecutus fuerit, oportet eadem die solvere et iudex in eo suam penam acquisivit. Sin autem querimonia facta fuerit super aliquem pro debito, de quo fatetur, solvere tenetur infra duas ebdomadas, et si tempore statuto debitor non solverit, extunc iudex in eo suam penam acquisivit. Extunc solvere mandat ad octo dies, deinde ad tres dies, extunc die sequenti. Quociens tunc mandatum debitor adimplere neglex | erit, tociens
[21] De inpedimento ad limina sanctorum extra provinciam aut ad nundinas.
·XXI· Si aliquis ad limina sanctorum aut ad nundinas extra provinciam | aut extra terminos ire voluerit, et si aliquis ipsum pro debito impedire voluerit, hoc fieri non debet, oportet ius suum coram suo iudice recipere. Et si uni testimonium adiudicatum fuerit, inducias trinas duas ebdomadas optinebit, quodcumque elegerit aut iudicio proximo.
[22] De pena illius, qui scabinum illicitis verbis in sede iudiciali obruit.
·XXII· Quicumque scabinum in scampno iudiciali inproperaverit aut turpibus verbis obruerit, scabinus lucratur suam emendam triginta solidos, et iudex suam penam
a flush with the penultimate line in the right margin, penned with a different hand; b beneath the word [ob]ruitur an outline of a head and a hand; c the word scabinus is marked off with a manicule with an elongated index finger.
[23] De concordia et rancore, que coram iudicio concordata fuerit aut absque iudicio.
·XXIII· Quando concordia inter discordantes coram iudicio ordinata fuerit, diuturnus fremitus, homo protestare potest cum iudice et scabinis. Quodsi scabini mortui fuerint, tunc protestatur cum hominibus fidedignis, qui iudicio affuerunt. Quitquit scabini protestantur, hoc iudex cum ipsis debet protestare, simul et confirma|re. Seda ubicunque concordia ordinata fuerit extra iudicium, hoc facilius potest probare vir cum sex testibus solus septimus, qui interfuerunt et viderunt concordiam esse factam. Ubi concordia et vera fremitus diuturna coram iudicio confirmata fuerit, si ipsam violat adversa pars, et si vincetur, ut ius dictaverit, cum iudice et scabinis, pro vulnere manum, pro homicidio collum. Sin autem contingeret, quod alter eam infringeret, hunc tamen emendare cum reconpensa oportet, pro vulnere novem talenta, pro homicidio decem et octo tale[n]ta, nisi se possit excusare secundum iuris edictum.
a S elaborated à la plume.
[24] | De filio excipere coram iudicio et mercede de servito iudicialiter optinere.
·XXIIII· Et vir quivis filium suum ter potest eximere, quem habet in potestate, coram iudicio pro quolibet crimine capitali tacto sacramento metseptimus secundum ius municipale. Similiter et vir potest filium suum, quem in potestate habet, tribus vicibus eximere, ubi aut ad collum aut ad manum pertransit. Quarta vero vice ipsum solum propria in persona respondere oportebit, et primuma in suo iure non impediet, si filius prius bene respondisset. Sin autem pater cum filio simul in eodem crimine coram iudicio inpulsati fuerint, ex|tunc pater filium eximere non potest, nisi prius se ab eodem crimine expurgabit. Famulus potest mercedem suam, quam promeruerit, quinque solidos probare tacto sacramento mettercius, quod sibi persolvit, tunc propius est evadere, quam famulus optinere. Si autem famulus suam merdecem super suum dominum optinuerit coram iudicio, pro eo dominus iudici nullam penam demeretur, sed dominus famulo eandem mercedem eadem die solvere tenetur indilate. Si alter alterum pro vino aut alio potu inculpare voluerit, evadet ut aliud debitum, in quo nullum dominium ostendere po | terit aut protestareb.
a reading uncertain, following W. Maiselâs edition of the Magdeburg Law of Pleszew, p. 74; b final e elaborated with an outline trefoil.
[25] De hereditate, quod datur viro vel femine coram iudicio, aut dono.
·XXV· Donum, quod viro vel mulieri datum fuerit in iudicio bannito, in eo mulier cum sua parte sive dono pro suo arbitrio facere potest absque omni contradiccione quitquit placet. Idem potest vir cum parte sui doni, quitquit deliberaverit modo simili, quam ipse suscepit. Si moritur femina absque herede, ita quod nullum heredem a suo marito pepererit, ipsa heredat sua successoria, seu sua prospera fortuna acquisita super suum proximum naturalem successorem, sive sit masculus sive femina, qui | sibi sit paris condicionis. Idem facit vir illi, qui sibi paris fuerit condicionis. Insuper omne aurum et argentum non informatum [s]a, et omnis siligo et carnes cum cervisia et vino, et panis, que vel quod aut quantum post trecesunum permansit, vel permanserunt, totum cedit heredibus viri et non mulieris, exceptis pulmentariis, de quibus mulier mediam recipit partem et heredes viri reliquam mediam tollunt partem.
a the double negative in effect cancels the point of the regulation, cf. Article 26.
[26] De hiis, qui pertinent ad hereditatem.
·XXVI· Istaa sunt, que ad hereditatem spectant: omne aurum et argentum informatum,
a I six lines in height, elaborated with a trefoil trailing downwards; b the double negative cancels the point of the regulation; c reading uncertain.
[27] De viro, qui alterum vulnerat vitam suam defendendo et eciam solus fuerit vulneratus.
·XXVII· [Si] vulnerat quis alterum vitam suam defendendo supra viam publicam, quod ille ipsum percutit aut vulnerat, et si clamore proclamaverit, et invasor conparet violenter, seu proterve, et conqueritur iudici, et hic non potest, nec audet, pro inbecillitate
[28] De duobus, qui de stirpe Sclavica se mutuo vulnerant intra ius municipale.
·XXVIII· Quodsi duo se vulnarant [s] mutuo in iure municipali, qui ambo processerunt de stirpe Sclavica et tamen Sclavi non sunt, | conpareat unus et conqueratur in Sclavonico ydiomate, alterum non oportet sibi respondere, si placet, nisi conqueratur in eo ydiomate, quod sibi innatum est per ius municipale.
[29] De causa, de qua promittitur coram iudicio termimari [s].
·XXIX· Quod si duorum virorum querimonie dilate fuerint in iudicio bannito coram iudice, de voluntate iudicis et consensu, et parcium arbitrium utrorumque [s], quod inter ipsos concordia extra iudicium debeat terminari, nec ultra causam peragendam, et se arbitri ad hoc electi de causa intromittant concordandi, absque iudicio et querimoniam | non repetendo cum consensu iudicis. Et si alter ex eis suam querimoniam
[30] De duobus, qui se mutuo vulnerant equaliter.
·XXX· Quodsi se duo mutuo vulneraverint equaliter, ex hiis unus vadat ad iudicem in domum suam, et querimoniam faciat, alter veniat ad quatuor bancos et conqueratur cum clamore scabinis et iudicio astantibus, et vulnera ostendat, et mittat pro iudi|ce et conqueratur, ipse primam querimoniam optinebit, si testes super hoc habuerit a scabinis aut astantibus iudicio, quod inter quatuor bancos querimoniam fecerit.
[31] De duobus, qui se mutuo vulneraverunt equaliter et querulantur equaliter.
·XXXI· Et si se duo mutuo vulneraverint equaliter et querulantur equaliter, quicunque ex eis in alterum duellum acquisierit, tunc eius adversarius manum demeretur. Ita tamen, si vulnus monomachale fuerit. Et si alter ex eis, antequam duellum acquisitum fuerit, moritur, adversarius collum demeretur.
·XXXII· Si aliquis detinet hunc, qui ipsum vulneravit in facto recenti et ipsum cum clamore ad iudicium deducit, qui sic queruletur cum prolocutore: âDomine iudex, ego cum querela propono super istum virum, quod ipse venit intra municipia vel in strata regia, et in me pacem violavit, et me spoliavit in meo corpore et in bonis meis, et me vulneravit, dum pacem in me confregit. Tunc vidi ego ipsum in persona propria et proclamavi eum cum clamore, et ipsum captivum hoc ad iudicium deduxi, et volo eum vincere per eos, qui clamorem meum audie|runt, et cum meo testimonio vero, ut ius michi diffinierit. Et in sentencia requiro, quomodo hoc probare debeam, ita ut michi proficiat in iure meoâ. Extunc satisdacionem adversarius rectam petat pro hac querimonia, et dicat se de facto innocentem. Ille, qui ipsum captivum in manifesto facto detinuit, facilius eum vincere potest cum testimonio, quam ipse captivus cum testimonio evadere possit. Si, ut iuris est, probaverit testimonio, illi solvet collum, si est homicidium, vel ad manum, si vulnus est monomochale, cum ad iudicium ipsum cum
a elaborated with a floral flourish.
[33] De duobus, qui se mutuo vulneraverint: unus cutello et alter gladio.
·XXXIII· Quod si se duo mutuo vulneraverint: unus cutello et alter gladio, et si vulnera utriusque monomachalia fuerint, illi cum gladio solvit manum, illi cum cutello solvit collum, quia cutellus furtivam infert mortem.
[34] De vulneribus, que pernoctaverint, et de quibus eodem die fit querimonia.
·XXXIIII· Eciam si alter alterum vulnerat et causa sua pernoctaverit sibi debet indici in iudicium proxi|mum. Et si vir vulneratus fuerit et vulnus monomachale non fuerit, et si comparuerit et conquestus fuerit, sibi indici debet ad iudicium proximum. Si autem vulnus monomachale fuerit, tunc continnuo sibi iudex formari debet pro facto manifesto.
[35] De duobus, qui se vulnerantur et ambo coram iudicio conquirent.
·XXXV· Si duo vulnerantur et ambo coram iudicio conparent et querimonias proponunt, qui primam precellentem querimoniam protestare poterit, aput suum adversarium duellum atquirit, si ipsum iusto modo salutaverit, et si vulnus monomachale fuerit. Sin autem ad | diem duellum dilatum fuerit, et si alter pugilem convenerit super
[36] De viro, qui alterum vulnerat et ipsis pax indicta fuerit.
·XXXVI· Si vulnerat vir alterum, et si caucionem fideiussorie fecerit usque ad iudicium, et si iudex ipsis pacem indixerit, et si ipsum postea occiderit, et si fideiussores posuerit pro causa eadem, ipse tamen propius est evadere metseptimus de homicidio, quam ipsum aliquis protestare possit. Sin autem coram iudicio conparuerit, et si | in iudicio bannito manu pax promissa fuerit coram iudice et scabinis pro primo vulnere, et si ipsum postea occiderit, hoc melius potest super eum protestare, quam ipse evadere possit.
[37] De duobus, qui se mutuo vulneraverint et ambo querulaverint, et querimonia usque ad iudicium disposita fuerit.
·XXXVII· Si se duo mutuo vulneraverint et ambo coram iudicio conparent et querulose proponant, et querimonia usque ad iudicium dilata fuerit, qui primo querulatus fuerit, moriatur ab hiis vulneribus, mortuus ad iudicium portetur, et alter vulneratus eciam conparuerit, et unus, de mortui, agnatus loquatur | super vulneratum cum testimonio,
[38] De equo, quit in eo, cum venditur, promitti teneri debeat.
·XXXVIII· Si mas equm vendiderit, promittere debet in eo equo, quod stabilis non fuerit, ita quod a loco discedere tempore se offerente noluerit, et videre apparens [quod non]a sit cecus, et eciam [quod est liber]a a iusta arestacione.
a the extension following the suggestion of W. Maisel (Prawo magdeburskie miasta Pleszewa, p. 77).
[39] De fure, qui in die ·III· solidos aut in nocte ·VI· denarios, aut plus, subtraxerit.
·XXXIX· Si fur clara luce diei deprehensus fuerit, qui bone fame sit, et furtum minus
a crossed out by the author of the base text.
[40] De viro, qui super alium querimoniam fecerit pro bonis, que sibi dicit esse innata.
·XL· Conqueritur vir super alterum pro bonis, quod vera sua hereditas sit, et quod ille teneat cum iniuria, et sua vera sit successio a patre suo, vel ab alio suo angnato, aut a suo predecessore, et si ille conparet | super quem querela proposita fuerit, et dicit se habere bonorum defensorem, et bona possiderit pacifice et quiete, anno â¨etaâ© die, contradiccione qualibet non obstante et est â¨iustebâ© ac rite meum predium censuale, ipsum oportet suum defensorem nominare, et ad dies statuere, si possit, et cum defendente seu defensore conservat sua bona in eo, si defensus fuerit, ut iuris est, a defensore. Sin autem sibi defectus fuerit in defensore, actor conservat suam legalem proprietatem, in bonis eisdem, quia quivis homo conservat suam innatam hereditatem, sive naturalem
a interlinear superscript; b in the right margin, an insertion sign +, written by the author of the base text.
[41] De hereditariis censualibus bonis a claustro aut alio domino.
·XLI· Si homo habuerit hereditaria censualia et bona a quodam monasterio, aut alio domino, et si dominus aut abbas sibi non fatetur, aut conventus, hic vir potest metseptimus protestare suorum choheredum, qui [s] quilibet iurabit singulariter, quot iustum ac successorium suum sit predium censuale. Et si dominus seu abbas hiis septem de ip[s]orum bonis | denegaverit aut fateri noluerit, extunc quivis ipsorum metseptimus suorum coheredum bona sua optinebit.
[42] De testimonio pro persolutis debitis aut proprio metseptimusa.
·XLII· Si debet vir producere testimonium super proprium alterius metseptimus, aut mettercius, hoc facere oportet cum possessis hominibus, qui in suo iure argui non possunt, et qui iudicio astare solent, et domicilia habentibus in iudicio supradicto. Sin autem debet vir persoluta debita protestare super proprietatem alterius, hoc iterum esse debent possessi homines domicilia habentes, si hoc in iudicio non viderunt, | nec
a at the end of the line in which the text of the article begins.
[43] De testimionio pro debito persoluto.
·XLIII· Si aliquis debet persoluta debita probare, protestando pro debito, hoc facere debet cum talibus hominibus, qui in suo iure argui non possunt.
[44] De viro habenti [s] filium, et [qui] viduam ducit habentem pueros.
·XLIIII· Si vir ducit viduam, que unum filium aut plures puerosa habuerit et ipse nulla bona habuerit nec ipsa, et vir unum filium habuerit cum sua prima uxore, et si fortuna arridente per suos labores bona habuerint et proprietatem sive hereditatem emerint, aut super bona mobilia sive mercimonia | posuerint, et inposterum vir moritur et uxor, extunc filius viri propior est recipere hereditatem, quam pueri femine, aut pueri sororis sue, vel eciam nepotes seu nepte ex filia sua. Ita tamen, si filius patri sit paris condicionis. Proxima congnata uxoris recipit suppellectilia de iure.
a in MS plueros.
[45] De viro, qui bona sua in iudicio bannito uxori sue aut pueris suis dederit.
·XLV· Si vir aliquis dederit pueris suis aliqua bona sua, et sue uxori, in iudicio bannito circa vitam suam, et bone racionis, et si sibi pueri paris condicionis fuerint, et si
[46] De hereditariis censualibus bonis et edificiis super censualia bona donacione uxore coram iudicio.
·XLVI· Si vir sue uxoria sua edificia dederit, que super bona censualia edificata fuerint, coram domino | proprietatis, et coram suis vicinis, tempore vite sue, et inducit eam in possessionem, et si discedit ab hac luce sine prole, si heres suus super bona eadem loqui debeat ⸠volueritb⸡ post mortem viri, nichil in eis poterit optinere, si mulier protestaveritc, quod sibi datum fuerit. Sin autem apparatus et edificia viri proprium fuerit, extunc heres mulieri infringere potest, nisi donacio in iudicio bannito fuerit confirmata. Quia nullus suum proprium dare potest, nisi in iudicio bannito, vel coram iudice et scabinis, nisi suus heres contradicat. Sin autem hereditaria censualia bona fuerint,
a scribal correction of e to a; b voluerit dots under word (crossed out); b verit in the margin; d Maisel in his edition of the Magdeburg Law of Pleszew (p. 78, Note r) amends to illa.
[47] De iure liberto [s] in emendis sive [s] obnoxii et in successori|bus in bonis naturalibus et in iniuriis.
·XLVII· Ubi alicuius monasterii obnoxius suam penam demeretur, hoc sunt triginta solidi, obnoxius bene potest bona sua resingnare et iterum suscipere et dare cui placet, contradiccione qualibet non obstante, quod [s] propriis laboribus acquisivit. Ubi obnoxius suo domino suum censum subtraxerit, pro eo tria talenta demeretur. Quitquit obnoxius criminalis cause commiserit, pro eo queret iudicium nisi domini advocati. Quando obnoxius moritur, extunc suo domino aut suo advocato oportet dare denarios obnoxie | tarum [s] et meliorem equm, quem habet. Idem oportet facere sacerdotem
[48] De viro, qui absque herede moritur et nepotem ex filia habuerit.
·XLVIII· Si moritur vir absque herede et nepotem ex filia habuerit, que exheredata fuerit circa suam vitam, idem nepos maiori iure recipit bona avi materni, quam iudicium, qui ⸠sit⸡ sibi est paris condicionis â¨sed iudicium recipit arma bellica aâ©.
a insertion sign +, in the right margin in a different hand, probably in the 15th century; cf. Article 100.
[49] De abtestacione manus pro falso aut vulneribus.
·XLIX· Si unus alteri manum suam abtestare voluerit pro falso, hoc oportet, quod faciat mettercius | cum talibus hominibus, qui in suo iure argui non possunt. Si autem facere debet pro vulnere in facto manifesto, oportet quod hoc faciat metseptimus, per iusticiam pacis, ita tamen, si manifestum factum cum malefactore ad iudicium deductum fuerit.
[50] De viro, qui moritur et pueros habuerit, qui ad annos pubertatis non dum pervenerunta.
·L· Cum moritur vir, qui pueros habuerit, qui ad annos discrecionis non dum pervenerunt, proximus agnatus debet ipsorum esse tutor, eousque ad annos pubertatis pervenerint. Et si idem nondum ad hucb annos pubertatis | attingerit, adiutor suus esse
a nerunt below the right margin; b below a floral motif sketched with a different pen than the one used by the scribe of the base text.
[51] De qualibet querimonia et testimonio, quod ad iudicium pervenerit.
·LI· Omnis querimonia et testimonia, que cum criminosis violenciis cum clamore ad iudicium, in facto manifesto deprehense et deducte fuerint, virum metseptimum [s] protestare oportet circa ius pacis, exceptis vulneribus, que monomachalia non fuerint. Manifestum | factum ibi esse dicitur, ubi vir captivatur cum furtu aut spolio, deprehensus ducitur ad iudicium cum clamore. Insuper eciam manifestum factum ibi esse dicitur, ubi viro cutellus aut gladius, aut alia sica in sua manu deprehensa fuerit, cum qua pacem infregit, aut si in fuga facti deprehensus fuerit, et captivus ad iudicium cum clamore ductus fuerit. Hunc actor metseptimus vincere debet circa ius pacis. Et si factum manifestum cum viro ad iudicium deductum fuerit, stuprum et obsidium, et irruenciam
[52] aâDe obsidiis et spolioâa
a the rubric is not marked off; the title opens with an initial capital letter, which elsewhere marks the beginning of an article; b below a sketch of a floral flourish.
[53] De uno, qui vulneratus fuerit et ad iudicium in manifesto facto deductus fuerit.
·LIII· Si vulneratus vir ad iudicium cum clamore deductus fuerit in facto manifesto, et si ita inbecillis aut debilis fuerit, quod per tutorem ipsum querulari oportet et prolocutorem per senten | ciam petat, extunc tali modo sua procedat querimonia: âDomine
a in the Magdeburg Law of Pleszew: tueri; b interlinear superscript.
[54] De fure vel raptore obtestare in facto manifesto.
·LIIII· Quando vir furem aut spoliatorem protestare voluerit, qui cum manifesto facto ad iudicium cum clamore deductus fuerit, qui conqueratur sic: âDomine iudex, conqueror Deo et vobis super meum furem, quem cum apparenti furtu | captivavi et ligatum
[55] De eo, qui alterius prolocutor fuerit in iudicio.
·LV· Ubi vir alterius verbum loqui debet, ad quod | sentenciis scabinorum vel iure conpellitur in facto manifesto, dicat sic: âDomine iudex me dedistis illi homini prolocutorem, extunc requiro in sentencia, si ab aliquot pro eo inimicitias aut timorem habere debeam, quod verbum suum pro iuris loquar exigenciam, quantum melius possum ac valeoâ. Quando sibi hoc diffinitum fuerit, tunc sibi diffiniat correccionem, quod si ipsum in aliquo neglexerit, quod se corrigere poterit mecum aut per me aut alterum
a proclamator: superscript u over o.
[56] De monomachali incitacione et iure duelli et testimonio monomachali.
·LVI· Qui monomachaliter suum equalem salutare seu alloqui voluerit, hunc iudicem petere oportebit, ut se intromittere possit de uno â¨suoaâ© pacis violatore, quem videat in presenti. Cum hoc sibi per sentenciam diffinitum fuerit, tunc eciam in sentencia requirat, per quem modum se de ipso intromittere debeat, ut sibi in suo iure proficere k. 101v possit. Tunc sibi de iure diffinitur, curialiter per oram vestimenti. Et cum se de ipso intromittat, pronunciet sibi causam, pro qua se de ipso intromiserit, quod statim facere potest, si vult, aut pro eo habere colloquium. Tunc ipsum inculpare oportebit, quod pacem in eo infregerit aut in strata regia, aut in villa, qualiter infregerit, eodem modo queruletur super eum. Tunc ipsum iterum inculpet, quod ipsum depredaverit et eam vim in eo fecerit, quam bene probare poterit. Tunc vulnus aut cicatricem demonstret, si vulnus sanatum | fuerit. Tunc ulterius conqueratur, quod ipsum spoliaverit bonis suis et de ipsis sibi tanta receperit, quod bene duellum meretur. Hec tria criminalia facta omnia simul conqueratur, de quocumque horum trium de uno obliviscitur aut tacuerit, extunc suum duellum amisit. Tunc loquuntur ulterius: tunc ipsum solum, hoc est in persona propria, ipsum solus vidi, hoc est in persona propria, et ipsum clamore proclamavi. Si fateri voluerit, quod diligo, et si non fatebitur, ipsum omni iure vincere volo, ut michi vulgus iudicaverit, | aut scabini, si sub banno
a suo in the margin, probably due to the scribeâs inattention; b in the manuscript: michilo (incorrect); c in the manuscript: debent (incorrect); d in the manuscript: citati (incorrect); e in the manuscript: sin (incorrect).
[57] De â¨eoaâ©, qui alium ad iudicium aut mortuum vel vulneratum perduxerit, et ipsum pacis violatorem devincere voluerit.
·LVII· Quicunque occisum seu vulneratum virum captivum ad iudicium duxerit et ipsum pacis violatorem {pacis} accusaverit, per duellum | vel absque duello si non probaverit secundum iuris exigenciam ipse aut super ipsum, idem iudicium iudicari debeat, quod super illum procedere debuerat, ac si iudicio convictus fuisset, et hoc per iusticiam pacis. Si vulneratus vir hunc alloquitur, qui ipsum vulneravit, per duellum et si pro debilitate corporis duellum perficere non possit, et si tutorem â¨nonbâ© habuerit, qui pro ipso pungnare velit, inducie sibi ordinari debent, quousque suum duellum perficere possit.
a in the interlinear space; b insertion in the interline, probably by the author of the base text.
[58] De viro, qui vitam aut manum pecunia redimerit.
[59] De fideiussoria caucione pro viro ad statuendum coram iudicio pro aliquo scelere.
·LIX· Qui eciam fideiusserit unum virum pro scelere ad statuendum ipsum coram iudicio, et ipsum statuere non potuerit, reconpensam ipsum solvere oportet, et sibi in suo iure non oberit illi, qui fuerat fideiussor, et nemo describi debet, nisi culpa ad collum sive ad manum sibi procedit.
[60] De suppellectili feminarum et quit ad hoc pertineat.
·LX· Si mulier recipit suppellectilia, ad quod spectant oves, ad quod | et modele [s] et omnia cibaria domestica, de quibus vir indiget ad unius anni revolucionem, que in sua possessione inveniuntur, ad mulierem pertinet medietas. Et cum viro uxor moritur, proxima sua congnata recipit suppellectilia, que debet donare viro suum stratum, ut stetit, cum uxor sua vixit, cum kossino, et suum sedile cum pulvinare, suum stratum cum lecto, kossinis et colcidra, suam sedem cum sedis tectorio, quod singulis diebus de super iacuit, suam mensam cum mensali et manuterio. Hec nulla recipit pulmentaria.
[61] De armis bellicis et suppel k. 104v lectili feminarum et sacerdotum iure ac monachorum.
·LXI· Mulier pro armis bellicis gladium mariti et suum runcinum vel dextrarium meliorem sellatum et meliora arma, que habuit pro corpore unius viri, cum decessit in sua potencia, deinde dare debet pulvinar bellicale, hoc est lectum et duo kossina, et duo lintheamina, et unum mensale, et duas pelves, unum manuterium. Hec sunt universalia bellica arma. Sed tamen aliqui homines diversa apponunt, que tamen ad ea non pertinent, sed quitquit ex hiis nomina|tis mulier non habuerit, â¨ad aâ© hoc, quod det, conpelli non potest, si iuramento probaverit pro qualibet re per se. Si vir ostendere patenter poterit, ibi vir nec mulier per iuramentum evadere potest. Ubi duo aut tres ad una bellica arma nati fuerint, senior recipit gladium pro se et cetera divident inter se equaliter. Et ubi pupilli annos pubertatis nondum attigerint, et eorum senior agnatus recipit arma bellica solus, et in eis tutor est puerorum quousque ad annos discrecionis pervenerint, extunc ipsis reddere tenetur et in super omnia ipsorum k. 105 bona, nisi racionem fecerit eis, quo ea ad eorum profectum converterit, aut per spolium aut per apparens infortunium et absque sua voluntate amiserit. Ipse eciam {eciam} est vidue tutor, quousque maritum ducet, si paris condicionis sibi fuerit. Post arma bellica mulier vite provisionem recipere potest et alia omnia, que ad suppelectilia pertinent, hoc sunt omnes oves et auce, ciste cum elevatis tecturis, omnia strata pulvinaria, kossina, linteamina mensalia, pelves, manuteria, lucibula, kandelabra, semen linii et linum, et omnia muliebria vestimenta, annuli et brachialia et crinalia, | psalteria et omnes libri, in quibus mulieres legere consueverunt, qui ad Dei cultum pertinent, sedilia ac scrinia, tapecia, dorsalia, vela tectoria, balneamina et omnia pepla, et alia ornamenta capitis muliebria, hoc est, quod ad femine spectat supellectile. Et ad hoc diversa sunt clenodia ⸠suib⸡, que ad suppellectilia pertinent, singulariter ea non nomino, sicut sunt seticule, pectenes, forpices, specula. Sed tela non incisa, nec aurum, nec argentum non textum non pertinet ad feminas. Et quitquit extra prenominata in rebus inventum fuerit, pertinet ad k. 105v heredes. Si aliquit ex hiis obligatum fuerit circa vitam viri, qui mortuus est, exemet, si vult, ad quem de iure pertinet. Sacerdos dividet cum fratre, sed non qui monachus est. Sic puer in annis pubertatis religionem intraverit, bene potest exire, si vult, intra annos et ius observat feodale et terrestre. Sin autem vir, qui dum annosd pubertatis inplevit, religionem intraverit, hic se a iure terrestri ac feodali alienavit, et sua feoda vacant, quia scutum bellicum resignavit. Quod hoc possit protestari per hos, cum quibus similem vitam visus est suscepisse.
a written on the erasure, not by the author of the base text; b dots under word (crossed out); c in the manuscript: Sic (incorrectly); d in the manuscript: annnos.
[62] De diffinicionibus sente[n]ciarum. |
·LXII· De qua sentencia prius requiritur, hec prior diffiniri debet. Ambo actor et ille, hoc est super quem conqueritur, respondens est sive reus, possunt habere colloquia pro qualibet causa tribus vicibus, eousque ipsos preco revocet.
[63] De iudicio iudicum et locucione viri.
·LXIII· In omni loco iuris est, ut iudex iudicet cum sentenciis. Aperte vir non loquatur iudicio, postquam prolocutorem habuerit, nisi si iudex eum requisierit, si in verbo consenciat sui advocati, bene dicere potest, sic autem non sit, aut desuper petere colloquium.
[64] De fideiussoria pro bonis.
a interlinear superscript, not by the author of the base text.
[65] De viro, qui fustibus aut baculis percussus fuerit, ita quod verbera inflata fuerint.
·LXV· Si vir cum fustibus aut baculis percussus fuerit supra dorsum aut supra ventrem, et verbera fusca aut flavea fuerint et inflata, si desuper pro teste iudicem habere poterit et homines, qui hoc viderunt et audierunt, ipse est duellum propius super eos acquirere, quam ipsi | eum evadere possent suo iure. Sin autem super caput et brachia percussus fuerit, quod alter ostendere non possit, illi homines melius ostendere possunt, quam ipse super eos probare possit suo iure. Sin autem fatentur, quivis amittit emendam et iudex acquirit suam penam. Sin autem verbera mortalia fuerint, respondere tenentur cum duello, qui pro eo iudicialiter inpulsati fuerint. Sin autem mortales [s] non fuerint, respondebit unus cum duello et alii respondebunt absque duello, quia ipsi evadunt cum suo iuramento.
[66] De hereditate, que mortuo domino permanet sine successore.
| ·LXVI· Quod si hereditas mortaliola [s] absque heredibus inventa seu reperta fuerit,
[67] De viro, qui occisus fuerit et pueros tres aut plures habuerit.
·LXVII· Quod si vir, qui pueros habuerit, occisus fuerit, tres aut plures, et si vir unus iudicialiter pro â¨eoaâ© inpulsatus fuerit et evaserit, ut ius dictaverit, et si sibi super eam querimoniam vera satisdacio facta fuerit, non tenetur, nec debet ab aliis pueris inposterum pro eodem homicidio infestari.
a interlinear superscript, not by the author of the base text.
[68] De viro, qui alteri coram iudicio iurare debuerit.
·LXVIII· Si vir alteri iuraverit coram iudicio digne | et sine pena, potest superponere et deponere absque licencia, quod per hoc non amittit.
[69] De arestacione equorum.
·LXIX· Si aliquis arestat equm et dicit, quod sibi aliquis subtraxerit aut subtractus fuerit aut eo sit spoliatus, ad hoc se trahere debet, ut iuris est, extunc ille bene ad suum venditorem se trahere potest et venditorem nominare debet, super quem se traxerit, et iurare tenetur tacto sacramento, quod ad verum se trahat venditorem. Quocunque sibi nominaverit, ibi ipsum sequi oportet, non autem sequi ipsum debet ultra Mare Aquilonis. Et si sibi defectus fuerit et neminem pro se habuerit respondentem, utpote
a interlinear superscript by the author of the base text.
[70] De pena iudicis et hereditatea.
·LXX· Quando iudex suam extorquet suamb penam, ulterius nec aliquam super hanc penam potest extorquere. Et si vir bona iudicialiter alloquitur, ut iuris | est, vel hereditatem, pro eo non indiget iudici dare quicquam, cum ipse sibi ad iusticiam iuvare teneatur. Et si homo suam querelam tenere promiserit, etsi per bonum pacis medio tempore concordatum fuerit, pro eo non plus ammittat, quam iudex acquirit suam penam.
a followed by a punctuation mark, three dots, another sign and one dot; b traces of a word having been erased.
[71] De viro, qui vulneratus aut percussus fuerit et querulare noluerit.
·LXXI· Vir, si vulneratus aut trucidatus fuerit et conqueri noluerit, iudex ipsum conpellere nec ad aliquama potest querimoniam ultra suam voluntatem.
a originally aliquem, amended later to aliquam by a different hand.
[72] De bonis illius, qui ad mortem condempnatur aut qui est descriptus.
·LXXII· Et si vir descriptus fuerit et ad penam | mortis iudicatus fuerit, sua bonaa nullus recipere habet, quam sui veri heredes.
a originally bonas, with s erased probably by the author of the base text.
[73] De viro, qui pueros habeat et moritur, et bona habuerit nulli donata.
·LXXIII· Quando vir moritur, qui habeata pueros et si bona donata nulli habuerit, sibi succedunt pueri, si equalis sibi nature fuerunt. Et si ex hiis pueris unus decesserit, mater sibi in sua parte succedit. Et mater cum hiis bonis nichil facere potest absque heredum consensu ac voluntate.
a in MS hebeat.
[74] De etate puerorum, quando tutores eligere possunt.
·LXXIV· Quando puer est duodecim annorum, | tunc potest eligere pro sua voluntate quem voluerit pro tutore. Et qui suus fuerit tutor, matri [a] ⸠facereb⸡ racionem facere habet et adolescenti, quit cum bonis factum fuerit.
a erasure; b crossed out by the author of the base text.
[75] De viro, quomodo suam libertatem possit probare.
·LXXV· Si alloquitur vir aliquem, quod suus sit illiber, aâsi potest suam libertatemâa si potest suam libertatem protestare, propius est evadere, quam ille ipsum vincere possit. Libertatem suam vir probare potest cum tribus congnatis et tribus agnatis, sic metseptimus esse debet, sive sint viri sive femine. Et hoc scire debet â¨notabâ© quilibet legens, ubi scribitur agnatus, designat ex parte patris et ex parte gladii. | Et ubi scribitur congnatus,
aâa words partly erased; b in the right margin by the author of the base text.
[76] De pecunia ludo aut taxillis acquisita.
·LXXVI· Si servus bona domini sui perluserit taxillis, aut obligat aut vendit, dominus bene potest arestare denuo iure, ut se ad ea bona trahat, ut iuris sit. Sin autem propria bona sua deluserit, aut quocunque modo a se alienaverit sua voluntate, dominus super ea nichil alloqui potest, quia servus solvere tenetur, et sic domino pro bonis servi non est licitum respondere. Si eciam aliquis conqueritur super aliquem pro debito aut pecunia ludo seu taxillis acquisita, pro eo sibi non habet respondere. Sin autem | servo suus equs, vel alia bona sua furtive, aut spoliando recepta fuerint absque culpa servi in domini servicio, hoc oportet dominum solvere servo, et pro eo oportet dominum respondere, si super eo queruletur.
[77] De bonis, que alicui danda sunt ad servandum in deposito.
·LXXVII· Quicumque alteri bona sua dederit ad servandum, aut in deposito posuerit, si sibi subtracta fuerint, aut spoliatus eis fuerit, aut conbusta, vel si mortuum fuerit, si equs vel pecora fuerint, non debet aliquot dampnum pro eo sustinere, si presumpserit
[78] De eo, qui se a descripcione iuramento expurgavit.
·LXXVIII· Qui se extraxerit a descripcione et solutus, diiudicatus fuerit, iudex tamen in eo suam optinet penam. Et si sibi iudex fateri noluerit, ipse eum | bene deponere [potest] per unum, qui eodem interfuit iudicio, quia nec captivus iudicio conparuit, nec proclamatus. Sin autem iudex ipsum inposterum obiurare voluerit, ipsum in nullo ulterius obiurare potest, quam ad suam penam, si super eo testes habuerit, quod se extra descripcionem abiuravit.
[79] De viro, super quem querulatum fuerit pro debito.
·LXXIX· Si vir conqueritur super alterum pro suo debito cum testibus, hoc bene potest obtinere cum viris fidedignis, qui in suo iure non possunt reprobari. Ita tamen, si
[80] De querela, que facta fuerit super aliquo et ipse pecierit satisdacionem.
·LXXX· Si super virum conquestum fuerit et satisdacionem pecierit, alter eam sibi negare non potest, quin eam sibi faciat, si ipsum per sentenciam ad hoc co[m]pulerit. Sin autem satisdacionem fecerit sibi, ad suum ius non nocet, nec ille plus lucra[tur] cum satisdacione, qui eam petit, nisi quod ipsum nullus amicorum suorum inpedire a modo potest pro hac causa. Satisdacione facta | suam querimoniam meliorare non potest.
[81] De facto manifesto, quod ad iudicium fuerit.
·LXXXI· Omnis querela, que ad iudiciuma pro capitali crimine in facto manifesto deducta fuerit, debet conqueri cum clamore propter factum manifestum, quod ostendi debet. Manifestum factum ibi est, ubi vir cum furto aut preda captivus ad iudicium deductus fuerit cum clamore. Item factum manifestum eciam est ibi, ubi unum cum gladio aut cultello aut alia sica in manu deprehenderit, cum quo pacem infregit, aut si in fuga facti captivatus fuerit et capti | vus ad iudicium deductus fuerit cum clamore.
a in MS iuducium.
[82] De iudicio burgravii.
·LXXXII· Ina iudicio burgravii Meydeburgensis potest vir pro debito bene querulare super actorem, aut oporte[t] ab uno iudicio burgravii ad aliud iudicium suam sequi querelam, ita quod semper suo adversario denunciet. Si autem super virum querimonia cum testimonio facta fuerit in eodem iudicio pro debito, et si dicit, quod persolverit, hoc probabit per homines fidedignos, quam ille ip|sum vincere possit, quod facere potest incontinenti, si vult, aut per sex ebdomadas [b] in iudicio sculteti. Sin autem vir iuramentum unica manu prestare debet, quod [s] in eodem iudicio facere oportet.
a letter I in In 5.5 lines in height; b erasure, c. 18 words in length.
[83] De iudicio iudicis.
·LXXXIII· Iudexa debet iudicium exercere, et id temptare cottidie in vero iudicii loco, nisi sit, quod vir absque testibus conqueri voluerit, quod statim iudicare potest sine mora. Reconpensam et emendam et penam iudicis solvere debent ad diem, ut fuerit diffinitum, ut tunc pagamentum consuetum fuerit, reconpensam et emendam actori et penam iu | dici.
a letter I in In 8 lines in height.
[84] De fiscacione seu publicacione bonorum.
·LXXXIV·a Si viro sua bona publicata seu fiscata fuerint iure, in eo ille possideat, qui hoc in fiscacionem deduxit cum fiscacione tribus diebus et tribus noctibus. Insuper in eo debet conmedere et bibere cum fiscacione, similiter et dormire. Deinde debet coram iudicio pronunciare tribus vicibus semper ad duas ebdomadas, ad quartum iudicium iudex sibi pacem desuper formare debet, et sibi debet appropriare, et sentenciis scabinorum vendere. Extunc vendere potest cum scitu. Si tunc aliquit ultra suum debitum superfuerit, eo cum scitu | illi reddere debet, cuius fuit hereditas. Sed si deficit, agat ulterius.
a exceptionally, the number of the article is in the inner margin.
[85] De bonorum arrestacione, similiter et equorum.
·LXXXV· Si vir [alloquitur] aliqua bona, pannos vel quitquit suarum rerum fuerit, quod sibi subtractum aut raptum fuerit, ad hoc se unica manu trahere debet et iurare debet tacto sacramento, quod tunc suum fuit et nunc suum sit, cum sibi subtractum seu raptum fuerit. Sin autem equus [fuerit], quem vir alloquitur, quod sibi subtractus sit, aut ⸠a a⸡ eo spoliatus sit, ad hoc se trahere debet, cum suo dextro pede calcare debet equo
a crossed out by the author of the base text.
[86] Si vir conqueritur post | debitum a manu mortua.
·LXXXVI· Si vir conqueritur super virum pro debito a manu mortua, et ipsum infestare voluerit secundum edictum iuris, hoc facere potest unica manu tacto sacramento, si ille consenserit. Sin autem dixerit hic, super quem querimonia prolata fuerit, quod de debito nesciat vel in eo non sit obligatus, aut quod persolverit, hoc oportet iuramento probare metseptimus tacto sacramento.
[87] De viro, qui probabiliter aut scienter contra alium ad iusticiam se exhibuerit.
·LXXXVII· Si vir cum scitu contra alium ad iusticiam se exhibuerit, et alter noluerit aut spre | verit, et vulneret illum non querulando absque iure, et ille, qui vulneratus
[88] De mulieribus, que | in manifesto facto detente fuerint.
·LXXXVIII· Si femina deprehensa fuerit in facto manifesto in homicidio aut vulneribus duello dingnis, ac ipsam propius est vincere metseptimus cum hominibus fidedingnis, quam innocens fieri possit. Extunc ipsam iudicium pati oportet. Si autem vir querulatur super feminam pro homicidio aut vulneribus, quod eadem die factum fuerit aut visum, et si femine [s] fideiussorie caucionem fecerit supra ius, de quo femina propius est evadere cum hominibus fidedingnis metseptima, quam ultra aliquam vim in ea agere | possit. Si autem femina inculpatur pro querimoniis pernoctatis, eo propius est
[89] De viro, qui habeat duplices pueros.
·LXXXIX· Si vir duplices pueros habuerit et primos antea eradicavit exponendo, et si postea secundis pueris aliquit dederit in suis bonis, et moriatur idem vir, hoc secundi pueri ante tollunt. Et quitquit superfluum fuerit aut supermanserit, hoc equaliter inter se dividunt, cum omnes equales sibi fuerint in natura. |
[90] De inproperacione scabinorum.
·XC· Si vir scabinum in scampno indecenter in iudicio bannito increpaverit, si hoc probaverit per suos consodales, qui audiverunt, illum oportet dare emendam scabino et iudici suam penam.
[91] De homicidio aut vulneribus.
·XCI· Si super virum querimonia facta pro homicidio fuerit aut pro vulneribus, et ipse accomodaverit circa suam hereditatem ad conparandum, et si profugus factus fuerit, quod non conparet, tunc debet vocari cum clamore, ut iuris est. Et si non conparet iudicio eodem, tunc debet describi et reconpensa super suam hereditatem iudicatur,
[92] De contencione, que facta fuerit in die aut tempore noctis.
·XCII· Si casu contencio oritur clara die, si probus â¨VIIaâ© vir in eo accusetur, qui ibi visus non fuerit, de quo propius est evadere metseptimus cum hominibus fidedingnis, qui presentes fuerunt, quam in eo duellum acquirere possit. Si autem super virum ydoneum circa noctis tempestatem pro homicidio aut vulneribus duello dingnis allocutum fuerit, quod noctis tempore factum sit, de quo propius evadet met|septimus cum hominibus probitate probatis, circa quos tunc fuit, cum hoc factum perpetratum est, cum sit de facto innocens.
a insertion sign + in margin, written in the inner margin.
[93] De peticione prolocutorum.
·XCIII· Quem vir pro advocato rogaverit, hunc suam causam tenere oportet iure, nisi se excusaverit cum pena.
[94] De supellectili feminarum.
·XCIIII· Et quando vir moritur, tunc uxori oves presentari debent ad sup[e]llectilia, ubicunque ierint. Anete, colcidre, vela, tecture curruum, olle picte eciam ad supellectilia pertinent.
[95] De iuramento incolatus.
·XCV· Nemo potest nec pro homicidio, nec pro vulneribus, nec pro aliquo a | debito
a below an outline floral flourish.
[96] De tutoribus pupillorum.
·XCVI· Quando pupilli suum verum tutorem habere a non poterint, eousque nullus ipsos ad aliquem [s] iudicialem responsivam deducere potest, nisi prius ad annos pubertatis pervenerint. Et si vir super alterum conqueritur, quod sibi abedificaverit [s] aliquit de suis bonis aut de hereditate, hoc ille possibilius optinet, qui habet in possessione unica manu, nisi ipsum cum testimonio allocutus fuerit. Extunc possessor cum testibus servat, si voluerit.
a an outline of a manuscule, the finger points to habere.
[97] De iuramento pro enormibus verbis coram iudicio. |
·XCVII· Ubi eciam vir iuramentum promiserit coram iudicio pro enormibus verbis aut depilacione, aut verberibus, aut effusione sanguinis, de quo solutus dimitti non potest, nisi voluntas fuerit iudicis et consensus.
[98] De civibus Meydeburgensibus.
·XCVIII· Eousque cives Meydeburgenses veram accionem seu responsivam tenuerint et se coram suo domino pontifice ac burgravio ac sculteto ad iusticiam se [s] exhibuerint circa civitatis ius, tunc nemo eos extra civitatem in alio iure occupare, seu contra eos agere in iudicio alieno [potest].
[99] De inpedimento coram iudicio.
·XCIX· Nullus alterum inpe | dire debet coram iudicio, postquam iudicium bannitum
[100] De sculteto, si aliquem inpedierit in sua querelaa.
·C· Nuncb atten|datur super eo, si scultetus aliquem inpedierit in sua querela et sibi iusticiam non fecerit, et hoc sibi iniuste recusat. Si pro eo coram castellano aut advocato inpulsatus fuerit cum testibus, extunc cum testibus ipsum evadere oportet. Cum qualicunque testimonio super iudicem querulatum fuerit, tali ipsum iudicem testimonio evadere oportebit, sive sint scabini aut alii astantes iudicio. Sin autem hoc coram iudicio bannito actum fuerit, tunc melius vinci potest testibus iure, quam ipse testibus
a the rubric extends over three lines; it shares the last two of them with the text of the article; b N decorated with a floral flourish; c below an outline of a floral flourish; d superscript over advocatus written in a hand identical with the annotation to Article XLVIII; e in the lower section of margin wrapped up in floral flourishes quartus quintus; in the lower right corner of the page crossed-out unus; f in the margin.
[101] Iudiaâcium super advocatoâa.
·CI· Nunc de advocato atten|datur, si non iuste iudicaverit, cum sibi querulatur, et hoc propter amorem aut munera, aut ob aliquam causam dimittit, vel si solus noxam fecerit iniustam, quod de iure facere non debuit, postquam ad iudicem electus sit ius confortare et iniurias suffocare. Si querela super ipsum in suo iudicio facta fuerit, tunc scultetus iudex esse debet super advocatum et per hoc cogitur cum sentenciis, quod ante ipsum oportet respondere, ut inposteri[u]s patebit. Petat advocatum surgere per sentenciam, quod super ipsum habeat querulare et per sentenciam | petat, ut alium
aâ-a in the second line, in the text of the article itself.
[102] De irruencia domiciliorum. |
·CII· Si aliquis irruenciam domicilii fecerit nocte aut die, et si ille eum detinuerit in facto manifesto, et ipsum captivum cum clamore ad iudicium perduxerit, si super eo homines, qui suum clamorem audierunt, habuerit metseptimus suorum vicinorum, factum ostendere possit, ut iuris sit, illi ad collum transit. Sin autem manifestum factum ostendi non potest, extunc ille propius est evadere metseptimus, quam per eum vinci possit.
[103] De obsidiis et quod femine stuprantur.
CIII Obsidia et quod femine stuprantur, et irruenciam domiciliorum burgravius iudicat | et nullus alter nec scultetus. Si irruencia domicilii probabiliter potest ostendi cum
[104] De promissione querele tenenda.
·CIIII· Et si vir querelam suam tenere promiserit, et si tempore medio concordia facta fuerit, extunc pro eo non plus amittit, nisi iudici dat suam penam.
[105] De debitis ex parte patris.
·CV· Si vir conquerulatur super alterum pro de|bito, quod sibi a patre suo teneatur, ipse debet super eo certificari, ut iuris est. Sin autem iurare voluerit, quod pater suus debitum persolverit, hoc ipsum facere oportet metseptimum post manum mortuam. Sin autem dixerit, quod ipsum persolverit, hoc iurabit ⸠metseptimusa⸡. â¨tercius bâ©
a septimus crossed out and with dots underneath, by a different hand in the margin; b tercius probably as alternative to septimus, by a different hand in the margin.
[106] De pecudibus, que noxam inferunt.
·CVI· Si aliquis habuerit equm vel canem aut aliud pecus quidcunque, quod loquela careat, et noxam sive dampnum fecerit, sin autem dicit suum non esse dampno perpetrato, sibi in suo iure non nocebit.
[107] De eo, qui spoliat civitates aut suos concives.
a in the margin a minute outline of a floral motif; b e on the erasure.
[108] De iuramento Iudeorum.
Hoc est illud iudicium et illud iuramentum, cum quo aut per | quod Iudeus iurare sive evadere debet Christianuma, quot scriptum est in iure inperatorum. Ipse debet verti contra solem seorsum, stare nudipes debet super sedem unam, indutus clamide esse debet et pilleum Iudaicum habere debet super caput. Si lapsus ter fuerit, totiden fertonem ammittit. Et si quarto manet in causa reus, tunc dicit ille, qui sibi predicit iuramentumb: âEgo te moneo, ·N·, Iudee, per has tres litteras et per hanc legem, quam Dominus dedit Moysi in tabula lapidea in monte Sinai, quod liber iste aut hoc rodale verum ac iustum sit, super quem aut tu, Iudee, iurarec debes huic viro | Christianod, ·N·,
a Xpianum; b an outline of a bearded face; c below a floral motif; d Xpiano; e two floral motifs.
[109] Sic iurabit a.
Quod tu in hac causa reus non sis, qua te hic idem vir Christianusb inculpet, quod te Deus adiuvet. Idem Deus, qui celum et terram creavit, aerem et rorem, montes cum vallibus, frondes, flores ac gramina. Et si sis reus, quod terra te absorbeat, que Dathan et Abyron absorbuit, et si reus fueris, quod te venenum ac gutta ac lepra invadat, que precibus Elyzey Naaman Syrum dimisit et Yezi d [s] invasit. Et si c reus fueris, quod te | ignis conburet celestis et caducus invadat morbus, et sanguinis invadat fluxus. Et si reus fueris, quod tu pereas in tua anima et in tuo corpore et in tuis rebus. Et si reus es, quod ad sinum Abrahe nunquam perveneris et tibi accidet, ut uxori Loth, que transmutata fuit in effigiem salis, dum Sodoma pereiit et Gomorra. Et si reus es, quod ad sinum Abrahe nunquam pervenies [s], et eciam ad resurreccionem nunquam pervenies, ubi Christianid et Iudei et gentiles ante Creatorem omnium rerum resurgent. Et si reus fueris, quod te lex deleat, quam Dominus c | dedit Moysi in monte Synai, quam
Explicit liber iuris municipalis domini Nicolai viri famosi, civis Sandomiriensis, dicti Paczonow.
a an outline of a bearded face with a raised hand; b Xpianus; c below an outline floral flourish; d Xpiano; e crossed out by the author of the base text; f the remainder of the line filled with an outline floral flourish.
Incipit de Inperio, quomodo terre Saksonie ius suum ab inicio statutum fuerit et confirmatum.
[110] | Nunc placeat audire et intelligere, quod presens scriptum informat ex relacione veridica. Primo de Imperio et quomodo terre Saksonie ius suum ab inicio statutum fuerit et confirmatum in suo iure, sicut ab antiquo tempore Babilonia tenebat. Ibi stetit Inperium et regnabat potencialiter per omnia regna, quia Nemrot gentilis rex primo Babiloniam edificavit et circu[m]cinxit civitatem a nimia amplitudine, et edificaverit in ea, innumerabiles ac altas municiones, unde usque in presens ius municipale nuncupatur.
a erasure.
[111] De Inperio.
Nunc dicetur quamdiu {quamdiu} steterit Inperium steterit [s] in potencia. Potencialiter absque permutacione usque Greciam a tempore Darii Secundi, aut ultimi, quem rex Allexander maximis ac sediciosis devicit bellis. Tunc transmutatum fuit inperium a Babilonia et stetit in Constantinopolim [s] usque ad illud tempus, quod [s] se Roma de Inperio intromisit, et po|tencialiter obtinuit usque ad presens tempus ex parte beati Petri, qui caput est Cristianitatis. Cum Inperium Romam versum fuisset, ibi stetit, ut patet in premissis. Tunc Christiani absque iure fuerint, idcirco quivis pro sua in terris faciebat voluntate, aut quid facere poterat aut perficere, et hoc absque querela permansit et per iudicium inultum, quia nullum fuit ius, ubi quis iudicium consequi posset, et usque ad illud tempus perseveravit, quo se Roma de imperio intromisit. Et ipsi ibi
[112] De mercatoribus.
Extunc mercatores dicebant ad imperatorem, quod libenter scire vellent, in quo permanere possent. Tunc indicavit ipsos imperator ⸠ad aq⸡ cum consilio Romanorum ad aquas | navipotentes, quod edificarent ibi civitates firmas cum muris et turribus. Tunc plus dicebant imperatori, quod libenter scire vellent, quo iure stare deberent. Extunc inperator dedit ipsis tale ius, quale cottidie in sua curia habere solebat. Et hoc confirmavit eis cum consilio Romanorum et cum veridicis singnis. Et suam manum exhibuit, quam apprehendit quidam mercator, et dexteram cirotecam de manu sibi deposuit, super quo pax beati Petri ipsis firmata fuit. Quod hucusque manet in exemplum, ubi nove civitates edificantur aut fora, quod ibi crux ponitur super forum. In eo pro | batur
[113] De civitate Meydeburc.
Nunc attendatis de civitate Meydeburc. Cum primo Meydeburc locatum seu fundatum fuit imperatoris Ottonis Magni consilio, et cum terre arbitrio, et stabilitum fuit in suo iure, sicut nunc tenet in iure municipali secundum consuetudinem antiquorum, et Hallis civitas ex ea fundata est, idcirco utraque uno utitur iure. Eapropter omnes de Polonia ac de Bohemia, qui sub iu|re locati sunt Teutunico et de marchia et de Myssenensi provincia, et de marchia Luziciensi, hii omnes ius suum in Hallis recipere debent, et de civitatibus, que in hiis districtibus locati sunt. Et si sentenciam ingnoraverint aut defectum habuerint in una sentencia, hanc oportet in Meydeburc querere. Idcirco, quia omne municipale protegit, quod iure terrestri fieri non potest, quod cum reprobata sentencia de marchia ad comitatum trahi possit, quia marchio secundum suum arbitrium aut propriam graciam iudicat, quod comes non facit, sed
[114] De civitate Hallis.
Nunc attendatis de | hiis de Hallis, ubi reprobatam sentenciam recipere debeant, si ignoraverint, aut si sentencia reprobata fuerit. Hanc in Meydeburc recipere debent et Meydeburgenses ipsis dare debent ante quatuor scampna et scabinis ipsorum ius dari debent [s], quia inposterum oportet ipsos esse testes, si necesse fuerit, quod sentencia rite ac racionabiliter sit data absque qualibet contradiccione. Et ibi nuncii presentes esse debent, ubi sentencia diffinitur, ex utraque parte, ubi sentencia fuit reprobata, qui audierunt et viderunt, quod utrique iusticia fiat. Iudex ipsos in expensis procurare
[115] De reprobacione sentencie.
Nunc attendendum est, si in Meydeburc reprobatur sentencia, quo aut ubi eam querere aut invenire deberent. Ipsi debent se trahere in Scharthow, ultra Elbe, et ibi accipiunt quatuor seniores viros, quos ibi invenire poterint. Hoc | idcirco, quia diucius stetit, quam Meydeburc, et Cesar Otto a tempore diuturno ducatum ex eo constituit, et omnes uno eodem iure constricti sunt. Tunc trahunt cum eisdem quatuor senibus, quos de Scharchow duxerunt et invenerunt, redeunt in Meydeburc ante palaciam ad curiam, que inperatoris Octonis Ruffi fuerata, qui palaciam ipsis formaverat, et in summi sineb templi, ut in premissis patet et in sequentibus apparebit, quia continue pro reprobata sentencia ad Inperium se trahere non potuerunt.
a in MS fueerat; b alternative reading: sive.
[116] De palacia.
Nunc attendatis per quem | modum ipse palaciam fecerit. Vocavit eosdem quatuor
[117] Nunc attendatur, quantum plus dare oportet. Dare tenetur illi scabino suam emendam, cuius sentenciam reprobavit, quam diffinierat, si iuste inventa fuerat, et iudici suam penam. Sin autem ante consensum aliorum scabinorum sentenciam reprobata fuerit, tunc cuilibet scabino datur emenda et iudici pena, et quod fuerint emende, tot erunt et pene. a
a a floral motif.
Conclusio libri.
Iste liber finitus et de Teutunico translatus in Latinum per Conradum scriptorem, notarium quondam Sandomiriensem ac civisa dicte civitatis, ad peticionem viri famosi, domini Nicolai dicti de Paczonow, civis supradicte civitatis, qui fuit causa inciens, in cuius nomine est inchoatus. In eiusdem vero nomine est finitus, cui laus et gloria per infinita seculorum secula, Amen. b
Idem vero Conradus supliciter exhortatur diligenter quemque lectorem petens, cum
⸠Hec autem pacta sunt sub anno Incarnacionis Domini millesimo trecentesimo quinquagesimo nono, sabbato in vigilia benedicte Trinitatis ac in festo sancti Viti gloriosi martyris. ⸡
Scriptum per manus Nicolai de Thessyn.
a alternative reading: curie; b a floral motif.